Is de attitude en het gedrag van leerlingen te beïnvloeden?

Michel Verdoorn

Onderwijsadviseur bij Lestijd

  

michelverdoorn@gmail.com

  Geplaatst op 27 november 2017

Verdoorn, M. (2017). Is de attitude en het gedrag van leerlingen beïnvloeden?.
Geraadpleegd op 21-10-2018,
van https://wij-leren.nl/attitude-gedrag-beinvloeden.php/motivatie-autonoom.php

Elke leerkracht worstelt er wel eens mee; hoe kun je nu echt vat krijgen op de houding van de leerlingen? Hoe creëer je een sociale, betrokken en leergierige klas? Is dat sowieso mogelijk?
 
Veel scholen gaan deze strijd aan door regels te stellen en vaardigheden aan te leren; sociale vaardigheidstrainingen, pestprotocollen, stappenplannen, executieve vaardigheden aanleren, enz. Toch blijft het grote effect vaak uit. En als er dan effect is dan blijft het vaak een zware kar waar door alle leerkrachten aan getrokken moet worden. In dit artikel geef ik u inzicht in het effect van bestaande interventies en laat ik u zien hoe een groter en langduriger effect behaald kan worden.

Aanleren van sociale vaardigheden

Bij een sociaal onrustige groep (helaas vaak bestempeld als ‘probleemgroep’) wordt in veel gevallen een expert ingehuurd die een sociale vaardigheidstraining geeft aan die groep. De training heeft meestal een overzichtelijke lengte (variërend van 10 tot 20 bijeenkomsten) en een gestructureerd programma dat is opgebouwd volgens een aantal vaste onderdelen (bijvoorbeeld oefenen, rollenspel, spelletjesvormen, huiswerk). Thema’s als herkennen van en omgaan met emoties, luisteren, complimenten geven en krijgen, omgaan met kritiek en weigeren, keren in veel trainingen terug. Aan het eind van zo’n training lijken de meeste kinderen de vaardigheden goed te beheersen. Toch ziet men er vaak maar weinig van terug in de praktijk. Hoe komt dat?
 
Bijstra en Nienhuis (2003) tonen aan dat dergelijke trainingen maar weinig aantoonbaar effect hebben op de dagelijkse praktijk en op de lange termijn. Ze geven daarvoor ook meerdere verklaringen. Zo mist er vaak een vervolg op de trainingen om het geleerde te onderhouden, wordt de training vaak onvoldoende afgestemd op de behoefte van individuele kinderen, zijn niet altijd alle kinderen voldoende autonoom gemotiveerd om een aan cursus deel te nemen (ze worden niet voldoende betrokken in het beslissingsproces daartoe) en wordt het geleerde uit de training niet in andere context (bijvoorbeeld het schoolplein of thuis) ondersteund.
 
De vraag die deze conclusies bij mij oproept is of de oorzaak van minder sociaal gedrag bij de beheersing van de vaardigheden zou liggen. Bij wijze van experiment heb ik ooit eens een kleine, eenvoudige schriftelijke toets afgenomen bij een groep 5 van een basisschool. Daarin werd het inzicht in sociale vaardigheden getoetst. Natuurlijk waren de antwoorden sociaal wenselijk, maar dat geeft niet. Het ging er juist om of de kinderen wisten hoe je sociaal wenselijk zou reageren. En dat wisten ze bijna allemaal! Dit kleine en totaal niet wetenschappelijke experiment bewijst niets, maar het sterkte wel mijn vermoeden dat er meer speelt dan alleen de beheersing van sociale vaardigheden.
 
Leerlingen weten vaak wel hoe het zou moeten, maar passen dat buiten de controle van de leerkracht nog veel te weinig toe. De redenen die kinderen daarvoor aangaven hebben bijna altijd te maken met een van de twee volgende drijfveren:
  1. De eerste drijfveer is het vertrouwen van een kind om zonder toezicht van een volwassene sociaal wenselijk te kunnen handelen en daarmee een ruzie of pesterij op te kunnen lossen (dit wordt ‘self efficacy’ genoemd).
  2. De tweede drijfveer is de motivatie van het kind zelf (dus zonder controle van een ander) om sociaal wenselijk te handelen (dit wordt ‘autonome motivatie’ genoemd).

De theorieën over het vergroten van self efficacy (Bandura, 1994) en het stimuleren van autonome motivatie (Deci & Ryan, 2000) hebben zichzelf al geruime tijd bewezen, zowel in wetenschap als praktijk. Vanuit deze theorieën wordt het duidelijk dat hier wel degelijk invloed op uit te oefenen is.

Werkhouding en vaardigheden

Werkhouding is een bekend begrip in onderwijsland, maar wat bedoelen we daar eigenlijk mee? In de praktijk blijkt men er heel veel onder te verstaan; zelfstandigheid, concentratie, motivatie, betrokkenheid, zelfregulerend vermogen, accuratesse, vermogen om samen te werken, enz. Om de werkhouding te verbeteren wordt ook vaak gekozen om vaardigheden aan te leren. In dit geval gaat het om executieve vaardigheden. Net als met het aanleren van sociale vaardigheden zal de beheersing van deze vaardigheden lang niet bij elke leerling een probleem zijn. Daarom zal dit op elke individu afgestemd moeten worden. Bovendien blijken er meer aspecten een rol te spelen dan alleen maar het beheersen van vaardigheden. Ook bij de werkhouding spelen self efficacy en autonome motivatie minstens zo’n grote rol als de vaardigheden zelf.

Integrale benadering

Samengevat zou je kunnen stellen dat zowel sociaal gedrag als werkhouding van drie aspecten afhankelijk zijn:
  1. Vaardigheden (beheersen van resp. sociale vaardigheden en executieve vaardigheden).
  2. Self efficacy (het vertrouwen in jezelf dat je een bepaalde vaardigheid ook kunt toepassen).
  3. Autonome motivatie (vanuit eigen motivatie de vaardigheid toe willen passen).
Om de attitude van leerlingen te beïnvloeden is het van belang dat alle drie de aspecten aandacht krijgen. Per kind kan het verschillen bij welk van deze drie aspecten de oorzaak ligt voor verbetering van de attitude. De leerkracht zal dit moeten kunnen herkennen en verbeteren. Ook zouden idealiter daarbij ouders betrokken worden om deze verbetering zoveel mogelijk onafhankelijk van de context te maken.
 
Daarnaast kan er ook op structureel niveau (dus in een klas of zelfs op een hele school) een verandering nodig zijn in de benadering van kinderen. Een voorbeeld daarvan is het omgaan met beloning. PBS (Positive Behavior Support, een bekende aanpak om sociaal gedrag te verbeteren) legt daar bijvoorbeeld veel nadruk op, terwijl het de autonome motivatie van leerlingen remt. Terwijl bijvoorbeeld ‘De Vreedzame School’ de autonome motivatie wel positief beïnvloedt, doordat het veel ruimte geeft voor inbreng en zelfsturing door de leerlingen.
 
Naarmate je je meer verdiept in de drie aspecten zal je merken dat er veel verbanden ontstaan en dat verbeteren van het ene ook gevolgen kan hebben voor het andere. Daarom is het belangrijk om je als school met het gehele team te bekwamen in alle drie de aspecten, om een integrale benadering mogelijk te maken. Het is daarbij belangrijk dat het een onderdeel wordt van de gehele schoolcultuur, waarin alle leerlingen, leerkrachten en ouders meegenomen worden en het structureel aandacht krijgt.

Bronnen

Bijstra JO & Nienhuis J (2003) Sociale vaardigheidstrainingen: meten we of meten we niet? De Psycholoog 38: 174 - 178
Bandura, A. (1994). Self-efficacy. In V. S. Ramachaudran (Ed.), Encyclopedia of human behavior (Vol. 4, pp. 71-81). New York: Academic Press.
Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, Vol 55(1), 68-78.

Verdoorn, M. (2017). Is de attitude en het gedrag van leerlingen beïnvloeden?.
Geraadpleegd op 21-10-2018,
van https://wij-leren.nl/attitude-gedrag-beinvloeden.php/motivatie-autonoom.php

Gerelateerd

Tweedaags opleiding tot Schoolcoach Betrokkenheid
Tweedaags opleiding tot Schoolcoach Betrokkenheid
unieke kans!
Bazalt | HCO | RPCZ 
Executieve functies in het PO
Executieve functies in het PO
Executieve functies kennen, herkennen en stimuleren
BCO Onderwijsadvies 
Motiveren met een groeimindset (VO)
Motiveren met een groeimindset (VO)
Geef je leerlingen in het vo vertrouwen in hun ontwikkelingsmogelijkheden
Medilex Onderwijs 
Zelf gereguleerd leren
Hoe laat je intrinsieke motivatie groeien?
Dirk van der Wulp
Leerhouding als basis
De leerhouding als basis voor succes op school
Jos Cöp
Gedragsproblemen
Indicaties van gedragsproblemen en werkhoudingproblemen
Machiel Karels
Motivatie meten
Motivatie meten en verbeteren - De motivatiespiegel
Ton van der Valk
Transformeren
Stop met innoveren! Ga in transitie
Marjoke Hinnen










Motivatie MBO
Met welke didactische strategieën kunnen docenten de motivatie en leergierigheid bij mbo-studenten positief beïnvlo...
betrokkenheid van leerlingen bij innovatieprocessen
Betrokkenheid van leerlingen bij innovatie vergroot motivatie?
Brede talentontwikkeling door goed pedagogische klimaat
Brede talentontwikkeling: hoe pak je dat aan?
Invloed van digitaal lesmateriaal
Wat is de invloed van digitaal lesmateriaal op kinderen met gedragsproblemen?
Cijfers geven
Welk effect heeft cijfers geven op de motivatie?
E-portfolio’s
Dragen e-portfolio’s in het basisonderwijs bij aan meer leerwinst, metacognitie en zelfsturing?
Feedback en motivatie
Kan feedback motivatie en resultaten van studenten positief beïnvloeden?
effect van (terug)verwijzing op welbevinden lln
(Terug)verwijzing: wat doet switchen met een kind?
Effecten van centrale vaklestijd
Wat zijn de effecten van een aanpassing in het lesaanbod?
Effecten van formatief evalueren
Wat zijn de effecten van formatief evalueren?
Eigenaarschap leerlingen vo
Hoe kunnen docenten het eigenaarschap van leerlingen (vo) versterken?
Gunstige lestijden vmbo
Wat zijn gunstige lestijden voor vmbo-leerlingen?
Games voor leerlingen met concentratieproblemen
Helpt afwisseling van quizvragen met games leerlingen met gedrags- en concentratieproblemen om hun leerrendement te verhogen?
Integratie vluchtelingen
Welk onderwijs leidt tot werk op niveau voor hoger opgeleide vluchtelingen?
Invloed kwartiertjesrooster op taakgerichtheid leerlingen
Wat is de invloed van het ‘kwartiertjesrooster’ op de taakgerichtheid van leerlingen?
Kritisch denkvermogen stimuleren
Hoe stimuleer je kritisch denkvermogen?
Voelen studenten VO zich klant?
Klantbeleving studenten VO: hoe breng je dat in beeld?
Leanprincipes in het basisonderwijs
Versterken leanprincipes het eigenaarschap van leerlingen BO?
Het versterken van eigenaarschap door leerlijnen
Hoe versterk je het eigenaarschap bij leerlingen?
Leerlingen betrekken bij schoolbeleid werkt positief?
Leerlingen betrekken bij schoolbeleid: heeft dat positief effect?
Versterken sociale vaardigheden leraren met asperger
Hoe versterken leraren met Asperger hun sociale vaardigheden?
Meerscholendirectie en de effecten hiervan
Effect van een meerscholendirectie: is iedereen tevreden?
Meetinstrument gepersonaliseerd leren
Hoe meet je doelen als zelfregulatie en motivatie?
Motivatie pro-leerlingen
Wat is de relatie tussen rekeninterventies en motivatie bij pro-leerlingen?
Onderzoekende houding leraren
Hoe bevorder je een onderzoekende houding in het voortgezet onderwijs?
Onderzoeksvaardigheden mbo studenten
Onderzoeksvaardigheden van mbo studenten: hoe bevorder je die?
Strategieën voor zelfregulering
Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren?
Resultaatverplichting toetsen motiveert mbo studenten
Resultaatverplichting of deelnameverplichting? Wat werkt beter?
Samenwerken op projectbasis en de effecten op leerresultaten
Hoe kan samenwerkend leren succesvol zijn voor mbo-leerlingen?
Schrijfmateriaal
Met welk schrijfmateriaal kunnen kinderen het beste leren schrijven?
leren lezen zonder lesmethode
Ontwikkelingsgericht onderwijs: kun je leren lezen zonder lesmethode?
Hoe kunnen tieners zelfgestuurd leergedrag laten zien?
Hoe kunnen tieners zelfgestuurd leergedrag laten zien?
Verbaal uiten gevoelens bevordert welbevinden?
Verbaal uiten van gevoelens: bevordert dat het welbevinden van leerlingen?
Verband tussen wereldbeeld en gebrek motivatie
Wereldbeeld en motivatie: is daar een verband tussen?
Meisjes risicomijdend?
Zijn meisjes meer risicomijdend dan jongens?
Reflectieopdrachten en zelfregulatie
Een reflectieopdracht: is dit een struikelblok voor vmbo-leerlingen?
Het ondersteunen van instromende nt2-leerlingen
Hoe begeleid je instromende nt2-leerlingen optimaal?
Scaffoldingstechnieken
Toepasbaarheid van scaffoldingstechnieken bij zelfregulatievaardigheden
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Studiemotivatie VWO plus
Studiemotivatie hoogbegaafde leerlingen in VWO-plus
Falen en succes
Van faalervaring naar leerervaring: Zijn reacties van leerlingen op lage cijfers te beïnvloeden?
IMPROVE methode metadenken
De metadenkende leerling: effecten van de IMPROVE-methode
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Sturen kwaliteit po
Ongemak van Autonomie: Sturen van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs
Bevorderen intelligentie
Bevorderen van de ontwikkeling van intelligentie in de bovenbouw van de basisschool
Invloed leeromgeving vo
Invloed van leeromgeving op motivatie, zelfregulering en prestaties van potentieel excellente studenten
Individueel maatwerk vo MEGAband
Individueel maatwerk in voortgezet onderwijs (MEGAband)
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Gedrag beïnvloeden



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.