Uitdagend en functioneel taalonderwijs

Machiel Karels

Directeur Wij-leren.nl | onderwijsadviseur bij Wij-leren.nl

  

machiel@wij-leren.nl

  Geplaatst op 12 februari 2018

Karels, M. (2018). Uitdagend en functioneel taalonderwijs.
Geraadpleegd op 27-11-2021,
van https://wij-leren.nl/uitdagend-en-functioneel-taalonderwijs.php

  >> Uitdagend en functioneel taalonderwijs direct bestellen.

Taalonderwijs is de verbindende schakel tussen alles wat er op school aan de orde komt, vanuit de kinderen en vanuit de vakken.​ Daarom is dit een prachtig en belangrijk aangrijpingspunt om eigentijds en kindgericht onderwijs vorm te geven. In deze samenvattende bespreking wordt duidelijk hoe uitdagend en functioneel taalonderwijs er uit kan zien. Onderaan het artikel staat een recensie.

Opbouw van het boek​

In het eerste deel van het boek behandelt Dolf Janson de vraag naar het waarom van uitdagend en functioneel taalonderwijs. Waarom zou je taalonderwijs anders inrichten? En waartoe helpt het als je taalonderwijs verbindt met thematisch leren?

In het tweede deel van het boek gaat Dolf Janson in op het wat van van functioneel en uitdagend taalonderwijs. Wat is de inhoud van taalonderwijs en hoe hangt het samen met de andere vakken? Hij geeft daarbij ook aan welke keuzes er voortvloeien uit de samenhang en de ordening van de leerstof.

In het derde deel gaat de auteur in op de hoe-vraag: Hoe pak je het aan om functioneel en uitdagend taalonderwijs vorm te geven? En welke condities zijn nodig voor een goed resultaat? Welke activiteiten en werkvormen zijn zinvol?

Het boek sluit af met enkele praktische bijlagen, waaronder een overzicht van taaldoelen, uitgesplitst naar domeinen en bouwen.

Functies van onderwijs​

Taalonderwijs dat door een thematische inbedding voor leerlingen betekenisvol en uitdagend is, speelt een belangrijke rol bij het realiseren van de drie functies van onderwijs, zoals Biesta (2015) die heeft beschreven. Nederlandse taal draagt dan zowel bij aan de kwalificatie, als aan de socialisatie en de subjectivering van de leerlingen.

Dit blijkt in feite ook uit de rol die de overheid aan het vak toekent. Door de nadruk op (summatieve) toetsing van de afgelopen periode, lijken deze essenties echter behoorlijk in het gedrang te zijn gekomen. Hierdoor is de nadruk te veel op standaardisering en schriftelijke verwerkingsvormen komen te liggen.

In het huidige taalonderwijs ligt de nadruk te veel op standaardisering en schriftelijke verwerkingsvormen.​

Bovendien zijn veel oefenvormen losgegroeid van de toepassing waarvoor die vaardigheid bedoeld is. Leren lezen is daarvan een illustratief, maar tegelijk verontrustend voorbeeld. De basis van taalontwikkeling blijft echter de mondelinge taalvaardigheid. Ook het taalgebruik op social media ligt vaak dichter bij mondelinge taal, dan bij de wat meer formele schriftelijke taalvormen.

Naast het bevorderen van taalvaardigheid heeft taalonderwijs ook als taak het beleven en genieten van taal te stimuleren. Dit is nog lastiger te toetsen, maar daarom niet minder belangrijk, doordat leerlingen zich hierdoor nog beter kunnen verbinden met die Nederlandse taal.

De basis van taalontwikkeling blijft de mondelinge taalvaardigheid.​

Ruimte voor ​taalvariatie en taalsensibiliteit

Dit alles is reden genoeg om taalonderwijs anders in te richten. Hierdoor kan ruimte ontstaan om taalvariatie en taalsensibiliteit een grotere plek te geven en de leerlingen een veel actievere en meer onderzoekende en reflecterende rol hierin toe te kennen.

Tegelijk betekent dit ook dat de rol van de leraar veel crucialer wordt, doordat deze veel meer dan voorheen moet kunnen inspelen op het feitelijke taalgebruik van leerlingen. ‘Aansluiten bij de onderwijsbehoeften van leerlingen’ is dan geen mooie kreet meer, maar de essentie van effectief taalonderwijs.

Dat speelt temeer als we ons realiseren hoe leeftijdsverschillen (ten gevolge van de geboortemaand) doorwerken in het schoolsucces. Een relatief jongere leerling is dan geen zwakkere leerling, maar een leerling die ergens nog niet aan toe is.

Realiseren we ons hoe leeftijdsverschillen doorwerken in het schoolsucces​?

Betekenisvolle thema's​

Dit effect doorbreken lukt door vanuit betekenisvolle thema’s divergent te denken en creatief gebruik van taal te stimuleren. Daardoor kunnen rijkgeschakeerde taalactiviteiten door convergent toespitsen op de voorkennis van leerlingen, de taalvaardigheid versterken en het begrip en de kennis van hun taal verdiepen.

De inhoud van taalonderwijs is complex. Enerzijds komt dit doordat taalontwikkeling bij kinderen plaatsvindt los van onderwijs. Met name mondeling taalgebruik ontstaat al heel vroeg in hun ontwikkeling.

Bovendien is er over het algemeen nog weinig traditie gegroeid om de verdere ontwikkeling van mondeling taalgebruik een structurele plek in het onderwijsaanbod te geven. Anderzijds is de kennismaking met en de ontwikkeling van het schriftelijk gebruik van taal wel een herkende taak van het basisonderwijs. Probleem daarbij is dat meestal niet de ontwikkeling van de leerlingen, maar de ordening van een taalmethode hieraan richting geeft.

Het probleem bij het huidige schriftelijke taalgebruik is dat meestal niet de ontwikkeling van de leerlingen, m​aar de ordening van een taalmethode hieraan richting geeft.

Focus op het goede antwoord​

Naast diverse gestandaardiseerde toetsen op aspecten van schriftelijk taalgebruik, hebben ook de veel gebruikte oefeningen uit methoden een toetsachtig karakter, doordat het daarin meestal slechts om het noemen van de als goed aangemerkte antwoorden gaat. Het onderbouwen van variatie of het onderzoeken van mogelijkheden en hun effecten komen niet of nauwelijks voor. Dit leidt tot het aanleren van regels en trucjes en tot geïsoleerde activiteiten.

Thematisch onderwijs​

Om hierin verandering te brengen is thematisch leren noodzakelijk. Vanuit een thema ontstaan taalgebruiksituaties waarin zowel mondeling als schriftelijk taalgebruik functioneel zijn. Zowel die thematische inbedding als die functionaliteit biedt mooie kansen voor taalbeschouwing: reflectie op de gebruikte taal, bijvoorbeeld qua woordkeus, qua zinsbouw, qua ordening en/of qua effect.

Ruimte in wettelijk kader​

Het wettelijk kader, gevormd door de WPO (artikel 9), de Kerndoelen en de Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen, biedt voldoende ruimte om taalonderwijs rijk en functioneel in te vullen. Voorwaarde is dan wel dat die wettelijke handreikingen niet star en eendimensionaal worden opgevat.

De referentieniveaus zijn bijvoorbeeld geen programmavoorschrift, maar eerder een waarschuwing om niet onder dat niveau terecht te komen. De meeste leerlingen kunnen veel meer dan dat, en zeker binnen de betekenisvolle context van een thematisch verband zullen zij een (veel) grotere taalvaardigheid kunnen laten horen en zien.

Actief bezig met taal

De functionaliteit van het oefenen en daarmee het ervaren van de zin van het onderzoeken en verbeteren van hun taalgebruik, zal leerlingen vanuit de inhoud motiveren. Dit inzicht geeft richting aan de manier waarop taalonderwijs vorm krijgt.

Het gaat er steeds om leerlingen actief met taal bezig te laten zijn. Niet als een vrijblijvend ‘gelegenheid geven tot’, maar als manieren om het eigen taalgebruik te verbeteren. Dan kan het gaan om variatie in woorden, om de samenstelling van zinnen of de opbouw van teksten, maar ook om het herkennen van bedoelingen van anderen en het genieten van hun taal.

Het kader van al deze activiteiten is steeds een thema vanuit de wereldoriëntatie, cultuur en/of techniek. Daardoor krijgt de gebruikte taal betekenis en dat zorgt ervoor dat oefenen bijdraagt aan een merkbaar en zinvol effect.

In de bijlagen bij het boek staat ook een doelenoverzicht, als basisstructuur. Niet als voorschrift, maar als een overzicht van mogelijkheden. Dat het een illusie is dat leerlingen van een jaargroep tegelijk dezelfde doelen kunnen bereiken en alle onderdelen op eenzelfde niveau zullen beheersen, zal voor de lezer van deze tekst inmiddels wel duidelijk zijn. Dit betekent echter wel dat elke leerling zich kan inspannen om eigen doelen te halen en daaraan ook nog plezier te beleven.

Taalonderwijs is de verbindende schakel tussen alles wat er op school aan de orde komt, vanuit de kinderen en vanuit de vakken. Tegelijk is de taal zelf een rijke wereld waarin veel te ontdekken, te herkennen, te onderzoeken, te begrijpen, te kunnen en te weten valt.

Al doende, samen met de collega’s en met de leerlingen, zal het benutten van deze rijkdom steeds meer vanzelfsprekend worden. Dat vraagt tijd, maar het is het waard om steeds meer stappen in die richting te zetten. De basisschool bestaat nog maar sinds 1985, daar kunnen best nog een paar weken/maanden bij waarin een deel nog gaat als voorheen. Al uitproberend, afstemmend en lerend groeit zo uitdagend en functioneel taalonderwijs, waarin de leerlingen uitgangspunt zijn en thema’s een betekenisvol kader vormen.

"Dit boek gun je iedere leraar die los wil komen van de methodeslavernij en betekenisvol taalonderwijs wil geven.​"

Recen​sie

Dolf Janson levert met dit boek een heldere en praktische bijdrage aan kindgericht en uitdagend taalonderwijs. Dat is erg waardevol in een tijd waarin veel scholen op zoek zijn naar een goede manier om losser te komen van hun methode en hun onderwijs kindgericht vorm te geven.

Het boek leest vlot en het is rijk voorzien van voorbeelden en praktische handreikingen. De auteur schrijft vanuit een uiterst gedegen didactische kennis van het taaldomein, en blijft daarnaast bijzonder praktisch en volgbaar.

Dit boek gun je iedere leraar die los wil komen van het strikt volgen van de methode en betekenisvol taalonderwijs wil geven.

Bestellen

Het boek Uitdagend en functioneel taalonderwijs is te bestellen via:

Karels, M. (2018). Uitdagend en functioneel taalonderwijs.
Geraadpleegd op 27-11-2021,
van https://wij-leren.nl/uitdagend-en-functioneel-taalonderwijs.php

Gerelateerd

Online special
Aan de slag met gezondheid en bewegen
Aan de slag met gezondheid en bewegen
Een gezonde leefstijl heeft effect op het leervermogen en de omgang met anderen.
Gezond op school 
Professionalisering
Breng wetenschap de klas in!
Breng wetenschap de klas in!
Doe mee aan de Winterschool! Maak kennis met onderzoekend lesmateriaal in praktische workshops.
Radboud Universiteit 
Opleiding
Specialist Begrijpend Lezen 4.0
Specialist Begrijpend Lezen 4.0
Van Begrijpend lezen als afzonderlijk vak naar functioneel, betekenisvol en tekstgericht onderwijs.
Studiecentrum B&O 
congres
Leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis
Leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis
Omgaan met leerlingen met TOS
Medilex Onderwijs 
Online software
TekstVaardig
TekstVaardig
Ruim aanbod van zeer diverse, authentieke teksten over talloze thema’s met relevante opdrachten
Uitgeverij Schoolsupport 
Aan de slag met gezondheid en bewegenTaal tips voor thuisonderwijs
Taaltips voor thuis.
Paul Filipiak
Communicatief zaakvakonderwijs
Communicatief zaakvakonderwijs
Paul Filipiak
Lezen van teksten
Makkelijk en moeilijk lezen
Paul Filipiak
Grammatica in samenhang aanbieden (deel 3)
Grammatica is leuk! (deel 3)
Dolf Janson
Grammatica in samenhang aanbieden (2)
Grammatica is leuk (deel 2)
Dolf Janson
Kindgericht taalonderwijs
Taalonderwijs integreren in zaakvakken, hoe doe je dat?
Paul Filipiak
eigentijds woordenschatonderwijs met woordcirkel
Maak van de school een woordpaleis
Jos Cöp
Doelen gepersonaliseerd onderwijs
Doelen stellen bij het gepersonaliseerd onderwijs
Tijl Rood
Taalgericht zaakvakonderwijs (5): betrokken lezen en leren
Taalgericht zaakvakonderwijs (5): betrokken lezen en leren
Paul Filipiak
Taalgericht zaakvakonderwijs (1) Reflectie
Taalgericht zaakvakonderwijs (1): Reflectie op begrijpend lezen
Paul Filipiak
Taalgericht zaakvakonderwijs (2): Woordenschat en begrippen
Taalgericht zaakvakonderwijs (2): Woordenschat en begrippen
Paul Filipiak
Taalgericht zaakvakonderwijs (3): lezen van teksten in zaakvakken
Taalgericht zaakvakonderwijs (3): Lezen van teksten in zaakvakken
Paul Filipiak
Taalgericht zaakvakonderwijs (4): Verdieping
Taalgericht zaakvakonderwijs (4): Verdieping, de vier V's
Paul Filipiak
Taalonderwijs betekenisvol en effectief
Taal, daar draait het om!
Bea Pompert
Schrijven en lezen
Lezenderwijs leren schrijven, en andersom
René Leverink
Bewust bezig zijn met taal
Bewust bezig zijn met taal
Dolf Janson
Rijk taalaanbod
Rijk taalaanbod door spel
Sieneke Goorhuis
Goed taal- en leesonderwijs
Vijf onderwijskundige voorwaarden voor goed taal- en leesonderwijs
Jos Cöp
Leesbegrip en aanbod leesonderwijs
De vele kanten van leesbegrip-1; het aanbod
Paul Filipiak
Leesbegrip en leesonderwijs, instructie
De vele kanten van leesbegrip -2; instructie
Paul Filipiak
werken met website Lezeninhetvmbo.nl
Een positieve leesspiraal in het vmbo
Gerdineke van Silfhout
Cooperatief leren in leesonderwijs
Gebruik het ook in je leesonderwijs!
Paul Filipiak
Woordenschat verbinden met taalbeschouwing
Woorden en betekenissen
Dolf Janson
pijlers leescultuur
Vier pijlers voor het neerzetten van een leescultuur op school
Anneke Bemer
leesonderwijs, hoe anders
Leesonderwijs: wat is er mis en hoe kan het anders?
Jos Cöp
Denkontwikkeling sociale en non verbale taalontwikkeling jonge kind
De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -1-
Paul Filipiak
Taalontwikkeling jonge kind fonologie en lexicaal begrip
De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -2-
Paul Filipiak
Verwerving zinsopbouw woordopbouw taalontwikkeling (3)
De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -3-
Paul Filipiak
Autonome leesmotivatie stimuleren
Het ontwikkelen van autonome leesmotivatie bij vrij lezen
Anneke Bemer
Stimuleren van denkend lezen
Formatief evalueren en stimuleren van het denkend lezen - deel 1
Paul Filipiak
Communicatieve klas
De communicatieve klas - deel 1
Paul Filipiak
Op zoek naar letters
Op zoek naar letters - de andere spelling- en grammaticadidactiek
Machiel Karels
Werkmap begrijpend luisteren en woordenschat
Werkmap Begrijpend luisteren en woordenschat
Machiel Karels
Werkmap fonemisch bewustzijn
Werkmap Fonemisch bewustzijn
Machiel Karels
Rekenonderwijs kan anders!
Rekenonderwijs kan anders!
Machiel Karels
Het belang van vroege mondelinge taalvaardigheid
Al pratend wijs; het belang van een goede vroege mondelinge taalvaardigheid
Paul Filipiak


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Stimuleren van NT2 lezers, begrijpend lezen
Hoe stimuleer je begrijpend lezen bij NT2 leerlingen?
Effect modelleren leesstrategie hardop denken volwassenen
Hardop denken: goede strategie voor volwassen leerders?
Uitgangspunten kenmerken leeromgeving niveau twee f
Hoe help je mensen naar niveau 2f van de Nederlandse taal?
Projectmatig werken in de bovenbouw
Hoe effectief is projectmatig werken in de bovenbouw?
Didactische aanpak zwakke lezers in het basisonderwijs
Wat is de beste didactische aanpak voor zwakke lezers?
Verdiepingsopdrachten voor goede spellers in bovenbouw bo
Wat zijn effectieve verdiepingsopdrachten voor goede spellers?
Spellingontwikkeling leerlingen groep drie open lettergrepen
Wanneer kun je het beste open lettergrepen lezen in groep 3?
Cito-lvs woordenschattoetsen geschikt voor taalzwakke lln
Zijn de Cito-LVS woordenschattoetsen geschikt voor taalzwakke leerlingen?
Methoden interventies communicatie beroepspraktijk mbo
Hoe stimuleer je goede communicatievaardigheden in de mbo-beroepspraktijk?
Effecten van opschrijven van geleerde woorden in digitaal woordenboek
Is opschrijven van woorden in een digitaal woordenboek effectief?
Vliegwielen begrijpend lezen po
Vliegwielen voor begrijpend lezen in het basisonderwijs
Begrip door zelftoetsen
Beter begrip van informatie in teksten door zelftoetsen
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Animaties taal po
Gebruik van animaties bij taal in basisonderwijs
Schooltaal woordenschat po
Schooltaal en woordenschat in taalonderwijs op de basisschool
[extra-breed-algemeen-kolom2]



begrijpend lezen
projectonderwijs
taalontwikkeling
woordenschat

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest