Autonomie

Wat is autonomie?

Autonomie is zelfbeschikking, vrij zijn van externe aansturing. Het woord autonomie is afgeleid van het Grieks autonomía of autos, wat zelf betekent, en van nomos, wat duidt op de wet. Autonomos geeft dus aan dat je jezelf eigen wetten oplegt.
 
Autonomie van leerlingen blijkt in veel (internationaal) onderzoek de motivatie en prestaties van leerling te vergroten. Autonomie is namelijk een van de psychologische basisbehoeften, samen met de behoefte aan relatie en competentie.
 
In Nederland hebben veel scholen, zowel in het basis- als in het voortgezet onderwijs, hun onderwijsconcept vernieuwd met het oog op een betere motivatie van hun leerlingen en daarmee op betere leerresultaten. Vooral door leerlingen meer autonomie te geven zou hun motivatie en leren worden versterkt. Een belangrijke stroming hierbij is het zogenoemde adaptief onderwijs. Daarin spelen de drie psychologische basisbehoeften relatie, competentie en autonomie een belangrijke rol.

Autonomie vergroten

Veel mensen vragen zich af: hoe moet ik de autonomie van mijn leerlingen vergroten? Hoe zorg ik voor autonomie ondersteunend onderwijs? Dat begint ermee door de zelfsturing en het eigenaarschap van leerlingen te stimuleren. Eigenaarschap over de eigen ontwikkeling of over het geleverde werk is een belangrijk aspect van autonomie.
 
Een ander aspect van autonomie is zelfsturing. In welke mate mag de leerling of de medewerker zelf bepalen wat de activiteiten of leerprocessen zijn? Ben je als leraar heel sturend, dan zal er weinig ruimte voor autonomie van leerlingen zijn. En dan neemt de motivatie voor het leren af.

Autonomie kritiek

Er zijn ook mensen die kritiek hebben op het streven naar meer autonomie voor leerlingen of medewerkers. Ze geven aan dat leerlingen dan eigenwijs, individualistisch of verwend kunnen worden. Dat is op zich begrijpelijke kritiek aangezien er ook uitwassen zijn van het stimuleren van de autonomie van kinderen. Maar dat geldt voor vrijwel elke goede ontwikkeling. Het gaat er maar om dat de autonomie van leerlingen zorgvuldig begeleidt wordt en dat er rekening wordt gehouden met dergelijke valkuilen.

Ontwikkeling van autonomie

Net als allerlei andere kennis en vaardigheden gaat de ontwikkeling van autonomie niet vanzelf en ook niet in grote stappen. Het is verstandig om bij leerlingen een weloverwogen ontwikkeling en opbouw van autonomie vorm te geven. Dat begint al in de onderbouw met verantwoordelijkheid voor materiaal en gedrag en kan uitgebouwd worden naar autonomie over het leerproces. Daarbij speelt bijvoorbeeld zelfbeoordeling ook een rol.

Voorbeelden leerlingvaardigheden autonomie

Hoe ziet autonomie ondersteunend onderwijs er uit? Wat zie je bij leerlingen die autonomie krijgen in het onderwijs? Onderstaande lijst geeft een aantal praktische voorbeelden van leerlinggedrag waarbij autonomie en zelfsturing een belangrijke rol speelt.
  • Ik kan zelf het materiaal pakken wat ik nodig heb voor mijn werk. 
  • Ik kan goed doorwerken.
  • Ik ben trots op wat ik doe, daarom verzorg ik mijn werk goed. 
  • Ik kan uitleggen wat ik moet doen bij mijn taken. 
  • Ik kan precies vertellen HOE ik het ga doen: “eerst… daarna… dan…” 
  • Ik geef niet snel op als de taak wat lastiger word. 
  • Ik kijk heel precies na. 
  • Ik kan uitleggen hoe mijn werk ging.
  • Ik kan zelf bedenken of ik wel of geen uitleg nodig heb. 
  • Ik kan zelf al goed inschatten hoeveel tijd ik nodig heb voor de taken.
  • Ik kan vooraf inschatten hoe goed ik de taken ga maken. 
  • Ik help een andere leerling om het zèlf beter te kunnen! 
  • Ik kan een planning maken en me daar aan houden. 
  • Ik kan uitleggen of ik meer uitdaging nodig heb.
  • Ik kan uitleggen hoe ik het beste leer. 
  • Ik kan een portfolio bijhouden waarmee ik laat zien hoe ik mij ontwikkel.
  • Ik kan een ontwikkelgesprek voeren met mijn ouders en mijn leraar waarin ik laat zien hoe ik mij ontwikkel.

Leraarvaardigheden autonomie ondersteunend onderwijs

Hoe kun je als leraar de autonomie van leerlingen ondersteunen? Welke vaardigheden komen daar bij kijken?
  1. Reageert op signalen van taakmijding, verveling, frustratie, enz. tijdens het werk.
  2. Ondersteunt kinderen door concrete aanwijzingen om hun werk goed uit te voeren. 
  3. Waardeert tijdens het werk de inspanningen van kinderen. 
  4. Bevordert dat kinderen volharden. 
  5. Maakt kinderen tijdens het werken duidelijk wat ze goed doen en niet goed doen. 
  6. Bevordert dat kinderen zelfstandig leergedrag ontwikkelen. 
  7. Stelt vragen die tot reflectie leiden. 
  8. Evalueert systematisch met kinderen hun groei in zelfstandig leergedrag. 
  9. Ondersteunt kinderen om te verwoorden wat zij denken. 
  10. Maakt kinderen bewust van de volgende stappen in hun ontwikkeling.
  11. Bevordert dat kinderen op hun eigen niveau uitdagende doelen stellen.
  12. Geeft kinderen inzicht in de stappen die nodig zijn om een doel te bereiken. 
  13. Geeft kinderen concrete aanwijzingen die nodig zijn om het doel te bereiken. 
  14. Ondersteunt kinderen in het maken van een stappenplan om een doel te bereiken. 
  15. Leert kinderen om systematisch de voortgang te evalueren. 
  16. Leert kinderen om hun eigen werk kritisch te beoordelen. 
  17. Bevordert dat kinderen steeds beter in staat zijn hun groei te verwoorden. 
  18. Maakt kinderen bewust van de relatie tussen eigen inspanningen en het resultaat daarvan.
  19. Bevordert dat kinderen inzicht ontwikkelen in hun sterke en zwakke kanten. 
  20. Maakt kinderen bewust van wat zij denken en voelen bij het werk. 
  21. Leert kinderen om belemmerende gedachten om te buigen naar helpende gedachten. 
  22. Leert kinderen om zelfstandig te studeren. 
  23. Bevordert de bekwaamheid van collega’s in het coachen van leerlingen.

Autonomie en schoolsysteem

Het vergroten van autonomie om de motivatie van de leerlingen te bevorderen is niet zomaar een kunstje wat je even kunt inzetten. Het vraagt een andere manier van denken over leerlingen en hun mogelijkheden. In het onderwijs is er lange tijd een tendens geweest van leraren die sturen en leerlingen die volgen. Er is nu een beweging op gang gekomen waarbij het schoolsysteem meer gebaseerd wordt op zelfstandig leergedrag van leerlingen. Het stimuleren en ondersteunen van de autonomie van leerlingen speelt daarin een hoofdrol. Meer hierover is te lezen in artikelen over kindgericht onderwijs.

Luc Stevens over autonomie in het onderwijs

Een belangrijke grondlegger van adaptief onderwijs is Luc Stevens. Hij zegt over de rol van autonomie in het onderwijs: "Het is het bekendste dilemma uit de traditie van de Europese pedagogiek en in veel lerarenkamers en lerarenopleidingen nog actueel: laten we het kind groeien of moeten we sturen? Echter, als het in een perspectief van interactie wordt geplaatst, is niet alleen de opvoeder meer de actor, het kind net zo. Het kind is eigenaar van zijn ontwikkeling en is daarvoor competent."

Hoe kunnen docenten in het VO de autonomie en het eigenaarschap van leerlingen?

Eigenaarschap van leren is de mate waarin de leerling verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen leerproces. Om het eigenaarschap van leerlingen te versterken kun je onder meer de motivatie, betrokkenheid, zelfsturing en metacognitieve vaardigheden bevorderen. Hoe kunnen docenten deze vaardigheden van leerlingen bevorderen? Dit staat beschreven in het artikel over autonomie en de rol van docenten in het VO.

Autonomie versterkend onderwijs vraagt uitstekende leraren

Steeds meer scholen zijn bezig om hun onderwijs meer kindgericht te maken. Zij willen de autonomie van leerlingen vergroten en daarmee de motivatie voor het leren laten toenemen. De scholen die daarbij beginnen met het veranderen van het organisatiemodel, lopen daarbij al snel tegen de grenzen van de leraarvaardigheden aan. Want juist in het versterken van de leraarvaardigheden zit de crux bij het meer kindgericht maken van het onderwijs. Welke vaardigheden zijn van belang als je de autonomie van leerlingen centraal stelt? En wat vraagt dat van de vaardigheden op organisatorisch en didactisch vlak? In een uitgebreid artikel van Machiel Karels worden de essentiële leraarvaardigheden voor kindgericht onderwijs besproken.
 

Gerelateerd

Motiveren met een groeimindset (VO)
Motiveren met een groeimindset (VO)
Geef je leerlingen in het vo vertrouwen in hun ontwikkelingsmogelijkheden
Medilex Onderwijs 
Tweedaags opleiding tot Schoolcoach Betrokkenheid
Tweedaags opleiding tot Schoolcoach Betrokkenheid
unieke kans!
Bazalt | HCO | RPCZ 
Autonomie en motivatie
Meer motivatie door meer autonomie
Dirk van der Wulp
Autonome motivatie
Hoger leerrendement door vergroten autonome motivatie
Michel Verdoorn
Leidinggeven autonomie
Leidinggeven vanuit angst of vanuit autonomie. Wat kun jij bijdragen?
Henk Galenkamp
Professionele vrijheid
Professionele vrijheid in het onderwijs
Machiel Karels
Autonomie counseling
Jouw oplossing is niet heilig. Maar je bent wel de deskundige vragensteller!
Dirk van der Wulp
Differentiatie zelfregulatie (1)
Beter differentiëren dankzij zelfgereguleerd differentiëren
Michel Verdoorn
Zelf gereguleerd leren
Hoe laat je intrinsieke motivatie groeien?
Dirk van der Wulp
Motivatie meten
Motivatie meten en verbeteren - De motivatiespiegel
Ton van der Valk
Kindgericht onderwijs
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Machiel Karels
Schoolleider als regisseur
De leidinggevende in het onderwijs als regisseur: leiding geven aan leren
Robert-jan Simons
Mindset bij rekenen
Groeien in de getallenwereld - over belang growth mindset bij rekenen
Dolf Janson
Motivatie vmbo
Training helpt leraren vmbo-leerlingen te motiveren
Annemieke Top
Organiseren gepersonaliseerd leren
Hoe organiseer je gepersonaliseerd onderwijs?
Tijl Rood
Adaptieve software
Adaptieve software zet onderwijs op zijn kop
Tijl Rood
Gedrag beïnvloeden
Is de attitude en het gedrag van leerlingen te beïnvloeden?
Michel Verdoorn
Flip the System (1)
Flip the System: hoe gaat het in zijn werk? (1)
Dick van der Wateren
Leraarvaardigheden kindgericht onderwijs
Leraarvaardigheden voor kindgericht onderwijs
Machiel Karels
Kind is eigenaar van zijn ontwikkeling
Het kind is eigenaar van zijn ontwikkeling en is daarvoor competent
Luc Stevens
Motivatie vergroten leerlingen
Zo vergroot je de motivatie van je leerlingen!
Jaap Versfelt
Pedagogische tact gepersonaliseerd onderwijs
Pedagogische tact past bij gepersonaliseerd onderwijs
Tijl Rood
Een klas van denkers
Een klas van denkers
Dick van der Wateren
Vier sleutels effectieve les (2)
De vier sleutels voor een effectieve les - deel 2
Theo Wildeboer
Rekenonderwijs kan anders!
Rekenonderwijs kan anders!
Machiel Karels
Zesde rol van de leraar
De zesde rol van de leraar
Machiel Karels
Balans in basisbehoeften
Zorg voor balans in relatie, competentie, autonomie
Joep Derkx
Transformeren
Stop met innoveren! Ga in transitie
Marjoke Hinnen










Motivatie MBO
Met welke didactische strategieën kunnen docenten de motivatie en leergierigheid bij mbo-studenten positief beïnvlo...
betrokkenheid van leerlingen bij innovatieprocessen
Betrokkenheid van leerlingen bij innovatie vergroot motivatie?
Brede talentontwikkeling door goed pedagogische klimaat
Brede talentontwikkeling: hoe pak je dat aan?
4C/ID-model
Wat is het effect van het gebruik van het 4C/ID model op de kwaliteit van de les?
Cijfers geven
Welk effect heeft cijfers geven op de motivatie?
E-portfolio’s
Dragen e-portfolio’s in het basisonderwijs bij aan meer leerwinst, metacognitie en zelfsturing?
Feedback en motivatie
Kan feedback motivatie en resultaten van studenten positief beïnvloeden?
Eigenaarschap leerlingen vo
Hoe kunnen docenten het eigenaarschap van leerlingen (vo) versterken?
Gunstige lestijden vmbo
Wat zijn gunstige lestijden voor vmbo-leerlingen?
Games voor leerlingen met concentratieproblemen
Helpt afwisseling van quizvragen met games leerlingen met gedrags- en concentratieproblemen om hun leerrendement te verhogen?
Formatieve toetsing
Hoe kan het onderwijs met succes formatieve toetsing inzetten?
Hoogsensitiviteit herkennen
Hoe herken je hoogsensitiviteit en hoe ga je er mee om?
Invloed kwartiertjesrooster op taakgerichtheid leerlingen
Wat is de invloed van het ‘kwartiertjesrooster’ op de taakgerichtheid van leerlingen?
Voelen studenten VO zich klant?
Klantbeleving studenten VO: hoe breng je dat in beeld?
Leanprincipes in het basisonderwijs
Versterken leanprincipes het eigenaarschap van leerlingen BO?
Het versterken van eigenaarschap door leerlijnen
Hoe versterk je het eigenaarschap bij leerlingen?
Leerlingen betrekken bij schoolbeleid werkt positief?
Leerlingen betrekken bij schoolbeleid: heeft dat positief effect?
Meetinstrument gepersonaliseerd leren
Hoe meet je doelen als zelfregulatie en motivatie?
Motivatie pro-leerlingen
Wat is de relatie tussen rekeninterventies en motivatie bij pro-leerlingen?
Nakijken en feedback
Heeft het nakijken van schriften zin?
Onderzoekende houding leraren
Hoe bevorder je een onderzoekende houding in het voortgezet onderwijs?
Onderzoeksvaardigheden mbo studenten
Onderzoeksvaardigheden van mbo studenten: hoe bevorder je die?
Loslaten leerstofjaarklassensysteem effect op ontwikkeling
Ontwikkelen kinderen zich beter bij loslaten van leerstofjaarklassensysteem?
Strategieën voor zelfregulering
Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren?
Resultaatverplichting toetsen motiveert mbo studenten
Resultaatverplichting of deelnameverplichting? Wat werkt beter?
Samenwerken op projectbasis en de effecten op leerresultaten
Hoe kan samenwerkend leren succesvol zijn voor mbo-leerlingen?
Hoe kunnen tieners zelfgestuurd leergedrag laten zien?
Hoe kunnen tieners zelfgestuurd leergedrag laten zien?
Vaardigheden gepersonaliseerd onderwijs zichtbaar in lespraktijk
Zijn vaardigheden van leraren voor gepersonaliseerd onderwijs zichtbaar?
Verband tussen wereldbeeld en gebrek motivatie
Wereldbeeld en motivatie: is daar een verband tussen?
Reflectieopdrachten en zelfregulatie
Een reflectieopdracht: is dit een struikelblok voor vmbo-leerlingen?
Scaffoldingstechnieken
Toepasbaarheid van scaffoldingstechnieken bij zelfregulatievaardigheden
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Formatief toetsen po
Selfassessment voor formatief toetsen van basisschoolleerlingen
Studiemotivatie VWO plus
Studiemotivatie hoogbegaafde leerlingen in VWO-plus
Falen en succes
Van faalervaring naar leerervaring: Zijn reacties van leerlingen op lage cijfers te beïnvloeden?
Begrip door zelftoetsen
Beter begrip van informatie in teksten door zelftoetsen
IMPROVE methode metadenken
De metadenkende leerling: effecten van de IMPROVE-methode
Leren met zelftoetsen
Samenhang expertiseniveau leerling bij leren met zelftoetsen
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Invloed leeromgeving vo
Invloed van leeromgeving op motivatie, zelfregulering en prestaties van potentieel excellente studenten
[extra-breed-algemeen-kolom2]



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.