Leesproblemen en dyslexie: breinlezen -1 -

  Geplaatst op 14 november 2020

In een tiental artikelen gaat de auteur in op leesproblemen en dyslexie. Aan de orde komt zo ongeveer alles wat hiermee te maken kan hebben. Hieronder allereerst de structuur van deze artikelenserie, die in vier hoofdstukken is verdeeld en waarvan de corresponderende artikelnummers tussen haakjes vermeld staan. Veel leesplezier!


Hoofdstuk 1: Leesproblemen en dyslexie: breinlezen

a. Leesbanen in het brein (1)
b. Leesproblemen (2)
c. Comorbiditeit (3)

Hoofdstuk 2: Leesproblemen: fonologische dyslexie

a. Fonologische dyslexie (4)
b. Hardnekkigheid (5)
c. Leessnelheid (5)

Hoofdstuk 3: Leesproblemen en dyslexie: preventie

a. Voorkomen (6)
b. Directe of taakspecifieke leesobservatie (6)
c. Toetsing en methode (7)
d. Compenseren (7)
e. Dyslexieverklaring (7)

Hoofdstuk 4: Hulp bij leesproblemen en dyslexie

a. Goed leesonderwijs (8)
b. Hulpprogramma’s (9)
c. Toegankelijkheid (10)


Deel 1 Leesproblemen en dyslexie: breinlezen

Leesproblemen zoals te langzame woordbenoeming, begripsproblemen en hardnekkig letter-voor-letter lezen  komen hier aan de orde. Begrijp en interpreteer ze tegen de achtergrond van het lezende brein.

Leesbanen in het brein

Top-down attention and serial reading: een gebied onder andere voor aandacht en voor de controle van oogbewegingen, waaronder de saccadische beweging voor het fixeren van woorden bij het lezen van zinnen.

Visual inputs: in deze primaire visuele cortex wordt de informatie naar het blauwe en rode gebied gestuurd voor verdere verwerking van informatie van de retina. En voor het verwerken van letterinformatie. Het gaat om een interface tussen visuele processen en hogere fonologische en semantische processen.

Visual word form or recognition area (letterbox): Het 'lettergebied' raakt gespecialiseerd in letters. Het geeft na enige leertijd geen andere reactie voor een woord dat in hoofdletters of kleine letters staat of in een ander lettertype of in schrijfletters wordt weergegeven. Binnen het 'lettergebied' reageren sommige neuronen op individuele letters en sommige op hele woorden met een directe woordherkenning. Milene Bonte [i]: Hoewel meer onderzoek nodig is, lijkt de visuele cortex bij kinderen met ‘dyslexie’ minder ‘expert’ te worden in het herkennen van letters en woorden.

Acces to pronunciation and articulation: de informatie gaat vervolgens naar de auditieve cortex en die splitst woorden op in fonologische onderdelen, zodat ze intern in het brein sub-vocaal kunnen weerklinken in het Brocagebied: het geschreven woord wordt aan het gesproken woord gekoppeld. Carter noemt dit de ‘Phonological loop’ of ‘het innerlijke oor’ waar de klank van het woord wordt gemaakt en herkend.[ii]  De kanariegele banen hebben anders gezegd betrekking op de verwerking van de fonologische en fonemische structuur van woorden. Milene Bonte [iii]: Hersenscans hebben laten zien dat de reactie van de auditieve cortex op een spraakklank, zoals de klank /a/, bij goede lezers versterkt wordt wanneer gelijktijdig de letter ‘a’ wordt aangeboden. Kinderen en volwassenen met ‘dyslexie’ laten deze versterking veel minder zien.

Acces to meaning: vervolgens wordt de betekenisstructuur aangestuurd in het frontale breingebied (groen). [iv] De temporale hersenschors koppelt de informatie aan betekenis uit diverse geheugens. Het begrip van een geschreven tekst kan dan worden verdiept met onder andere herinneringen uit de hypocampus. Daar zetelt ook het episodisch geheugen met ’foto’s en filmpjes’ van ervaringen. Bijvoorbeeld in het geval van het lezen van fictie met de koppeling van tekst aan persoonlijke herinneringen. [v] [vi]

Gelet op de pijlrichtingen is het duidelijk dat breinprocessen lijken te verlopen met heel veel interactie en feedback tussen breingebieden. Veel leesspecialisatie vindt plaats op het niveau van neuronen die in netwerken met elkaar zijn verbonden.

Ontluikend breinlezen

Zichtbaar in het brein

Uit onderzoek met MRI-opnames bleek dat kleuters die hun naam niet hebben leren stempelen, minder hersenactiviteit te zien gaven in reactie op letters, in gebieden waar het latere lezen is gelokaliseerd [vii]. Alles wat peuters in de voorschoolse fase doen om mondeling kennis te maken met lezen is enorm belangrijk: luisteren naar prentenboekverhalen, naar versjes en rijmpjes, spelen met houten letters, de eigen naam stempelen en de letterklank laten horen bij het stempelen.

Gebruik daarvoor bijvoorbeeld de Interactieve klankstempelset Kiene klanken van Educo. (Zie voor een bespreking de site van meester Sander.) [viii]. Dit komt neer op het ‘spellen van letters en woorden’ dat aan het leren lezen vooraf kan gaan. Dit wordt van meet af aan ondersteund door beeld en motoriek. Zie daarover [ix]

De resultaten van hersenonderzoek bij kinderen en volwassenen laten kwalitatief verschillende activatiepatronen zien voor ‘dyslectisch’ en ‘niet-dyslectisch lezen’. In plaats van de sterke activering linksachter in de hersenen bij goede lezers, is er sprake van een meer diffuus activatiepatroon vooraan in de rechterhersenhelft bij dyslectische lezers. Een ‘hulpteam’ van neurale systemen probeert de taak van het tekortschietende pri­maire leessysteem over te nemen en daarvoor is extra tijd en leesoefening nodig. ‘Dys­lectische’ volwassenen die een gemiddeld niveau van nauwkeurig lezen bereiken, slagen daarin door terug te vallen op de tragere, secundaire neurale omweg. [x]

Ingewikkeld

Overigens is het zo dat nog in 1995 leeswetenschappers niet wisten wat er precies mis kan gaan met het lezen in de genoemde breingebieden. Clark en Uhri [xi] en Stemmer en Whitaker [xii] hebben het over een sterke functionele en onmisbare verbinding tussen Broca en Wernicke in de linkerhersenhelft bij de ontwikkeling van het praten. Hagoort [xiii]merkt erover op dat in de spraakontwikkeling veel meer breingebieden betrokken raken. In recente jaren ontdekte neurolinguïsten dat het Broca-hersengebied in feite meerdere neurologische gebieden bevat. Onderzoekers van de Duke University [xiv] vonden dat fMRI-scans te onbetrouwbaar zijn om er harde conclusies aan te verbinden. Alleen voor taaltaken is er een redelijke gelijkenis tussen hoe het brein de ene en de andere keer reageert. Milene Bonte [xv]: Het leren lezen gaat gepaard met dynamische veranderingen op verschillende niveaus, die ook nog eens op een complexe manier met elkaar interacteren.

Het opstellen van een theoretisch verband tussen taal en de hersenen is nog steeds extreem moeilijk.

Geraadpleegde literatuur

In de vier artikelen worden leesproblemen, inclusief (fonologische) dyslexie, besproken tegen de achtergrond van neurolinguïstisch onderzoek. Een goede daarvoor is nog steeds het werk van de onderzoeksgroep van Shaywitz in het ‘Yale Center for Dyslexie’. Andere bronnen zijn te vinden in het werk van David Kemmerer (2015), van Brigitte Stemmer en Harry A. Whitaker (2009) en van Erika Hoff en Marilyn Shatz (2009). In Nederland gaat het om het onderzoeks-werk van Peter Hagoort aan het Neurobiology of Language Department. Een goed overzicht uit 1995 geeft het boek Dyslexia; Theory & Practice of Remedial Instruction, van Diana Brewster Clark en Joanna Kellogg Uhry. En Dyslexie; Theorie, diagnostiek, behandeling van J.J.Domont uit 1991. Het beste recente overzichtswerk is ‘Dit is dyslexie; achtergrond en aanpak’ van Aryan van der Leij uit 2017. Goed bekend zijn ook de uitgebreide en praktische Protocollen Leesproblemen en Dyslexie van het Expertisecentrum Nederlands, voor groep 1 en 2, groep 3 en voor groep 5 tot en met 8; respectievelijk uit 2010, 2011 en 2011. Betrokken auteurs zijn van Druenen, Gijsel, Scheltinga, Verhoeven en Wentink. In ‘Bestaat Dyslexie?’ (Levering, 2020) vind je veel zinvolle reflexie op het fenomeen van leesproblemen en dyslexie, door enkele gerenommeerde Nederlandse leesdeskundigen.

Zie tot slot ook:


[i] Wat zeg het lezend brein over dyslexie?; M. Bonte, 2020 in (92).

[ii] Met lezen aan de slag in cluster 4; Wentink, van Oorschot, 2010. Zie: Protocol Leesproblemen en Dyslexie-groep 3, 2010.

[iv] Dyslexia, Theorie & Practice of Remedial Instruction; Clark, Uhry; 1995.

[v]Wat zeg het lezend brein over dyslexie?; M. Bonte, 2020 in (92).

[vi] The Brain Book; Carter, 2009

[vii] Dyslexia, Theorie & Practice of Remedial Instruction; Clark, Uhry; 1995.

[ix] ‘The Reading - Writing Relationship’ in Dyslexia; Theory & Practice of Remedial Instruction; Clark,Uhry; 1995.

[x] Hulpgids Dyslexie, een nieuw en volledig op wetenschappelijk onderzoek gebaseerd programma om leesproblemen te overwinnen; Shaywitz, 2005. Zes stadia van leesontwikkeling: Chall 1983: in Stages of Reading Development; 1996.

[xi] Dyslexia, Theorie & Practice of Remedial Instruction; Clark, Uhry; 1995.

[xii] Handbook Of The Neuroschience Of Language; Stemmer en Whitaker, 2008.

[xiii] Why the language-ready brain is so complex; Hagoort, 2019. https://www.mpi.nl/news/why-language-ready-brain-so-complex

[xiv] (Studies of brain activity aren’t as useful as scientists thought; Duke researcher questions, 15 years of his own work with a reexamination of functional MRI data; Bates, 2020. https://today.duke.edu/2020/06/studies-brain-activity-aren%E2%80%99t-useful-scientists-thought

[xv] Wat zeg het lezend brein over dyslexie?; M. Bonte, 2020 in (92).

 

Gerelateerd

ICT oplossingen
Wil jij je ook geen zorgen meer maken?
Wil jij je ook geen zorgen meer maken?
Alles in één keer goed geregeld met de laptops van The Rent Company. Kies voor gemak en zekerheid.
The Rent Company 
Scholing
Neuropsychologie en executieve functies
Neuropsychologie en executieve functies
Hoe werkt het brein van kinderen? Wat past bij welke leeftijdsfase?
oo.nl 
Congres
Leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis
Leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis
Omgaan met leerlingen met TOS
Medilex Onderwijs 
Beurs
Kom naar de NOT 2023!
Kom naar de NOT 2023!
Het event voor onderwijsprofessionals in KO, PO & VO. Van 24 t/m 28 jan 2023 Jaarbeurs te Utrecht.
NOT 
Wil jij je ook geen zorgen meer maken?Dyslexie kenmerken
Dyslexie - kenmerken - tips aanpak
Arja Kerpel
Ontdekkend leren lezen en leesrijpheid
Ontdekkend leren lezen
Ewald Vervaet
Ontdekkend leren lezen - Hoofdkenmerken
Ontdekkend leren lezen - Acht hoofdkenmerken
Ewald Vervaet
Lezen en spellen
Zo leer je kinderen lezen en spellen
Anna Bosman
Effectief leren spellen
Hersenen en woorden in verbinding
Dolf Janson
Dyslexie tips
Dyslexie - tips voor de leerkracht
Anton Horeweg
Beschermende factoren bij dyslexie
Wat zijn beschermende factoren voor leerlingen met dyslexie?
Terry van de Beek
Tijdig signaleren
Dyslexie tijdig signaleren - Het komt vanzelf wel?
Terry van de Beek
Leesproblemen, dyslexie, woordbenoeming, deel twee
Leesproblemen en dyslexie -2-
Paul Filipiak
leesproblemen, dyslexie, comorbiditeit deel 3
Leesproblemen en dyslexie: Comorbiditeit -3-
Paul Filipiak
leesproblemen, dyslexie, dysgrafie deel vier
Leesproblemen: fonologische dyslexie -4-
Paul Filipiak
Leesprolemen, dyslexie, hardnekkigheid, leessnelheid, deel vijf
Leesproblemen en dyslexie: Hardnekkigheid -5-
Paul Filipiak
Leesproblemen-dyslexie deel zes, preventie en leeshulp
Leesproblemen en dyslexie: Preventie -6-
Paul Filipiak
Leesproblemen-dyslexie deel zeven, preventie
Leesproblemen en dyslexie: Preventie -7-
Paul Filipiak
Leesproblemen-dyslexie, deel acht, goed leesonderwijs
Hulp bij leesproblemen en dyslexie -8-
Paul Filipiak
Leesproblemen - dyslexie - hulpporgramma - deel negen
Leesproblemen en dyslexie: Hulpprogramma`s -9-
Paul Filipiak
Leesproblemen - dyslexie; toegankelijkheid- deel tien
Leesproblemen en dyslexie: Toegankelijkheid -10-
Paul Filipiak
Woorden in het brein
Woorden in het brein -11-
Paul Filipiak
Gave van dyslexie
De gave van dyslexie
Arja Kerpel
Dit is dyslexie
Dit is dyslexie - achtergrond en aanpak
Marleen Legemaat
Technisch lezen in een doorlopende lijn
Technisch lezen in een doorlopende lijn; een praktisch handboek voor de basisschool.
Paul Filipiak
Zo ontdek ik het lezen - spellingsrijpheid
Spellingonderwijs: pas als het kind er rijp voor is
Ewald Vervaet
Zo ontdek ik het lezen!
Zo ontdek ik het lezen!
Machiel Karels
Ontwikkelingsdyslexie
Ontwikkelingsdyslexie: Maken wij kinderen dyslectisch?
Ewald Vervaet


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Dyslexie of leesprobleem?  Tjipcast 025
Dyslexie of leesprobleem? Tjipcast 025
redactie
Effecten van aanpakken voor een soepele overgang naar po
Vier jaar! Hoe stimuleer je een soepele overgang naar de basisschool?
Effect van leesmethodes op leesvaardigheid
Welk effect hebben leesmethodes?
droedelen en het effect op de luistervaardigheid
Heeft droedelen een positief effect op de luistervaardigheid?
Hulpstappen bij het spellen
Welke hulpstap is voor leerlingen effectief bij het leren spellen?
Interventies ter bevordering van sociale vaardigheden en ef volwassenen
Wat is helpend ter bevordering van sociale vaardigheden en executieve functies van volwassenen?
Interventies versterken van motivatie volwassen NT2 deelnemers
Hoe versterk je online het actief leren van volwassen NT2-deelnemers?
Hoe bevorder je studievaardigheden en zelfsturing van laagopgeleide nt2 leerlingen?
Hoe bevorder je zelfsturing van laagopgeleide nt2-leerlingen?
Helpen ondersteuningskaarten bij dyslexie en rekenproblemen?
Zijn ondersteuningskaarten helpend bij dyslexie en rekenproblemen?
Bewegend leren en spelling
Is bewegend leren effectief bij spelling?
Effect modelleren leesstrategie hardop denken volwassenen
Hardop denken: goede strategie voor volwassen leerders?
Leesprestaties groep 6 po 2016
Vergelijkend onderzoek leesprestaties groep 6 basisonderwijs - PIRLS 2016
Effecten digitaal leermiddel
Effecten van een digitaal leermiddel bij het leren lezen
Digitale leeskilometers groep 3
Leesvaardig door digitale leeskilometers in groep 3: Differentiatie door inzet van ICT
Vliegwielen begrijpend lezen po
Vliegwielen voor begrijpend lezen in het basisonderwijs
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]



avi-niveau
brein
dyslexie
dyslexieonderzoek
dyslexieprotocol
dyslexieverklaring
geletterdheid
hersenen
laaggeletterdheid
leren lezen
taalontwikkeling
technisch lezen

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest