Onderpresteren

Arja Kerpel

Redactielid wij-leren.nl l Projectleider bij Wij-spelen.nl

 

  Geplaatst op 1 juni 2014

Kerpel, A. (2014). Onderpresteren.
Geraadpleegd op 16-11-2018,
van https://wij-leren.nl/artikel-onderpresteren.php

Onderpresteren wil zeggen dat de prestaties (veel) lager liggen dan op grond van de capaciteiten van de leerling verwacht wordt. Er is dus sprake van een discrepantie tussen aanleg en prestatie.

Onderpresteren komt voor op alle niveaus. Een gemiddelde leerling die erg zwak presteert is dus ook een onderpresteerder. Onderpresteren komt dus niet alleen bij hoogbegaafden voor. Bij hoogbegaafde leerlingen is de kans op onderpresteren wel groter, wat omdat zij zich vaak moeten afstellen op een lager niveau.

Een kind kan op alle terreinen onderpresteren, zowel op school als thuis. Maar het kan ook voorkomen dat een kind alleen op school onderpresteert. Het kind leest dan thuis moeilijke woorden, terwijl het op school nog spellend leest. Als leerkracht is het belangrijk om dit te realiseren, want ouders van deze kinderen krijgen vaak weinig begrip op school. De school ziet de noodzaak dan niet om wat extra uitdaging voor de leerling te regelen, omdat het kind in de klas ander gedrag vertoont dan thuis.

Positieve kenmerken

Vaak gaat het alleen over de negatieve kenmerken van onderpresteerders. Maar zij hebben zeker ook positieve kenmerken. Pluymakers en Span (1999)1 noemen:
  • Ze hebben ongewone interesses en een levendige verbeelding.
  • Ze lezen vaak veel in hun vrije tijd en hebben een grote feitenkennis.
  • Ze komen in een één-op-één-gesprek welbespraakt en intelligent naar voren.
  • Ze begrijpen en onthouden informatie goed als ze geïnteresseerd zijn.
  • Ze zijn gevoelig.
  • Ze hebben een grote ontdekkingsdrang en creativiteit.

Negatieve kenmerken

Daarnaast zijn er ook negatieve kenmerken van onderpresteerders. Het niet zo dat elke onderpresteerder alle kenmerken heeft, maar in het algemeen zijn de volgende zaken kenmerkend. Pluymakers en Span (1999)2 noemen:
  • Ze leveren weinig inspanning en zijn niet gewend moeite te doen om succes te behalen.
  • Zij hebben geen of weinig doorzettingsvermogen en zelfdiscipline. Ze zijn moeilijk aan het werk te krijgen en vinden het lastig om een taak vol te houden.
  • Ze maken onnodige fouten. Er zit een neerwaartse lijn in hun prestaties.
  • Ze bereiden hun huiswerk niet of nauwelijks voor.
  • Ze hebben slechte leer/werkstrategieën en een hekel aan automatiseren.
  • Ze verzetten zich tegen autoriteit.
  • Ze zijn snel afgeleid en hebben een slechte concentratie. Ze hebben hun aandacht niet bij de les of zijn met andere dingen bezig.
  • Ze wijzen verantwoordelijkheid af en nemen geen verantwoordelijkheid voor hun eigen gedrag.
  • Ze hebben een sterke externe locus of control: ze zoeken de oorzaak van slechte resultaten buiten zichzelf.
  • Ze hebben een negatief zelfbeeld en zelfvertrouwen. Ze zijn zelf ook ontevreden over hun prestaties.

Soorten onderpresteerders

Er zijn twee soorten onderpresteerders: relatieve en absolute onderpresteerders (Van Gerven, 2001; Drent & van Gerven, 2002)3. Bij relatief onderpresteren behaalt de leerling lagere scores dan op grond van zijn capaciteiten verwacht mag worden, maar ze liggen nog wel op het klassenniveau. Dit is vaak het geval bij kinderen die niet erg willen opvallen. Het komt vooral voor bij meisjes. Bij absoluut onderpresteren behaalt de leerling resultaten die zelfs onder het klassenniveau liggen. Dit komt vooral voor bij jongens.

Beeld van leren

Onderpresteerders hebben een verwrongen idee van wat leren inhoudt. Het beeld van leren hoort te zijn: Iets wat ik nog niet weet of kan, dat ga ik oefenen, zodat ik het daarna (beter) beheers. In de gedachten van onderpresteerders is dit veranderd in: Iets wat ik al weet en kan, nog vele malen herhalen, zonder dat het iets toevoegt aan mijn beheersing.

Oorzaken

Er kunnen verschillende oorzaken zijn waarom kinderen gaan onderpresteren. Bijvoorbeeld:
  • Een gebrek aan uitdaging, bijvoorbeeld als een leerling lange tijd onder zijn niveau werkt en geen faalervaringen heeft. Dit zorgt voor verveling.
  • Een gebrek aan motivatie. Dit kan het gevolg zijn van te weinig uitdaging in de taken, maar het kan ook aan de leerling zelf of aan de thuisomgeving liggen. Vaak is er sprake van een combinatie.
  • Aanpassingsgedrag. Als een leerling niet wil opvallen tussen zijn leeftijdsgenoten, dan kan onderpresteren als verdedigingsmechanisme ingezet worden, om geen uitzondering te zijn en geaccepteerd te worden door de groep. Ze willen geen jaloezie en proberen daarom onzichtbaar te zijn.
  • Een slechte leer/werkstrategie.
  • Emotionele problemen.

Kuipers (2009)4 noemt de volgende schoolfactoren die een oorzaak kunnen zijn van onderpresteren:

  • Een ontoereikende wijze van signalering.
  • Een ontoereikend leeraanbod.
  • Te weinig ruimte voor creatief denken.
  • Te weinig aandacht voor metacognitieve vaardigheden.
  • Ontoereikende pedagogisch didactische kwaliteiten van de leerkracht.

Gevolgen

Vaak krijgen onderpresteerders een verkeerd of negatief zelfbeeld. Het kind ervaart dat het niet aan de verwachtingen voldoet. Hij voelt zich een "loser", omdat hij anderen teleurstelt. Ouders, kind en school moeten een actieve rol spelen om dit zelfbeeld te verbeteren. Onderpresteerders kunnen depressief, perfectionistisch of faalangstig worden. Sommigen ontwikkelen angsten en krijgen buikklachten. Ze kunnen in een sociaal isolement terechtkomen.

Begeleiding op school

De basis voor de oplossing is een goede relatie met de leerling. Onderpresteerders hebben begeleiding nodig om te leren leren. Verder moet de leerkracht ervoor zorgen dat de leerling merkt:
  • Dat hij/zij er net zo goed mag zijn.
  • Dat het de leerkracht veel kan schelen wat hij/zij doet en hoe.
  • Dat er andere kinderen zijn met wie hij/zij de competentie kan delen en meten.
  • Dat de eigen activiteit aansluit bij wat het kind nog wil en moet leren.
Als een onderpresteerder helemaal vastgelopen is, kan het zinvol zijn om dit te doorbreken door de leerling tijdelijk uit de klas te halen. Geef de leerling een coach, iemand uit het team. Laat de leerling twee weken kiezen welke vakken hij wil volgen in welke klas, zodat hij weer leerplezier krijgt. Laat de leerling dan langzamerhand teruggaan naar de klas met meer verrijking en ruimte voor eigen onderwerpen.

Verrijkingstof

Verrijking voor onderpresteerders kan op de volgende manieren:
  • Leren leren. Dit kan door een studievaardighedentraining en door vreemde talen, zoals Spaans.
  • Leren denken. Dit kan door het aanbieden van denksport en programmeren.
  • Leren leven. Dit kan een sociale vaardighedentraining zijn, maar hier valt ook expressie, muzikale vorming en filosofie onder.
  • Verrijkingsmaterialen. Bijvoorbeeld spelletjes, zoals Set, Rush hour, Rubik’s snake en Transposer. Hierbij kunnen de kinderen een strategie ontwikkeling

Do’s

Een aantal tips voor de leerkracht:
  • Leg uit waarom ze iets moeten leren.
  • Probeer hun denkstrategie te koppelen aan een gangbare strategie.
  • Wissel procesfeedback af met productfeedback. (Peek 2002)2
  • Bemoedig de poging en het proces meer dan het resultaat. Als de leerling leert om zich ergens voor in te spannen en door te zetten, dan is er een basis gelegd.
  • Beschrijf bij positieve feedback wat je goed vindt.
  • Leer de leerling fouten durven maken.
  • Wissel veiligheid en ondersteuning af met terughoudendheid en aanmoediging om fouten te maken. (Peek 2002)2
  • Beloon inspanning.
  • Train metacognitieve vaardigheden. Dit verschaft inzicht en werkt indirect.
  • Geef hen aangepaste activiteiten, waarbij ze ook contact hebben met ontwikkelingsgelijken.
Maar het belangrijkste is preventie. Voorkomen is altijd beter dan genezen.

Don’ts

Er zijn ook een aantal dingen die de leerkracht beter niet kan doen.
  • Kijk niet alleen naar het resultaat kijken, maar juist naar het proces.
  • Zeg niet: ‘Wat ben je slim!’. Op het moment dat een poging of taak mislukt, denkt de leerling dan dat hij niet meer slim genoeg is. Het gaat om de inzet.
  • Straffen heeft weinig zin. Onderpresteerders zoeken de oorzaak van de slechte prestaties buiten zichzelf, dus dan heeft straffen niet het gewenste effect.
  • Omkopen. Onderpresteerders hebben de neiging om de beloning te verkleinen en ze vinden vaak wel een goede reden om toch niet aan de slag te gaan. Omkopen doet bovendien geen beroep op de intrinsieke motivatie.

Noten

Pluymakers, M. & Span, P. (1999) Onderpresteren. In: J.M.C. Nelissen & P. Span (red.) Begaafde kinderen op de basisschool. Baarn: Bekadidact.
Peek, A. (2002). 'Goed zo' is niet altijd goed. In: R. Melisse & M. van der Linden (red.), Leren kun je leren. Den Haag: PMPO.
Gerven, E. van, (2001). Zicht op hoogbegaafdheid. Utrecht: Lemma. En: Drent, S., Gerven, E. van, (2002). Professioneel omgaan met (hoog)begaafde leerlingen in het basisonderwijs. Utrecht: Lemma
Kuipers, J. (2009) Onderpresteren. In: Handboek hoogbegaafdheid. Assen: Koninklijke Van Gorcum.

Kerpel, A. (2014). Onderpresteren.
Geraadpleegd op 16-11-2018,
van https://wij-leren.nl/artikel-onderpresteren.php

Gerelateerd

Visible Learning Plus
Visible Learning Plus
Dit programma helpt u scherp te krijgen wat de impact is van uw onderwijs op het leren van leerlingen
Bazalt | HCO | RPCZ 
Motiveren met een groeimindset (VO)
Motiveren met een groeimindset (VO)
Geef je leerlingen in het vo vertrouwen in hun ontwikkelingsmogelijkheden
Medilex Onderwijs 
Hoogbegaafdheid scan
Hoogbegaafdheid scan
inzicht in de sterke en zwakke kanten van je passend onderwijs aan begaafde kinderen
Timpaan Onderwijs 
Hoogbegaafdheid
Hoogbegaafdheid - kenmerken - gedrag - tips aanpak
Arja Kerpel
Slimme kleuters
Slimme kleuters
Eleonoor van Gerven
Onderpresteerders
Onderpresteerders
Eleonoor van Gerven
Hoogbegaafdheid leerkrachtcompetenties
Zeven domeinen van leerkrachtcompetenties
Eleonoor van Gerven
Leerstof hoogbegaafden
Leerstof hoogbegaafden: moeilijk moet!
Eleonoor van Gerven
Visies op begaafdheid
Het verschil mag er wezen - Twee visies over begaafdheid
Eleonoor van Gerven
Misverstanden hoogbegaafdheid
Zeven misverstanden rond hoogbegaafdheid
Arja Kerpel
Uitdagend onderwijs
Beter begeleiden van uitdagend onderwijs
Eleonoor van Gerven
Chronisch onderpresteren
Chronisch onderpresteren - de urgentie om vroeg in te grijpen
Lisanne van Nijnatten
Extra zorgvraag
Onderwijs voor hoogbegaafden met extra zorgvraag
Lisanne van Nijnatten
Positieve feedback
Een ander perspectief op - hardnekkige - opvattingen over feedback
Lia Voerman
Hoogbegaafd zonder voorsprong
Hoogbegaafd zonder didactische voorsprong?
Lisanne van Nijnatten
Leerhonger bij hoogbegaafden
Honger...! naar leren
Martine Blonk - Meulenkamp
Hoogbegaafdheid normaliseren
Hoogbegaafdheid normaliseren
Lisanne van Nijnatten
Uitdagend leren in de 21e eeuw
Uitdagend leren in de 21e eeuw
Jos Cöp
Hoogbegaafdheid en plannen
Leer hoogbegaafde kinderen zelf te sturen!
Martine Blonk - Meulenkamp
Beleid hoogbegaafdheid
Slim beleid - Beleid rond hoogbegaafdheid
Arja Kerpel
Onderpresteren
Onderpresteren op de basisschool
Arja Kerpel
Passend onderwijs voor begaafden
Passend onderwijs voor begaafde leerlingen
Arja Kerpel
Begeleiding hoogbegaafden
De begeleiding van hoogbegaafde kinderen
Arja Kerpel
Misdiagnose van hoogbegaafden
Misdiagnose van hoogbegaafden
Arja Kerpel
Begaafde onderpresteerders
Het begeleiden van begaafde onderpresteerders
Arja Kerpel
De Gids
De Gids - over begaafdheid in het basisonderwijs
Arja Kerpel
Huiswerkbegeleiding
Huiswerkscholen zijn géén oplossing voor onderpresteren
Lisanne van Nijnatten










Motivatie MBO
Met welke didactische strategieën kunnen docenten de motivatie en leergierigheid bij mbo-studenten positief beïnvlo...
betrokkenheid van leerlingen bij innovatieprocessen
Betrokkenheid van leerlingen bij innovatie vergroot motivatie?
Brede talentontwikkeling door goed pedagogische klimaat
Brede talentontwikkeling: hoe pak je dat aan?
Cijfers geven
Welk effect heeft cijfers geven op de motivatie?
Effect huiswerk
Wat is het effect van huiswerk op het leerrendement en de schoolprestaties van de leerling?
Feedback en motivatie
Kan feedback motivatie en resultaten van studenten positief beïnvloeden?
Werken met hoogbegaafde leerlingen
Wat is de meest effectieve manier van werken met (hoog-, meer-) begaafde leerlingen?
Welke factoren beïnvloeden schoolloopbaansucces in vo?
Wat beïnvloedt het schoolloopbaansucces in het VO?
Spel en beweging
Levert spel en beweging een bijdrage aan sociaal en emotioneel leren?
Games voor leerlingen met concentratieproblemen
Helpt afwisseling van quizvragen met games leerlingen met gedrags- en concentratieproblemen om hun leerrendement te verhogen?
Meetinstrument gepersonaliseerd leren
Hoe meet je doelen als zelfregulatie en motivatie?
Motivatie pro-leerlingen
Wat is de relatie tussen rekeninterventies en motivatie bij pro-leerlingen?
Onderzoekende houding leraren
Hoe bevorder je een onderzoekende houding in het voortgezet onderwijs?
Strategieën voor zelfregulering
Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren?
Relatie hoogbegaafheid en onderpresteren
Is er een relatie tussen hoogbegaafdheid en onderpresteren?
Resultaatverplichting toetsen motiveert mbo studenten
Resultaatverplichting of deelnameverplichting? Wat werkt beter?
Samenwerken op projectbasis en de effecten op leerresultaten
Hoe kan samenwerkend leren succesvol zijn voor mbo-leerlingen?
Verband tussen wereldbeeld en gebrek motivatie
Wereldbeeld en motivatie: is daar een verband tussen?
Voedingssuplementen invloed op leerprestaties?
Dragen voedingssupplementen bij aan leerprestaties?
Heterogene brugklas
Zorgt een brede brugklas voor een effectieve selectie?
Fysieke activiteit en leerprestaties
Onderzoek naar relaties tussen fysieke activiteit en leerprestaties
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Studiemotivatie VWO plus
Studiemotivatie hoogbegaafde leerlingen in VWO-plus
Falen en succes
Van faalervaring naar leerervaring: Zijn reacties van leerlingen op lage cijfers te beïnvloeden?
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Excellentie
Excellentie bij samenwerkend leren in het hoger onderwijs
Identificatie excellente leerling
Identificatie en ontwikkeling van excellente leerlingen
Invloed leeromgeving vo
Invloed van leeromgeving op motivatie, zelfregulering en prestaties van potentieel excellente studenten
Verrijkingsprogramma
Invloed van verrijkingsprogramma’s op de leerprestaties van hoogbegaafde leerlingen
Voorspellen excellentie
Samenhang tussen kenmerken van leerlingen en onderwijsgerelateerde factoren bij excellentie
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Onderpresteren



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.