Zo combineer je activerende didactiek met coachend leraargedrag

Machiel Karels

Directeur Wij-leren.nl | onderwijsadviseur bij Wij-leren.nl

  

machiel@wij-leren.nl

  Geplaatst op 13 februari 2020

Karels, M. (2020). Zo combineer je activerende didactiek met coachend leraargedrag.
Geraadpleegd op 22-02-2020,
van https://wij-leren.nl/activerende-didactiek-werkvormen-coachen-reflecteren.php

Activeren van leerlingen is erg belangrijk voor hun leerproces. Dat komt nadrukkelijk naar voren in ‘Wijze lessen’, een recent verschenen publicatie. De didactische aanwijzingen uit deze publicatie kun je mooi combineren met het coachen van leerlingen op zelfsturend gedrag. Dit artikel combineert de didactische aanwijzingen met pedagogische suggesties om zelfinzicht en zelfstandig leergedrag te bevorderen. Het beste van twee werelden!

29 tips voor het didactisch en pedagogisch activeren van leerlingen

1. Activeer relevante voorkennis

Wat je al weet, bepaalt wat en hoe snel je leert. Nieuwe informatie wordt beter onthouden wanneer ze kleeft aan voorkennis.

  • Herhaal op een actieve wijze de voorkennis die de leerling nodig heeft om de nieuwe leerstof te begrijpen.
  • Bied een kapstok om nieuwe stof te verbinden aan de eerder geleerde stof en richting te geven aan het verdere verloop van je les.

2. Pas denktijd toe

Voer het begrip “denktijd” in. Stel eerst een vraag, geef denktijd en noem dan pas de naam van een leerling. Zo worden álle leerlingen door je vraag geactiveerd en niet alleen de leerling van wie je de naam noemt. Je kan eventueel gebruik maken van een timetimer om kinderen langer te laten nadenken over hoe ze een opdracht het beste kunnen maken.

3. Bevorder Actie, Spreken, Denken

Goed onderwijs bevordert actie, spreken en denken. Je kunt hiervoor eenvoudige samenwerkingsopdrachten geven. Bijvoorbeeld: stel een vraag of geef een interessant probleem, geef denktijd, laat de reactie uitleggen aan het schoudermaatje van de leerlingen. Bij terugvragen: Wat vertelde jouw schoudermaatje? Geef bij de opdracht aan dat de leerlingen naderhand moeten kunnen uitleggen wat de ander voorstelde.

4. Stimuleer onderlinge interactie

Vaak spelen interacties zich af tussen leraar en leerling. Je kunt de interacties tussen leerlingen stimuleren door middels je reactie ‘de bal door te spelen’:
Wat hoorden we .. zeggen? Wie dacht nog iets anders? Wie wil daar op reageren?
Het gaat er dus om dat je niet zelf inhoudelijk reageert, maar de leerlingen activeert om op elkaar te reageren.

5. Zorg voor beurtverdeling waarbij iedereen actief is

Reguleer de beurtverdeling door bijvoorbeeld wisbordjes te gebruiken. Leerlingen geven hun antwoord op hun wisbordje, zodat ze allemaal geactiveerd worden.

6. Geef duidelijke, gestructureerde en uitdagende instructie

De tijd die besteed wordt aan duidelijke, gestructureerde en uitdagende instructie is van belang.

  • Afgebakende lesfasen en doelen brengen structuur.
  • Stel uitdagende doelen waarbij je veel verwacht van élke leerling.
  • Als de niveauverschillen te groot zijn in de groep, maak je subgroepen. De doelen zijn namelijk alleen uitdagend als ze aansluiten op de voorkennis van de leerlingen.

7. Gebruik voorbeelden

Op het moment dat leerlingen hun eerste stappen zetten in het verwerven van nieuwe kennis of vaardigheden, is het effectief om te werken met voorbeelden.

  • Gebruik uitgewerkte voorbeelden die uitleggen hoe een oefening wordt opgelost.
  • Demonstreer een nieuwe vaardigheid aan je leerlingen.
  • Illustreer de leerstof met concrete voorbeelden.

8. Activeer meerdere hersengebieden

Leerlingen slaan informatie die zowel via woorden als beelden wordt gepresenteerd, gemakkelijker op dan wanneer alleen maar woorden worden gebruikt.

  • Verrijk woorden met beelden maar voorkom overbelasting.
  • Houd rekening met de multimedia-principes in je lessen.
  • Lesstof waarbij meerdere hersengebieden worden geactiveerd, wordt beter onthouden. Dus ook ervaren, bewegen, emoties, zintuigen en niet alleen verbaal en cognitief.

9. Laat leerstof actief verwerken

Productieve strategieën verplichten de leerling om leerstof te herkneden tot een nieuw product. Een leerling onthoudt meer door productieve strategieën te gebruiken dan wanneer die de leerstof op een meer passieve wijze ‘consumeert’.

  • Laat leerlingen schema’s of mondelinge samenvattingen maken in je les.
  • Laat leerlingen leerstof verklaren aan zichzelf of anderen.
  • Leer hen de strategieën zelf ook aan.

10. Gebruik coöperatieve werkvormen

Zet coöperatieve werkvormen in om leerlingen op een effectieve manier samen te laten werken. Zorg hierbij wel voor positieve wederzijdse afhankelijkheid in combinatie met individuele verantwoordelijkheid. Ze verwerken hierdoor de lesstof actief en oefenen tegelijkertijd samenwerkingsvaardigheden. Je kan dus bij de nabespreking reflecteren op zowel de inhoud als op het proces.

Hier tref je 17 coöperatieve werkvormen aan: https://wij-leren.nl/cooperatieve-werkvormen-artikel.php

11. Laat overeenkomsten en verschillen in aanpak ontdekken

Bij denkvakken zoals begrijpend lezen, stellen en rekenen is het belangrijk om met de leerlingen te reflecteren op hun aanpakstrategie. Stel hierover een vraag en geef de kinderen eerst denktijd. Daarna kunnen ze in bijvoorbeeld tweetallen of viertallen samen ontdekken: wat deden we hetzelfde, wat ging anders. En wat kun je daarvan leren?

12. Leg het accent op de beste aanpak in plaats van op het goede antwoord

Geef vooraf de antwoorden bij een reken- of taalles. Vraag vervolgens aan de leerlingen: hoe pak je dit het beste aan? Geef denktijd laat dan verwoorden naar elkaar. Gebruik die tijd om te luisteren naar wat kinderen op eigen kracht al weten.

Een variant hierop: Laat een goed voorbeeld zien en laat kinderen criteria ontdekken waarom dit een goed voorbeeld is. Vertaal wat kinderen zeggen naar criteria en gebruik die om kinderen na afloop (of al halverwege) feedback op elkaars werk te geven.

13. Achterhaal of de hele klas het begrepen heeft

Door regelmatig na te gaan of de leerlingen hebben begrepen van wat je beoogt met je les, houd je je leerlingen betrokken en blijft de focus liggen op verder leren.

  • Stel regelmatig vragen die informatie opleveren over de mate van begrip.
  • Staar je niet blind op een bepaalde prestatie van leerlingen op een bepaald moment in je les: leren is langetermijnwerk.

14. Ondersteun bij moeilijke opdrachten

Wanneer leerlingen opdrachten nog niet zelfstandig aan kunnen, is tijdelijke, individuele en aanpasbare steun (scaffolds) van de leraar noodzakelijk.

  • Begeleid leerlingen wanneer ze hun eerste stappen in de leerstof zetten.
  • Naarmate de leerling bekwamer wordt, vermindert de ondersteuning van de leraar.
  • Bied zelfstandige oefenkansen wanneer je de leerlingen daartoe in staat acht.

15. Spreid oefening met leerstof in de tijd

Voor het onthouden en toepassen van de leerstof is het beter dat de oefeningen verspreid in de tijd over meerdere kortere oefensessies aan bod komen dan dat de leermomenten in één lange oefensessie geconcentreerd zijn.

  • Zorg dat basisvaardigheden en -kennis op meerdere momenten in het schooljaar worden geoefend.
  • Geef huiswerk waarbij eerder geziene leerstof aan bod komt.
  • Start de les met activeren van eerdere leerstof.

16. Zorg voor afwisseling in oefentypes

Door te variëren in oefeningentypes en inhouden, kunnen leerlingen leren om verschillende oplossingsstrategieën te gebruiken. Daarnaast doet verandering van spijs ook eten.

  • Wissel gelijkaardig uitziende oefentypes af.
  • Wissel uitgewerkte voorbeelden af met gewone oefeningen en deels-uitgewerkte voorbeelden.
  • Zet productieve strategieën afwisselend in.

17. Gebruik toetsing als leer- en oefenstrategie

Wanneer leerlingen oefenen om actief informatie op te halen uit hun geheugen (retrieval practice), versterkt hun geheugen meer in vergelijking met passievere technieken, zoals herlezen.

  • Geef regelmatig oefentoetsjes in de vorm van een quiz bij aanvang of slot van de les.
  • Elke opdracht waarbij je leerlingen informatie laat herinneren, is een geslaagd voorbeeld van retrieval practice.

18. Toets om te begrijpen in plaats van te checken

Neem geen toetsen af om enkel te beoordelen, maar gebruik ze om beter inzicht te krijgen in wat kinderen al kunnen en nog lastig vinden. Vertaal dit altijd naar wat dit betekent voor didactiek, afstemming en begeleiding. Neem de tijd om zo met leerlingen te reflecteren op de resultaten van de toets.

19. Toets om het kind zelf inzicht te geven

Kleine toetsen kun je ook gebruiken om de leerling zelf inzicht te geven in groei. Bijvoorbeeld bij automatiseren. Neem een automatiseringstoets af en neem de tijd op. Gebruik dit voor de leerlingen als een wedstrijd met zichzelf. Je kunt de resultaten eventueel verwerken in een groeigrafiek.

Of geef kinderen vooraf de toets. Laat ze bedenken: wat lukt al, wat lijkt me nog moeilijk? Toetsen zijn voortaan altijd middel om te ontdekken: wat lukt al goed, wat kan beter? En hoe ga ik dat aanpakken?

20. Laat leerlingen bedenken hoe hun succes er uit ziet

Een doel is vaak abstract. Daarom zie je zelden hoge betrokkenheid als je het doel van de les zegt. Laat kinderen ontdekken hoe je weet dat je met succes naar het lesdoel toe werkt. Ontdek met kinderen “criteria”. Die kunnen zowel gaan over de output als over het proces.

Voorbeeld Output > binnen x seconden weet ik het goede antwoord. (de x kan verschillen voor kinderen). Of: ik kan hardop uitleggen hoe je deze som het beste aanpakt. 

Voorbeeld Proces > Ik werk hard. Ik werk zorgvuldig. Als ik nagekeken heb, kan ik vertellen wat goed ging en beter kan. 

21. Geef feedback die leerlingen aan het denken zet

Feedback geeft informatie over waar leerlingen staan en geeft leerlingen houvast bij het werken en behalen van de leerdoelen. Als de feedback de leerlingen niet aan het denken en in actie zet, is feedback ineffectief en is eerst iets anders nodig.

  • Geef feedback die leerlingen aanzet tot ‘detective-werk’.
  • Directe feedback is belangrijk bij de start van het leerproces.
  • Als leerlingen de feedback (nog) niet begrijpen, is extra instructie om de kennis te versterken zinvoller.

22. Bepaal de juiste instructiebehoefte

Het samen bepalen van de instructiebehoefte is erg de moeite waard bij taal en rekenen. Leer jezelf af om instructie te geven omdat het boek dat zegt. Laat kinderen eerst doen en ondervinden. “Wat denk je dat je hier moet doen?” Laat uitleggen aan elkaar. Vraag vervolgens: “Hoe moeilijk/makkelijk lijkt je dit?” Leer kinderen dit in te schalen op bijv. een vijfpuntschaal.  Vraag vervolgens: wie denkt: ik kan dit zelf en wie denkt: beter de instructie mee te doen? Natuurlijk is dit een leerproces waar je kinderen regelmatig feedback op moet geven.

Een variant hierop is de volgende werkwijze: Leg duidelijk uit wat je tijdens deze les gaat oefenen. Vraag daarna aan kinderen: wie denkt … “het helpt mij als ik de instructie goed meedoe” en wie denkt: “ik kan dit best zelf” Laat kinderen hun keus aan elkaar verwoorden.

23. Focus op leren in plaats van op maken

Zorg dat kinderen aan jou ontdekken: het gaat niet om het maken van lesjes maar om wat ik hiervan ga leren. Zeker vanaf groep 5/6 zou dit de norm moeten zijn.

Vraag bijvoorbeeld: als je dit nu gaat maken wat kun je dan straks beter? Wat is voor jou belangrijk om hier te leren? Wanneer is het voor jou goed? Laat dit noteren, het zijn de persoonlijke doelen van kinderen.

Halverwege checken: “En? Lukt het met jouw doel? Als je nu nog x minuten hebt … wat kun je dan doen om te verbeteren?” 

24. Zorg voor inzicht in voortgang en inspanning

Schrijf het lesdoel op het bord of vertel dit. Laat kinderen ontdekken welke opgaven hierover gaan.

Geef kinderen denktijd om te ontdekken: wat lukt me zelf al, wat lijkt me lastig, hoe hard moet ik mijn best doen om dit doel aan het eind van de les te halen? Laat kinderen dit steevast hardop verwoorden aan elkaar! Dat bevordert hun zelfsturing.

25. Focus op groei in plaats van op beheersing

Maak reflecteren belangrijk met kinderen. Plan tijd in voor die reflectie. Leg in dat reflecteren de focus op groei. Dat werkt zoveel beter dan aandacht geven aan wat het nog niet is!

Wat lukte al? Waar geef je jezelf een dikke pluim voor? Wat kon je vandaag beter dan gisteren? Waar wil je morgen mee oefenen? Kom er dan wel begin van de volgende les op terug.

26. Leer je leerlingen effectief leren

Bespreek met leerlingen op welke manier zij het beste leren. Geef leerlingen handvatten waarmee zij zèlf hun leren op een efficiënte, effectieve en aangename wijze kunnen organiseren.

  • Leer leerstrategieën expliciet aan.
  • Koppel leerstrategieën telkens aan concrete inhouden. Leerlingen leren door iets te leren.

27. Biedt kinderen taal om te kunnen spreken over hun groeispanning

Groeitaal is taal waarmee je leerlingen inzicht geeft in hun eigen leergedrag. Ook hier werk je dus met criteria om kinderen te laten reflecteren op hun vooruitgang. Focus op wat het al wel is! (growth mindset) Vraag steevast: wat zou je kunnen verbeteren? Hoe zou dat kunnen? Voorbeelden groeitaal: Ik kan uitleggen wat ik moet doen bij mijn taken. Ik kan zelf bedenken of ik wel of geen uitleg nodig heb. Ik kan vooraf inschatten hoe goed ik de taken ga maken.

28. Geef feedback op aanpakgedrag

Een voorwaarde voor het geven van feedback is dat de leerling werk op niveau heeft. Als je feedback krijgt op iets wat weinig uitdaging of inspanning vraagt, leer je te weinig. Als je feedback krijgt op iets wat te moeilijk is ook niet.

Zorg dus dat kinderen leren kiezen welke verwerking de goede uitdaging biedt. Biedt daarom altijd meerdere niveaus aan. Neem tijd om waar te nemen hoe kinderen hun werk aanpakken. Daarna las je een feedbackronde in. “Ik zie dat je steeds kijkt naar de criteria.” “Ik merk dat je zorgvuldig werkt.” “Ik zie dat je nauwkeurig nakijkt.” “Ik zie dat je je fouten verbetert, wat leer je daardoor?”

29. Vraag leerlingen hoe het beter kan

Als ondanks de inzet van verschillende didactische werkvormen bepaalde lessen toch tegenvallen, vraag dan de leerlingen om feedback. “Ik zie geen plezier tijdens begrijpend lezen. Ik zie ook weinig betrokkenheid. Ik wil met jullie ideeën bedenken hoe we tijdens begrijpend lezen meer kunnen leren èn er meer plezier van hebben.”  Of vraag leerlingen: “Hoe hielp de instructie jou om het morgen helemaal zelf te kunnen?” (10 puntschaal) 

Bij de samenstelling van deze activerende principes is onder andere gebruik gemaakt van het boek ‘Wijze lessen: 12 bouwstenen voor effectieve didactiek’. Dit is gratis te downloaden via de volgende link: http://www.wijzelessen.nu

Karels, M. (2020). Zo combineer je activerende didactiek met coachend leraargedrag.
Geraadpleegd op 22-02-2020,
van https://wij-leren.nl/activerende-didactiek-werkvormen-coachen-reflecteren.php

Gerelateerd

congres
De coachende docent
De coachende docent
Coachingsgesprekken voeren en coachend lesgeven
Medilex Onderwijs 
Werkvormen - Instructie
Didactische werkvormen - Instructievormen
Arja Kerpel
Werkvormen - Interactie
Didactische werkvormen - Interactievormen
Arja Kerpel
Werkvormen - Spel
Didactische werkvormen - Spelvormen
Arja Kerpel
Werkvormen - Schrijven
Didactische werkvormen - Schrijfopdrachten
Arja Kerpel
Werkvormen - Opdrachten
Didactische werkvormen - Opdrachtvormen
Arja Kerpel
Werkvormen - Samenwerken
Didactische werkvormen - Coöperatieve werkvormen
Arja Kerpel
Werkvormen - Discussie
Didactische werkvormen - Discussievormen
Arja Kerpel
Coöperatieve werkvormen
Coöperatieve werkvormen: 17 werkvormen voor groepen
Arja Kerpel
Didaktiek van het beurten geven
Beurten geven in de klas: een krachtig didactisch middel
Sietske van der Wegen
Gepersonaliseerd onderwijs versus EDI
Is gepersonaliseerd onderwijs een tegenhanger van effectieve instructie?
Machiel Karels
Effectieve vragen stellen
Effectieve vragen stellen essentieel voor een onderzoekende houding
Sietske van der Wegen
Directe instructiemodel
Effectieve instructie met het Directe instructiemodel
Arja Kerpel
Didactische werkvormen
Het didactische werkvormen boek
Arja Kerpel


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Activerend onderwijs in een video van één minuut uitgelegd
Activerend onderwijs in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Didactische werkvormen in een video van één minuut uitgelegd
Didactische werkvormen in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Coöperatieve werkvormen in een video van één minuut uitgelegd
Coöperatieve werkvormen in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Coöperatief leren in een video van één minuut uitgelegd
Coöperatief leren in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Zelfregulatie in een video van één minuut uitgelegd
Zelfregulatie in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Betrokkenheid in een video van één minuut uitgelegd
Betrokkenheid in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Samenwerkend leren in een video van één minuut uitgelegd
Samenwerkend leren in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Didactiek van werkwoordspelling in bo
Hoe leer je effectief de werkwoordspelling aan?
Wat onthouden vo leerlingen aan kennis?
Wat onthouden vo-leerlingen aan kennis na verloop van tijd?
Bewegend leren in het vo en mbo
Helpt bewegend leren ook voor pubers en adolescenten?
Interventies om afleidingen gamen te weerstaan
Gamen onder schooltijd: hoe voorkom je het?
Werken met weektaak relatie metacognitieve vaardigheden
Werken met een weektaak: wat levert het op voor leerlingen?
Effect van cijfers op leerlingen
Wat doen hoge of lage cijfers met leerlingen?
Aanwezigheid van leerlingen bij gesprekken
Zorgt aanwezigheid van leerlingen bij gesprekken voor meer betrokkenheid?
Invloed van fysieke omgeving op leren
Heeft de fysieke omgeving invloed op het leren?
Leeropbrengsten van non-formeel en informeel leren
Hoe zijn leeropbrengsten zichtbaar te maken?
Overleggen met klasgenoten bij rekenen
Helpt overleg met klasgenoten bij het oplossen van rekenproblemen?
Scaffoldingstechnieken
Toepasbaarheid van scaffoldingstechnieken bij zelfregulatievaardigheden
Formatief toetsen po
Selfassessment voor formatief toetsen van basisschoolleerlingen
Begrip door zelftoetsen
Beter begrip van informatie in teksten door zelftoetsen
IMPROVE methode metadenken
De metadenkende leerling: effecten van de IMPROVE-methode
Leren met zelftoetsen
Samenhang expertiseniveau leerling bij leren met zelftoetsen
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Activerende didactiek



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.