Differentiatie

Arja Kerpel

Redactielid wij-leren.nl l Projectleider bij Wij-spelen.nl

 

  Geplaatst op 1 juni 2014

Kerpel, A. (2014). Differentiatie.
Geraadpleegd op 19-11-2019,
van https://wij-leren.nl/differentiatie-uitleg.php

Leerlingen hebben verschillende niveaus en onderwijsbehoeften. Het onderwijs moet aangepast zijn aan de verschillen tussen leerlingen. Het klinkt raar, maar is toch waar: in het onderwijs hebben kinderen het recht om ongelijk behandeld te worden. Differentiatie is de wijze waarop een leerkracht met de verschillen tussen leerlingen omgaat.

Het doel is om alle leerlingen een bepaald niveau te laten behalen door te variëren in zaken als instructiewijze en instructietijd. De twee belangrijkste manieren van differentiatie zijn convergente en divergente differentiatie.

Convergente differentiatie

Bij convergente differentiatie is er een minimumdoel voor de groep als geheel. Alle leerlingen doen mee aan de  klassikale instructie. Daarna gaan de kinderen de leerstof zelfstandig verwerken, zodat de leerkracht tijd heeft om de zwakke leerlingen verlengde instructie te geven. Voor de meer- en hoogbegaafde kinderen is er verdiepingsstof. Bij convergente differentiatie staat de leerkracht centraal: hij legt uit, doet voor, oefent eerst samen met de kinderen en laat hen dan zelfstandig oefenen.

Convergente differentiatie heeft hoge verwachtingen van zorgleerlingen. Zij worden niet bij voorbaat opgegeven of op een eigen leerlijn gezet. Het nadeel van een eigen leerlijn is dat de instructietijd voor de zorgleerlingen relatief kort is, terwijl convergente differentiatie de instructietijd voor deze leerlingen juist verlengt. Bij convergente differentiatie is de klas in drie niveaus verdeeld: een minimumniveau, een basisniveau en een hoger niveau.

Voordelen van convergent differentiëren

  • Kinderen kunnen zo lang mogelijk meedoen met de klas, waardoor ze profiteren van de instructie en interactie in de groep.
  • De groep blijft bij elkaar. Hierdoor benutten alle leerlingen de instructietijd optimaal.
  • Het kan goed gecombineerd worden met preteaching.

Divergente differentiatie

Bij divergente differentiatie sluit de leerkracht zoveel mogelijk aan op de individuele niveaus en onderwijsbehoeften van de kinderen. De leerkracht is hierbij begeleider van het leerproces van de leerlingen.

Bij divergente differentiatie nemen de verschillen tussen de kinderen toe, waardoor er nog meer differentiatie nodig is. Het leren in homogene niveaugroepen heeft nadelige gevolgen voor de zwakke leerlingen, voor de gemiddelde leerling leidt niet tot betere resultaten. Hoogbegaafde kinderen hebben er wel baat bij, omdat zij profiteren van de andere sterke leerlingen in hun niveaugroep. Ze kunnen in hun eigen tempo doorgaan. Maar een nadeel is dat zij op deze manier niet leren om rekening te houden met anderen.
 
Divergent differentiëren heeft wel voordelen als het gaat om digitale media. De computer houdt vaak voor elke leerling zijn individuele niveau en vorderingen bij.
 
Differentiatie

Prikkelende poster  - te downloaden of te bestellen bij Onderwijs Maak Je Samen.

Interne en externe differentiatie

Bij differentiatie is er verschil tussen interne en externe differentiatie. Interne differentiatie betekent dat er binnen één groep leerlingen met verschillende niveaus en onderwijsbehoeften zitten. De leerkracht differentieert dan in homogene of heterogene groepen. De ervaring met heterogene groepen is dat de zwakkere leerlingen hier veel aan hebben, zonder dat de sterkere leerlingen eronder lijden.

Externe differentiatie wil zeggen dat leerlingen ondergebracht zijn in verschillende klassen of scholen op grond van bijvoorbeeld begaafdheid, prestaties of belangstelling. Een voorbeeld hiervan is de plusklas.
 
Interessant artikel over differentiatie

Differentiatievormen

Er zijn diverse manieren om te differentiëren:
  • Differentiatie naar instructie. Bijvoorbeeld extra instructie geven aan een leerling die het nog niet begrijpt. De andere kinderen gaan gewoon aan het werk.
  • Differentiatie naar leerstof. Sommige leerlingen hoeven dan niet alle sommen te maken. De leerkracht selecteert weloverwogen in de hoeveelheid sommen.
  • Differentiatie naar tempo/tijd. De kinderen werken in eigen tempo een taak af. Een leerling mag dan wat langer doen over een opdracht dan de officiële tijd.
  • Differentiatie naar (minimum-)doel. Sommige leerlingen mogen bepaalde leerstofonderdelen overslaan. Dit komt veel voor bij het minimumpakket.
  • Differentiatie naar extra zorg. Een kind krijgt extra hulp van de leerkracht, de RT’er of de leerkracht van de zorgklas.
  • Differentiatie naar toetsing. Sommige leerlingen hoeven dan bij de repetitie alleen de eerste tien vragen te doen; de andere leerlingen maken de hele repetitie.
  • Differentiatie naar beoordeling. Bijvoorbeeld: een leerling krijgt bij 4 fout een 7, terwijl een andere leerling gewoon een 6 krijgt.

Differentiatie voor zorgleerlingen

Zorgleerlingen hebben vaak extra tijd nodig om de instructie in zich op te nemen. Daarom is het goed om hen verlengde instructie te geven, bijvoorbeeld bij taal en rekenen. Het is belangrijk dat deze leerlingen succeservaringen opdoen, daarom kan het goed zijn om als leerkracht minder hoge eisen te stellen. Dat kan onder andere door het reduceren van het aantal sommen. Het kan helpen om de zorgleerlingen te laten werken met deeltaken, daardoor overzien ze het geheel beter. Ook tijdens de zelfstandige verwerking kunnen ze extra hulp vaak nog goed gebruiken. Dat kan door de leerkracht zelf, maar ook door een medeleerling.
 
Artikel Differentiatie: Kinderen hebben recht op een ongelijke behandeling

Differentiatie voor meer- en hoogbegaafde leerlingen door compacten en verrijken

Voor meer- en hoogbegaafde leerlingen is het zinvol om de leerstof te compacten. Zij hebben namelijk veel minder tijd nodig om de aangeboden stof te leren beheersen. Bij compacten schrapt de leerkracht in de oefenstof en de herhalingsstof. Compacten is een manier om niet meer tijd te gebruiken, maar om de tijd die er is effectiever te gebruiken.
 
Het gaat er niet om of een leerling het boek van kaft tot kaft doorwerkt, maar of hij de leerdoelen haalt. Zelfs in de onderbouw kan al gestart worden met compacten. Het is goed als kinderen al jong leren om zelfstandig naar de leerstof te kijken: wat kan ik al, wat moet ik nog leren? Op die manier leren zij verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leerproces.
 
Door te compacten komt er tijd vrij, die gebruikt wordt voor verrijking. Bij verrijking gaat het niet om meer werk, maar om werk met meerwaarde. Meer van hetzelfde is geen verrijking, maar verzwaring van de werklast. Dat werkt zeker niet motiverend. De grondregel als het gaat om verrijking, is: De taak moet de leerling aanmoedigen om meer te willen leren, weten, ontdekken, bedenken, uitvinden. Verrijking kan onderverdeeld worden in verdieping en verbreding. Verdieping gaat om het uitdiepen van de leerstof, die binnen het curriculum valt. Bij verbreding valt de opdracht buiten het curriculum, zoals het leren van een vreemde taal.

Om een kind verrijking te bieden, moet de leerkracht dus aanbieden wat de leerling nog niet ontwikkeld heeft. Een goede lezer moet niet meer leesopdrachten krijgen. Zulke leerlingen hebben meer aan een opdracht om verder na te denken over wat het gelezen heeft. Daarbij gaat het om opdrachten, die boven het technische lezen uitstijgen. Een voorbeeld is: laat de leerling een vervolg schrijven op het verhaal. Of een kaart maken van de omgeving waarin het verhaal speelt. Het is van belang dat de vraagstelling in de opdracht passend is en dat de taak aansluit bij de interesse van de leerling.

Differentiëren na de toets

Uit de analyse van toetsresultaten volgt vaak een globale indeling in niveaugroepen. Er zijn kinderen die extra werk nodig hebben om te herhalen. Maar er is ook een groep die de stof goed beheerst en die wel wat verdieping kan gebruiken. In de herhalingsweek is het van belang om de verdieping en herhaling af te stemmen per leerling. Bij het omgaan met deze verschillen zijn er diverse mogelijkheden. Met betrekking tot de zorgleerlingen is het goed om hen preteaching te geven, terwijl de klas zelfstandig werkt.
 
Het kan ook zinvol zijn om deze leerlingen vaker een beurt geven. Geef hen voorrang op de computer, zodat zij bijvoorbeeld tafels kunnen oefenen. Met betrekking tot de meer- en hoogbegaafden is het goed om hen in de herhalingsweek bij rekenen zelf werkbladen te laten kiezen. Regel aparte teksten in plaats van de klassikale begrijpend leesles. Zorg voor extraatjes als ze vroeg klaar zijn, zoals puzzels bij de spellinglesjes. 

Populaire boeken over differentiatie

 
 
Differentieren is te leren VO

Kerpel, A. (2014). Differentiatie.
Geraadpleegd op 19-11-2019,
van https://wij-leren.nl/differentiatie-uitleg.php

Gerelateerd

congres
Differentieer en activeer
Differentieer en activeer
Aan de slag met gedifferentieerd lesgeven
Medilex Onderwijs 
Leeromgevingen
Leeromgevingen: rol leerkracht - didactische werkvormen - differentiatie
Arja Kerpel
Persoonlijk leren - differentiëren
Hoe persoonlijk moet het leren zijn? Verantwoord en haalbaar omgaan met verschillen.
Jos Cöp
Vier sleutels effectieve les (2)
De vier sleutels voor een effectieve les - deel 2
Theo Wildeboer
Gepersonaliseerd onderwijs versus EDI
Is gepersonaliseerd onderwijs een tegenhanger van effectieve instructie?
Machiel Karels
Compacten en verrijken
Compacten en verrijken: Een must voor (hoog)begaafde kinderen
Lisanne van Nijnatten
Klas overslaan
Klas overslaan / versnellen? Let op!
Teije de Vos
Vakspecifiek verrijken
Uitdagend differentiëren in de les - vakspecifiek verrijken
René Leverink
Differentiatie
Zij mogen allemaal leuke dingen doen
Dolf Janson
Differentiatie methodiek
Differentiatie: Samenwerken in homogene en heterogene groepen
Annemieke Top
Taal in rekenen
Zie je het voor je? Rekenen is per definitie talig!
Dolf Janson
Differentiatie voorbereiding
Differentiatie vraagt voorbereiding
Dolf Janson
Passend onderwijs VO
Passend én opbrengstgericht onderwijs gaat uit van overeenkomsten!
wijnand-gijzen
Efficiënte differentiatie
Beter onderwijs door meer didactische efficiëntie
Michel Verdoorn
Differentiatie adaptief onderwijs
Differentiatie: Wat werkt bij adaptief onderwijs?
Michel Verdoorn
Differentiatie proces
Differentiëren volgens drie cyclische processen
Michel Verdoorn
Autonome motivatie
Hoger leerrendement door vergroten autonome motivatie
Michel Verdoorn
Differentiatie zelfregulatie (1)
Beter differentiëren dankzij zelfgereguleerd differentiëren
Michel Verdoorn
Differentiatie zelfregulatie (2)
Wat zegt onderzoek over Zelfgereguleerd differentiëren (ZRD)?
Michel Verdoorn
Woordenschat differentiatie
Differentiëren binnen woordenschatonderwijs
Martie de Pater
Differentiatie basisonderwijs
Differentiëren is te leren! (PO)
Marianne Hogenhout
Differentiëren voortgezet onderwijs
Differentiëren is te leren! (VO)
Marianne Hogenhout
Differentiëren is te leren
Differentiëren is te leren
Helèn de Jong
Expliciete Directe Instructie
Expliciete Directe Instructie - Tips en technieken voor een goede les
Arja Kerpel
Didactische werkvormen
Het didactische werkvormen boek
Arja Kerpel
Vloeiend van groep twee naar drie
Vloeiend van groep 2 naar 3
Marleen Legemaat
Interview Roel Bosker
Excellente leerlingen kunnen zich heel goed redden
René Leverink


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Samenwerkend leren inzetten
Hoe zet je samenwerkend leren goed in?
Effect tutorlezen op technische leesvaardigheid
Welk effect heeft tutorlezen op de ontwikkeling van technische leesvaardigheid?
Versnellers op het mbo
Versnellen op het mbo: hoe organiseer je dat?
Leerachterstanden leerwegondersteunend onderwijs
Hoe los je effectief leerachterstanden op in het leerwegondersteunend onderwijs?
Interventies die technische leesontwikkeling stimuleren
Hoe stimuleer je zwakke lezers in groep 3?
Rekening houden met verschillen tussen mbo-studenten
Hoe houd je rekening met verschillen tussen mbo-studenten?
Werkt kennis moderne vreemde taal mee of tegen?
Kennis van een moderne vreemde taal: handig of juist belemmerend?
Samenwerken op projectbasis en de effecten op leerresultaten
Hoe kan samenwerkend leren succesvol zijn voor mbo-leerlingen?
effect directe instructiemodel
Wat is de effectiviteit van het directe instructiemodel in het VO?
Effecten van centrale vaklestijd
Wat zijn de effecten van een aanpassing in het lesaanbod?
Professionele leergemeenschappen
Professionele leergemeenschappen in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs: Effecten van wederzijdse afhankelijkheid o...
Opdrachtgestuurd leren
Differentiatie in de klas middels opdrachtgestuurd leren
Digitale leeskilometers groep 3
Leesvaardig door digitale leeskilometers in groep 3: Differentiatie door inzet van ICT
Techniek en vakmanschap
Differentiatie binnen beroepsgerichte lessen Techniek & Vakmanschap
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Differentiatie



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.