Leerdoeldenken: In drie stappen naar een leerlijn

Anne-Wil Abrahamse

Onderwijskundige - docent bij VO content Open leermateriaal

 

  Geplaatst op 20 mei 2021

Abrahamse, A. (2021). Leerdoeldenken: In drie stappen naar een leerlijn.
Geraadpleegd op 21-06-2021,
van https://wij-leren.nl/leerdoelen-drie-stappen-leerlijn.php

Dit artikel is geschreven in samenwerking met Herman Rigter, Ilse Gmelig & Ron Zuijlen.

In een eerder artikel schreven we over wat we onder leerdoeldenken verstaan en wat het jou, je leerlingen of de school kan opleveren. In dit artikel leggen we uit hoe je in je eigen klas kan werken vanuit leerdoelen, aan de hand van de volgende drie vragen:

WAT wil ik dat de leerlingen leren?

Leerdoelen dienen om leerlingen doelgericht te laten leren. Ze geven inzicht in structuur en inhoud van (een deel van) de lesstof. Niet alleen aan de leerling maar ook aan jou als docent, aan collega’s en aan ouders. Het opbouwen van een nieuw (stukje) onderwijsprogramma start bij het maken van je eigen leerlijn.

Een leerlijn is een beredeneerde opbouw van tussendoelen en inhouden, leidend naar een einddoel.

Een leerlijn zorgt voor continuïteit en samenhang (Strijker, 2010).
Continuïteit heeft betrekking op de opeenvolging van inhoud en leerdoelen (de verticale leerlijn). Samenhang draait om de integratie van inhoud en doelen binnen één vak of tussen vakken, bijvoorbeeld bij het werken in leergebieden, domeinen of projecten (de horizontale leerlijn). Een derde belangrijke functie van een leerlijn, naast continuïteit en samenhang, is niveaudifferentiatie.


Afbeelding 1. Een beredeneerde opbouw van leerdoelen. Vrij naar Strijker, A. (2010). Leerlijnen en vocabulaires in de praktijk (SLO).

Als je een leerlijn maakt start je bij het einddoel. Van daaruit redeneer je terug naar de tussendoelen om vervolgens keuzes te maken over de inhoud. Maar welk doel gebruik je als einddoel? De kerndoelen zijn te globaal omschreven om in de onderbouw als einddoel te dienen. Voor het bepalen van je eigen einddoelen biedt de website ‘Leerplan in beeld’ van SLO handige en duidelijk handvatten, in de vorm van leerdoelenkaarten. De leerdoelenkaarten bevatten suggesties voor einddoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs, per niveau, vak en leergebied. Voor de bovenbouw kun je gebruikmaken van de handreikingen en de syllabi waarin de eindtermen zijn opgenomen.

Leerdoelen bevatten altijd een inhoudelijk deel en een handelingsdeel.

Met een handelingswerkwoord wordt aangegeven welk gedrag op welk niveau er van leerlingen wordt verwacht, in combinatie met de beschreven vakinhoud. Bij handelingswerkwoorden gaat het om waarneembaar gedrag, zoals: definiëren, beschrijven, selecteren of samenvatten. Er zijn verschillende indelingen van werkwoorden die zinvol kunnen zijn bij het formuleren van leerdoelen. Denk bijvoorbeeld aan de taxonomie van Bloom, RTTI of OBIT. Het niveau waarop een leerdoel behaald dient te worden, maak je nog duidelijker door vaktermen in de formulering te gebruiken. Zo kun je begrippen bewust wel of niet opnemen, of verschillende termen gebruiken.


Afbeelding 2. Voorbeelden van tussendoelen en begrippen, verschillend per niveau bij biologie

Leerdoelen laten leerlingen doelgericht leren en daarom moeten ze in ieder geval in leerlingentaal zijn geformuleerd. Zorg ervoor dat de leerdoelen helder en eenduidig zijn, en positief (wat wil je wél zien of horen) en specifiek geformuleerd. Zo kan een leerling met hulp van een docent, mentor of coach gemakkelijk aangeven waar hij naartoe groeit, welke stappen hij nog kan maken en wat daarvoor nodig is.

HOE wil ik dat de leerlingen leren?

Na de vraag ‘WAT wil ik dat de leerlingen leren’ komt de vraag ‘HOE wil ik dat de leerlingen leren?’ Voor het maken van gerichte didactische keuzes is het belangrijk om de randvoorwaarden te inventariseren. Vragen die je jezelf en je collega’s bij iedere les(senreeks) kunt stellen:

tijd

Hoeveel tijd is er beschikbaar voor het leren van deze stof door de leerling, opgesplitst in tijd in de klas en tijd buiten de klas?

leeromgeving

Wat zijn de kenmerken? Zijn er laptops of tablets beschikbaar?
Is er een digibord aanwezig? Zijn er leerpleinen en practica ruimtes?

visie van de school Welke afspraken zijn er over structuur en inhoud van de lessen gemaakt op school- en sectieniveau?
groeperingsvorm Werken de leerlingen individueel of in groepjes?
afsluiting Op welke wijze tonen de leerlingen aan dat zij de leerdoelen voldoende hebben behaald?
vak (overstijgende) vaardigheden Zijn er vaardigheden waaraan je aandacht wilt besteden, bijv. onderzoeken of samenwerken?
docentrol Hoe zie je je eigen rol: kennisoverdrager, procesbegeleider, coach, beschouwer op afstand, ....?

WAARMEE wil ik dat de leerlingen leren?

Pas als de vragen ‘WAT wil ik dat de leerlingen leren?’ en ‘HOE wil ik dat de leerlingen leren?’ zijn beantwoord, komt de vraag ‘WAARMEE wil ik dat de leerlingen leren?’ En misschien moet de vraag wel zijn ‘WAARMEE wil de leerling leren?’ Wanneer de leerdoelen goed in kaart zijn gebracht en didactische keuzes zijn gemaakt, kun je bewuste keuzes maken voor leermaterialen.

Kies je voor één methode, delen uit verschillende methodes of voor losse eenheden? Kies je voor een methode voor elke leerling of voor een klassenset? Kies je voor boeken of voor digitaal leermateriaal? Kies je voor gesloten digitaal materiaal of voor open digitaal materiaal?

Wat je ook kiest, het gaat erom dat de leermaterialen aansluiten op je leerdoelen en passen bij de manier waarop je je lessen wilt vormgeven. Leermaterialen zijn er volop. Denk aan je eigen ontwikkelde materialen, de methodes, en open content die beschikbaar is gesteld door musea, stichtingen en op platforms. Hierbij kun je natuurlijk ook altijd gebruik maken van de Stercollecties van VO-content.

Zelf aan de slag met leerdoeldenken

Voordat je aan de slag gaat met leerdoeldenken, is het handig om bij de drie beschreven vragen WAT, HOE, WAARMEE stil te staan en jouw antwoorden erop te noteren. Hiervoor kun je dit werkblad gebruiken. Op deze manier heb je ook een hulpmiddel om in gesprek te gaan met je collega’s op school.

Natuurlijk is het mogelijk om direct een geheel nieuw programma op te zetten vanuit leerdoelen. Maar begin eens klein.

Start bijvoorbeeld door een klein deel uit de methode te vervangen door lessen die gebaseerd zijn op leerdoeldenken.

Je kunt één doel van de leerdoelenkaart kiezen waaraan je het afgelopen jaar te weinig aandacht hebt besteed, of een schooleigen leerdoel gebruiken.
Geef na het noteren van WAT, HOE en WAARMEE antwoord op de volgende vragen:

  1. Hoe start je de les of lessenserie?
  2. Hoe zorg je voor het activeren van voorkennis?
  3. Hoe maak je het doel of de (tussen)doelen van de les duidelijk aan de leerlingen?
  4. Welke leeractiviteiten doen leerlingen om de (tussen)leerdoelen te behalen?
  5. Hoe sluit je de les of lessenserie af?

De vragen staan in een chronologische volgorde. Toch is het zinvol om bij de laatste twee vragen te beginnen. De eindopdracht of toets dient naadloos aan te sluiten op de gestelde leerdoelen, zowel wat betreft het inhoudsdeel als het handelingsdeel. Met behulp van de leeractiviteiten worden de kennis en vaardigheden die nodig zijn om de afsluitende opdracht te maken geïntroduceerd, toegepast en herhaald. Op het werkblad kun je ook aan de slag met bovenstaande vijf vragen.

Je kunt dus met een enkele les beginnen en dan de stap zetten naar een lessenserie, vervolgens naar een jaarprogramma en uiteindelijk naar een doorlopende leerlijn van onder- tot bovenbouw.

Het is belangrijk om realistische en haalbare doelen voor jezelf te formuleren.

En daarnaast: laat je niet afremmen door zaken die op het eerste gezicht nooit zullen veranderen. Roosters, lokalen, budgetten en misschien ook schoolleiders of collega’s lijken misschien onbeweeglijk, ze zullen alleen veranderen als jij kunt aangeven wat je wilt en het gesprek aangaat!

Leerdoeldenken succesvol implementeren

Om te ontdekken wat werken vanuit leerdoelen jou kan opleveren en hoe je hiermee aan de slag kunt gaan, is het waardevol om hiermee te experimenteren en ervaringen met collega’s uit te wisselen.
Net zoals met andere werkwijzen en vernieuwingen, wordt leerdoeldenken pas écht zinvol en succesvol als het onderdeel wordt van de schoolcultuur. Daarbij is het ook makkelijk om jouw onderwijs doelgericht vorm te geven, als de missie en visie van de school helder zijn en er schoolbreed wordt gewerkt aan de randvoorwaarden.

In een volgend artikel willen we daarom uitleggen hoe leerdoeldenken georganiseerd en geïmplementeerd kan worden op scholen.  Mocht je hier al meer over willen lezen, verwijzen we je graag door naar een eerder verschenen whitepaper, te downloaden via de website van VO-content.

Bronvermelding

Strijker, A. (2010) Leerlijnen en vocabulaires in de praktijk - Verkennende studie in opdracht van het Programma 'Stimuleren Gebruik Digitaal Leermateriaal'. Enschede: SLO.

 

Abrahamse, A. (2021). Leerdoeldenken: In drie stappen naar een leerlijn.
Geraadpleegd op 21-06-2021,
van https://wij-leren.nl/leerdoelen-drie-stappen-leerlijn.php

Gerelateerd

Opleiding
Typeles op de basisschool? Ja natuurlijk!
Typeles op de basisschool? Ja natuurlijk!
Typen is ook schrijven. Handig, leuk én broodnodig: nu en straks.
CBT 
congres
Eindexamen in zicht
Eindexamen in zicht
Bereid jouw leerlingen optimaal voor op het havo/vwo - eindexamen!
Medilex Onderwijs 
Prijsvraag
Maak kans op het Europese Talenlabel!
Maak kans op het Europese Talenlabel!
Heb jij een innovatief taalproject ontwikkeld waarin meertaligheid centraal staat?
Nuffic 
Leerinhouden
Leerinhouden: wetgeving - kennis - ordening - invloed leerkracht
Arja Kerpel
Leerdoelen als uitgangspunt voor de lesinhoud
Leerdoeldenken: wat is het en wat levert het op?
Anne-Wil Abrahamse
Sleutels effectieve les (1)
De vier sleutels voor een effectieve les - deel 1
Theo Wildeboer
Vier sleutels effectieve les (2)
De vier sleutels voor een effectieve les - deel 2
Theo Wildeboer
Top down denken
Top-down denken in onderwijs en opvoeding
Lisanne van Nijnatten
leerwensen en persoonlijke ontwikkeling van leerkrachten
Leerwensen formuleren en reflectie
Peter Ruit
Leerlijnen de baas
De leerlijnen de baas
Martie de Pater
Effectief onderwijs
De negen schakels van effectief onderwijs
Jos Cöp
Gepersonaliseerd onderwijs versus EDI
Is gepersonaliseerd onderwijs een tegenhanger van effectieve instructie?
Machiel Karels
Leerlijnen voor het basisonderwijs
Leerlijnen voor het basisonderwijs
Machiel Karels


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Maarten van Buuren over autonomie en zelfsturing volgens Spinoza
Maarten van Buuren over autonomie en zelfsturing volgens Spinoza
redactie
Het belang van maakonderwijs op de basisschool. Tjipcast 020
Het belang van maakonderwijs op de basisschool. Tjipcast 020
redactie
Zelfregulatie in een video van één minuut uitgelegd
Zelfregulatie in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Wat is een lerende organisatie? En hoe word je het? Tjipcast 019
Wat is een lerende organisatie? En hoe word je het? Tjipcast 019
redactie
Wat is tegenwoordig nog de waarde van kennis?
Wat is tegenwoordig nog de waarde van kennis?
redactie
Wat zijn de meest hardnekkige onderwijsmythes? Tjipcast 030
Wat zijn de meest hardnekkige onderwijsmythes? Tjipcast 030
redactie
Leergerichte aanpak  in een video van één minuut uitgelegd
Leergerichte aanpak in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Hoeveel eigenaarschap kunnen professionals aan? Tjipcast 0012
Hoeveel eigenaarschap kunnen professionals aan? Tjipcast 0012
redactie
Het belang van autonomie en zelfsturing: Tjipcast 002
Het belang van autonomie en zelfsturing: Tjipcast 002
redactie
Uitschrijven leerdoelen op het bord
Is het uitschrijven van leerdoelen op het bord helpend?
Leren na schoolloopbaan stimuleren
Hoe kun je verder leren stimuleren?
Rekendidactiek van docenten invloed op educatie
Wat moet een docent kennen van de rekendidactiek wil hij effectief lesgeven?
Bevorderen van duurzaam afvalgedrag leerlingen
Hoe bevorder je duurzaam afvalgedrag van leerlingen?
Herkansen van toetsen leerresultaten en leergedrag
Herkansen: leidt dit tot betere leerresultaten en een beter leergedrag?
Effect van gepersonaliseerd onderwijs op achterstandsleerlingen
Wat is het effect van gepersonaliseerd onderwijs op achterstandsleerlingen?
Driehoeksgesprek tussen leerkracht, leerling en ouders
Een driehoeksgesprek: hoe bevorder je actieve deelname van ouders?
Tijdsbesef ontwikkelen door geschiedenislessen in onderbouw
Kunnen geschiedenislessen historisch tijdsbesef versterken?
Praktijksimulaties ontwerpen op mbo
Hoe ontwerp je effectieve praktijksimulaties voor het mbo?
Vakdidactiek economie bevorderlijk voor strategisch inzicht
Welke vakdidactiek economie draagt bij aan strategisch inzicht?
Toetsen-leertrajecten
Gebruik van toetsen bij het plannen van leertrajecten
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Sturen kwaliteit po
Ongemak van Autonomie: Sturen van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs
Educational governance
Het ongemak van autonomie, onderwijsbeleid tussen vrijheid en verantwoording
Autonomie allochtone leerlingen
Autonomie, motivatie en prestatie van niet-westerse allochtone leerlingen
[extra-breed-algemeen-kolom2]



autonomie
curriculum
didactiek
eigenaarschap
gepersonaliseerd onderwijs
kerndoelen
kindgericht onderwijs
leergerichte aanpak
leerlijn
leerstofaanbod
slo

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest