Hoe fijn is 'tegenspraak'? Over geboden, verboden en ongehoorde woorden

Harm Klifman

Senior adviseur bij Van Beekveld en Terpstra

  

  Geplaatst op 3 december 2021

Wordt iedereen echt beter van tegenspraak? Peter van Lonkhuyzen, auteur van het boek Tegenspraak (2015) meent van wel, maar dan moet je het wel goed organiseren. Van Lonkhuyzen is zeker niet de enige die de voordelen ziet opwegen tegen eventuele bezwaren en weigeringen. Sterker nog, het is eerder verdacht om je aarzelingen te uiten bij tegenspraak organiseren. Toch zijn er wel degelijk kritische kanttekeningen te plaatsen. Een verkenning.

Tegenspreken

Tegenspreken en terug spreken - beiden verwijzen naar de aanwezigheid van tenminste twee gesprekspartners. Toch is tegenspreken niet hetzelfde als terug spreken. Terug spreken opent een breed spectrum van reactiemogelijkheden, van instemming tot afwijzing, van bijval tot volledige verwerping, van een nederig ja tot een weerspannig nee. Bij tegenspreken ligt dit anders.

Bij tegenspreken is er veel minder ruimte voor diversiteit. Veeleer is sprake van slechts één van de mogelijkheden van het terug spreken: de contra variant. Ook hier twee gesprekspartners maar deze bevinden zich, zeker in dit artikel, in een asymmetrische relatie. Tegenspraak dus in een situatie van boven - beneden, van leidinggevend - leidingontvangend.

Vier varianten

Ik geef hieronder vier uitspraken waarin het tegenspreken centraal staat. Ze hebben een exemplarische functie. Iedereen zal ze herkennen (uit zijn of haar omgeving of uit zijn of haar eigen mond). Neem de volgende, gemakkelijk te herkennen voorbeeldzinnen:

  1. Ouder tegen kind: 'spreek me niet tegen!'
  2. 'Deze nieuwe onderzoeksuitkomsten spreken voorgaande conclusies volledig tegen.'
  3. 'Tegenspraak moet je organiseren, daar moet je blij mee zijn. Tegenspraak moet je omarmen.'
  4. 'Managers ervaren tegenspraak vaak als gevaarlijk of bedreigend en schieten dan al snel in de verdediging.'

De ouder uit voorbeeldzin 1 maakt het kind duidelijk dat tegenspraak niet op prijs wordt gesteld. Het kind moet luisteren en gezag (leren) aanvaarden. Of deze ouder de tegenspraak als bedreigend ervaart, weten we niet, maar het zou heel goed kunnen. Hij of zij heeft er in elk geval last van. Misschien is het bevel te zwijgen een verbale verdedigingslinie waarachter de ouder zich om welke reden dan ook (gebrek aan argumenten? woede? onmacht?) verschuilt.

Voorbeeldzin 2 illustreert een semantisch zuivere vorm van tegenspraak: die van het contra-argument, ondersteund door contra-informatie. Tegenspraak als onderbouwde ontkenning van een bepaalde positie of waarheid en als voorstel voor een nieuwe waarheid.

Toegevoegde waarde?

In voorbeeldzin 3 wordt de contrapositie bewust uitgelokt, hopend dat dit toegevoegde waarde oplevert. Dat dit niet zonder slag of stoot tot stand komt, is wel duidelijk: managers krijgen in allerlei trainingen (vandaar dat moet je in de voorbeeldzin) de opdracht deze positie van openstaan voor tegenspraak in te nemen. Maar hoe je er ook naar kijkt, tegenspraak omarmen heeft iets geforceerds. Het doet denken aan het kind dat een wildvreemde oudtante een zoen moet geven. Natuurlijk heeft het kind daar geen zin in maar het begrijpt dat het niet altijd kan weigeren.

Voorbeeldzin 4 bevestigt deze ingebouwde weerstand. Tegenspraak omarmen is een combinatie waar je niet gemakkelijk warm voor loopt. Integendeel. Managers schieten in de verdediging - een houding die erom vraagt getypeerd te worden door oorlogstaal.

Gedachtekronkel

In tegenspraak omarmen zit een rare gedachtekronkel. Managers worden aangesteld om te zorgen dat medewerkers niet steeds alles opnieuw zelf hoeven te verzinnen of te regelen. Alleen zo kunnen ze zich op hun kerntaak, hun eigenlijke opdracht, richten. Het is aan de manager om de omgeving van de medewerker zo in te richten dat die zo min mogelijk gehinderd wordt door een wispelturige omgeving waarin steeds alles anders is of moet. De manager als (zoals dat een tijdje modieus werd genoemd) hitteschild. De manager voorziet in beheersing van de externe turbulentie.

Is het dan gek dat die manager op zijn hoede is als er veranderingen worden voorgesteld in de situatie die hij of zij nu juist net in een staat van zekere rust heeft gebracht? Het lijkt me niet. Waarom zou je dan van die manager moeten verwachten dat hij of zij die aanslag op controle (inderdaad: oorlogstaal) ook nog eens zou moeten omarmen?

Geboden woorden

Trouwens, is die manager die zich er wél op voorstaat tegenspraak te omarmen werkelijk zo royaal als hij het doet voorkomen?

Mag inderdaad alles gezegd worden?

Of mag er alleen tegensprekend meegedacht worden, hetgeen zich voltrekt binnen het register van geboden woorden - woorden die de smeerolie van de overreding vormen? Denk aan woorden als agile, disruptief, urgentie, change, wendbaarheid, eigenaarschap, efficiënt, effectief, win-win en duurzaamheid.

Verboden woorden

Is het ook mogelijk om binnen het kader van de tegenspraak verboden woorden te gebruiken, zoals het beroep op de traditie (zo doen we het altijd), waaghalzerij, tunnelvisie, modieus managementjargon, daar gaan we weer en manipulatie? Is het gebruik van dit soort woorden evident not done en derhalve verboden, op straffe van buitensluiting van het proces van oriëntatie - beeldvorming - gedachtevorming - besluitvorming?[1]

Ongehoorde woorden

Om nog maar te zwijgen van woorden die nooit gebruikt worden als het om de veranderstrategie van organisaties gaat, zoals menselijke waardigheid, oorbaarheid, fatsoen en integrale integriteit (ik bedoel een ander soort integriteit dan het soort waarvoor een organisatorische oplossing is gekozen in de vorm van een functie of een document).

Om nog maar helemaal te zwijgen van tegenspraak die zich niet in woorden uit maar in specifiek gedrag, zoals onwil, getreuzel, onverschilligheid, en ja zeggen, nee doen.

Negeren

Interessant is dat al deze (noem het) informele vormen van tegenspraak niet alleen niet omarmd maar vaak volstrekt genegeerd worden.

Ik kan mij uit de tijd dat ik werkte in verschillende organisaties situaties herinneren waar alle drie de vormen van tegenspraak zich evident voordeden. Die situaties waren zeker niet uniek en werden herkend door iedereen buiten de organisatie met wie je erover sprak.

Tegenspraak omarmen is, als je het in de volle reikwijdte neemt, aanzienlijk minder comfortabel dan wordt gepredikt in populaire managementboeken.

Het pleidooi voor het omarmen van tegenspraak is een knieval voor een gemakkelijke waarheid terwijl hetgeen werkelijk ongemakkelijk is, buiten beeld blijft.


[1] Voor het onderscheid geboden versus verboden woorden baseer ik me op Loek Schönbeck, Oneerbiedige wijsbegeerte van het management. Schiedam 2001.

 

Gerelateerd

Masterclass
Psychologische veiligheid
Psychologische veiligheid
Vergroot de psychologische veiligheid in je team
Medilex Onderwijs 
Integrale aanpak
Duurzame Inzetbaarheid in het onderwijs
Duurzame Inzetbaarheid in het onderwijs
Loyalis is er voor werkgever én werknemer. Met oplossingen voor vitaliteit en preventie.
Uw Gids in Inkomen & Zekerheid 
Schoolorganisatie
Schoolorganisatie en teamwork op een basisschool - leiderschap.
Arja Kerpel
Roos van Leary -1-
Roos van Leary - uitleg - test - gebruik.
Arja Kerpel
Roos van Leary -2-
Werken met de Roos van Leary - boek over communicatie in het team.
Arja Kerpel
Schoolleider als regisseur
De leidinggevende in het onderwijs als regisseur: leiding geven aan leren
Robert-jan Simons
Bovenschools leiderschap
Bovenschools leiderschap in een lerende organisatie
Jan Jutten
Macht of gezag
Onderwijs is een wij-woord
Ivo Mijland
Visie op kernwaarden en structuren van macht
Wie heeft de macht in de school?
Mathilde Tempelman-Lam
Effectief leiderschap
De zeven eigenschappen van effectief leiderschap - Stephen Covey
Arja Kerpel


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Hoe bouw je aan een topteam? Tjipcast 033
Hoe bouw je aan een topteam? Tjipcast 033
redactie
Eric van 't Zelfde - De verdeling van onze onderwijskwaliteit
Eric van 't Zelfde - De verdeling van onze onderwijskwaliteit
redactie
Marco de Witte over de essentie van veranderen in organisaties
Marco de Witte over de essentie van veranderen in organisaties
redactie
Maarten van Buuren over autonomie en zelfsturing volgens Spinoza
Maarten van Buuren over autonomie en zelfsturing volgens Spinoza
redactie
Wat is de invloed van management op werk, leven en democratie?
Wat is de invloed van management op werk, leven en democratie?
redactie
Omix Webtalks met Ben Tiggelaar - Leiderschap en verandering in het onderwijs.
Omix Webtalks met Ben Tiggelaar - Leiderschap en verandering in het onderwijs.
redactie
Kim Spinder - Succesvolle innovatiestrategie in het onderwijs
Kim Spinder - Succesvolle innovatiestrategie in het onderwijs
redactie
Helma van der Hoorn - Bestuurlijke vernieuwingen door vertrouwen
Helma van der Hoorn - Bestuurlijke vernieuwingen door vertrouwen
redactie
Hoe wordt de mens gevormd door zijn tribe? Tjipcast 035
Hoe wordt de mens gevormd door zijn tribe? Tjipcast 035
redactie
Schoolontwikkeling in een video van één minuut uitgelegd
Schoolontwikkeling in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Persoonlijke competenties entreestudent opleiding mbo2
Wanneer ben je een goede entreestudent voor mbo-niveau 2?
Effectieve aanpak zwakke basisscholen
Hoe help je zwakke basisscholen verder?
Welke onderwijsvormen bevorderen zelfsturend leren?
Hoe bevorder je zelfsturend leren?
Inzet en inzicht door sociogrammen
Hoe zet je sociogrammen bruikbaar in?
Factoren die de inzet van ICT effectiever maken in bo
Hoe verbeter je de effectiviteit van ICT-inzet in het primair onderwijs?
Uitschrijven leerdoelen op het bord
Is het uitschrijven van leerdoelen op het bord helpend?
Leren na schoolloopbaan stimuleren
Hoe kun je verder leren stimuleren?
Herkansen van toetsen leerresultaten en leergedrag
Herkansen: leidt dit tot betere leerresultaten en een beter leergedrag?
Effect van gepersonaliseerd onderwijs op achterstandsleerlingen
Wat is het effect van gepersonaliseerd onderwijs op achterstandsleerlingen?
Driehoeksgesprek tussen leerkracht, leerling en ouders
Een driehoeksgesprek: hoe bevorder je actieve deelname van ouders?
Competentiegericht beroepsonderwijs
Teamleren in het kader van competentiegericht beroepsonderwijs
Professionele ruimte
Zeggenschap en professionele ontwikkeling van docenten in het voortgezet onderwijs
Responsief leiderschap AOC
Ontwikkeling van responsief leiderschap in AOC
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Sturen kwaliteit po
Ongemak van Autonomie: Sturen van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]



autonomie
dienend leiderschap
gezag
informeel leren
leiderschapsstijl
roos van leary
schoolbestuur
schoolleider
schoolontwikkeling
teamleren

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest