Onderwijs2032
Onderwijs2032 professionalisering Stellingen #2032 Curriculum geen visie Time-out 2032 Platform #onderwijs2032 Vreemde talen onderwijs Overdenkingen Schnabel I Nationaal curriculum
Algemeen
Schoolorganisatie Formatieve assessment Nederlands onderwijsstelsel Leren zichtbaar maken Onderwijsverslag 2013-2014 Schooladvies 10 vragen bij OGW Brede school Schoolopbrengsten essentie Condities buitenschoolse opvang (Creatieve) denkvaardigheden stimuleren Effect eindadvies basisschool Essential Schools Leerweg mbo Adaptieve software Meritocratie en scholen Leerstofjaarklassensysteem is failliet! Teamgrootte mbo In zeven stappen naar zinvol leren Innovatieve scholen Leeropbrengsten gebruiken Kindgericht onderwijs Kleine scholen Doorstroom mbo-hbo Normjaartaak Onderwijs idealisten Onderwijskansenbeleid Onderwijssysteem en creativiteit Onderwijsverslag 2012/2013 Strikt toepassen overgangsnormen in vo Pijnpunten basisonderwijs Samenlevingsgerichte school Onderwijstijdschrift JSW Effecten brede scholen Bouwstenen verandercapaciteit Werkdrukbeleving Opgestapelde veranderingen Implementatie wet OKE Onderwijsakkoord 2013
bestuur
Functioneren LCTI Invloed sturingsdynamiek VO/MBO Luisterend bestuur
LVS
Begrip door zelftoetsen Functionele toetsvragen Update Citonormen Citoscore hanteren Citoscore misverstanden Cito spelling toets 1 DTT niet formatief Formatief toetsen Formatief evalueren Leerwinst formatief toetsen Leren van toetsen GAS methodiek De inspectie gaat mank Toetsing en motivatie Kwaliteit toetsen Leerlingvolgsysteem Leren van data Toetsuitslag interpreteren Objectief beoordelen Omdenken met data Computer Adaptieve Oefentoetsen Toetsvormen Schoolvaardigheidstoets spelling Formatief toetsen po Cito spelling toets 2 Minder standaardtesten Teaching to the test Een sober leerlingvolgsysteem Testen voor het LVS Toetsen en hulp(middelen) Naar een goede toets Update normeringen Volgen van de ontwikkeling Voorwaarden formatieve toetsing Wegcijferen door toetsen Referentieniveaus po
LVS - DLE
Uitleg DLE DLE geschiedenis DLE kritiek weerlegd
LVS - Eindtoets
Centrale eindtoets Onderwijsinspectie eindtoets Gevolgen verplichte eindtoets Eindtoets overbodig Route 8 en IEP eindtoets Gelijke kansen Verplichting Eindtoets ongewenst Eindtoets Engels
LVS - Kleuters
Groep 1 en 2 niet toetsen Kleuters en inspectie Kleuters toetsen Stop de kleutertest
LVS - leestoetsen
Voorbereiden op toetsen Leesrijpheid toetsen Leesrijpheid deel 1 Leesrijpheid deel 2 Leesrijpheid deel 3 Data analyse Grip op leesbegrip Woordenschattoets
Ouders
Ouderbeleid achterstandsleerlingen Ouderparticipatie nieuwe leren Ouderbetrokkenheid schoolbeleid po Participerende ouders Studiekeuze vmbo
profiel
Dalton kernwaarden Identiteit school Marktgerichte school Open dag school School met pit School profileren Schoolprofilering Website verbeteren Schoolinterieur Social media school
Professionalisering
High impact learning (3) -urgentie High impact learning (2) High impact learning (4) - Zeven bouwstenen Effectiviteit van grote docententeams Hoe faciliteer je een leergemeenschap? High impact learning (1)
Onderwijskwaliteit
Lerarenvaardigheden in gepersonaliseerd onderwijs Onderwijstijd Brede vorming Groepsgrootte Schoolgrootte Excelleren Onderwijsachterstandenbeleid Kwaliteit in de klas Ontwikkeling kwaliteitszorg Kwaliteitszorg onderzoek Kwaliteitszorg po Meetinstrument gepersonaliseerd leren Onderwijskwaliteit po 2009 2012 Educational governance Sturen kwaliteit po Opbrengstgericht werken Overladenheid Perspectieven kwaliteit Publicatie eindtoets Welke rapportvormen geven goed inzicht? Streven naar kwaliteit po Onderwijsontwikkeling Visitatie onderwijs 2 Visitatie onderwijs 1
Sociaal
Sociale context scholen
Samenwerken
Lerende netwerken Duobanen
Differentiatie
DifferentiŽren is te leren
Leiding geven
Balans in basisbehoeften Schoolleider als hitteschild HRM schoolprestaties Visie en kernwaarden Leiderschap tonen Leiderschapsstijlen Leidinggeven autonomie Pedagogisch leiderschap Luisteren bij leiderschap Sturen door luisteren Responsief leiderschap AOC Schoolleider als regisseur Positie schoolleider Stakeholders Teamontwikkeling
Onderwijssysteem
Werkdruk onderwijs Uitgangspunt van leren 21st century skills Persoonlijk leren Doorstroom groene beroepskolom Resultaten arbeidsmarkt Continurooster Kleuterverlenging Zittenblijven of versnellen Onderwijsstelsels Keuze vervolgopleiding mbo Gemeentelijke beleid Gepersonaliseerd onderwijs en effect op leerlingen Invloed kwartiertjesrooster op taakgerichtheid leerlingen Leerplan in beeld Methode als vertrekpunt voor gepersonaliseerd leren nieuwe leren po Leerlingpopulatie en resultaten Vier centrale functies onderwijs Schoolkenmerken cognitieve prestatie Loslaten leerstofjaarklassensysteem effect op ontwikkeling Adaptief onderwijs Onderwijswaarden
Burgerschap
Burgerschapsonderwijs
Nieuwsbrief
Nieuwsbrief 2017 - 1 - 11
Schoolontwikkeling
Duurzaam onderwijs Beleid zwakpresterende school po Duurzame schoolontwikkeling Lokale Educatie Agenda LEA Organiseren gepersonaliseerd leren Gepersonaliseerd leren Kwaliteitszorg po Kwaliteitszorg innovatie Leernetwerken po Leeromgeving De lerende school Onderwijs- en schoolontwikkeling Ontwikkelen van wijsheid Vaardigheden gepersonaliseerd onderwijs zichtbaar in lespraktijk
Beroepsonderwijs
Ondernemerschapsvaardigheden in mbo-opleiding Aansluiting overgangen po/vo en vmbo/mbo Werken en leren Eindexamencijfer vmbo voorspeller schoolsucces havo? Formatieve beoordeling docenten Motivatie schoolprestaties Verpleegkundig onderwijs evalueren Ontwikkeling vakmanschap Publieke waarde MBO Groene mbo duurzaamheid
Problemen
Onderwijsachterstandenbeleid periode 2005 2009 Onderwijsachterstanden OAB Onderwijsachterstanden 1988 2002 Onderwijsachterstandenbeleid vve/po
VO en MBO
Mentoraat groepsgrootte werkbeleving docenten effecten studenten mbo WetenschapsoriŽntatie LoopbaanoriŽntatie in VO Integratie wiskunde Passend Onderwijs IMPROVE methode metadenken Nederlands leerprestaties Motivatie leerlingen Motivatie onderwijs in groepen Motivatie onderbouw vo Professionele leergemeenschappen Professionele leergemeenschappen Schoolkeuze havo/vwo Management en organisatie Motivatie verhogen TIME Wiskundige denktactiviteit Leren van teksten Heterogene brugklas
VVE
Aansluiting VVE en schoolloopbaan Beleid onderwijsachterstanden PO Onderwijsachterstandenbeleid Effecten vroegschoolse educatie Gemeenten schoolbesturen Effectiviteitskenmerken Doelgroepkinderen
Passend onderwijs
Onderwijszorgroute Clusteren van leerlingen Integratie Downsyndroom Vroegtijdig verwijzen Handelingsgericht passend onderwijs Instrumenten passend onderwijs Integratie onder Rugzak beleid OPP en IQ Rugzakbeleid LGF Luc Stevens over passend onderwijs Onafhankelijkheid CvI s Kwaliteit met NSCCT Ontwikkeling voorwaarden Ontwikkelingsperspectief OPP als groeimodel Regionale Expertise Centra Passend onderwijs Brede school en integratie Integratieklas ZML Kengetallen vervolgmeting Inzet klassenassistent Leerkracht en Passend Onderwijs Passend onderwijs VO Regionale ontwikkeling Ruimte voor leraren Zorgstructuren po/vo Aanpak po/vo Bureaucratie leerlingenzorg Weer Samen Naar School Toelaatbaarheid
Engels
Tweetalig onderwijs TTO schoolprestaties
Arbeidsvoorwaarden
Functiemix en salaris
ICT
digitale geletterdheid mediawijsheid computervaardigheden praktijkonderwijs tijd- en plaatsonafhankelijk gepersonaliseerd leren

 

Overladenheid, de erfzonde van het onderwijs

Henk Sissing

Onderwijsorganisatieadviseur, ontwikkelaar en onderzoeker bij 3000 jaar denkers over onderwijs

  

  Geplaatst op 1 juni 2015

Simons, R.J. en Sissing, H. (2015) Overladenheid, de erfzonde van het onderwijs.
Geraadpleegd op 20-11-2017,
van https://wij-leren.nl/overladenheid-curriculum.php

Dit artikel is samen geschreven met Robert-Jan Simons.

Is ons onderwijs overladen? Komt er steeds weer iets bij, maar gaat er niets af? Henk Sissing en Robert Jan Simons vinden van wel. In deze bijdrage – alweer een duit in het zakje van #Onderwijs2032 -  nemen zij het begrip ‘overladenheid’ onder de loep en stellen dat onze samenleving niet gebaat is bij centimetersdiepe kennis en kunde, die in korte tijd ook nog eens verdampt. Want dat is een evenzo zo onwenselijke als onvermijdelijke consequentie van een overladen curriculum.

Wat is overladenheid

SLO gaf al in 2002 een prima omschrijving van de term overladenheid:

‘Van overladenheid in het onderwijs is sprake daar waar leerlingen en/of leraren over een langere periode in meerderheid rapporteren dat het hen niet lukt een geplande of opgedragen hoeveelheid werk bevredigend af te ronden in de tijd die daarvoor staat.’ 

Overladenheid heeft onwenselijke gevolgen.

  • Leraren gaan harder werken, offeren vrije tijd op en geven meer huiswerk.
  • Een leraar die teveel leerstof moet behandelen met zijn klas, raakt opgejaagd;
  • ontwikkelt de neiging om te snel door de lesstof te gaan.
  • Dat is niet goed voor leerlingen, zij raken meer en meer op achterstand.
  • En te weinig fundament leidt later tot problemen.

Is overladenheid niet een subjectieve kwalificatie?  Als leraren, directieleden, onderwijsraad, inspectie en de bestuurders van de vakverenigingen bij herhaling aangeven dat het curriculum overladen is, dan is dat geen collectieve subjectieve dwaling maar een objectieve maat. En dan behoren wij als samenleving in het belang van leerlingen en leraren in te grijpen.

Overladenheid gaat ten koste van diepgang

Uit onderzoek blijkt dat de lange-termijnretentie van kennis heel beperkt is. Dat betekent dat we moeten zoeken naar manieren om die kennis die we echt belangrijk vinden diepgaander te verwerken. Overladenheid maakt dat vrijwel onmogelijk.

Onderzoek naar Pisa resultaten in verschillende landen laat zien dat juist de landen die overladenheid reduceren ten gunste van meer diepgang betere resultaten halen.

Schleicher (2015)1 schrijft: More generally, in top performing education systems the curriculum is not mile-wide and inch-deep, but tends to be rigorous, with a few things taught well and in great depth.

Het frustreert menig leraar die met zijn leerlingen door een teveel aan leerstof teveel aan de oppervlakte moet blijven. Door overladenheid wordt ons onderwijs met teveel onderwerpen heel breed en te weinig diepgaand. Kennis en kunde beklijven daardoor slecht.  Na de zomervakantie zeggen leraren tegen elkaar dat het lijkt of ze opnieuw moeten beginnen.

Overladenheid doet leraren en leerlingen tekort. Iedere leraar die te lang teveel moet doen, raakt na verloop van tijd vermoeid, krijgt last van verminderde motivatie, loopt risico op lichamelijke klachten en sommige geweldige docenten verlaten vervolgens het onderwijs.

Een oude bekende

Overladenheid is de erfzonde van ons onderwijs. Het probleem is buitengewoon hardnekkig en achtervolgt onze en andere samenlevingen al vele eeuwen. We willen in het onderwijs al eeuwenlang veel teveel in te korte tijd.

  • In de vierde eeuw na Chr. zei Augustinus: ‘Men moet zich niet verliezen in de hoeveelheid leerstof, maar een verstandige keuze doen en hoofdzaken op de voorgrond plaatsen.’2
  • En dertien eeuwen later zegt John Locke: ‘Het is niet zozeer het doel van de docent om hem alles te leren wat er te leren is, als meer om zijn liefde te wekken voor ontzag voor Kennis, en hem op het juiste pad te zetten om zichzelf te kennen, te verbeteren, als hij daar de Geest voor heeft.’
  • En in de 20ste eeuw schrijft Gardner: ‘We’ve got to do fewer things in school. The greatest enemy of understanding is coverage. You’ve got to take enough time to get kids deeply involved in something so they can think about it in lots of different ways and apply it.’ 
  • De oudste Nederlandse uitspraak , die wij konden vinden, komt uit het boek van de leraar J.F. Bense uit 1902 De oorzaken der overlading zoowel binnen als buiten de school, met een plan ter hervorming. Als oorzaken van overlading noemt hij o.a. ‘te vele vakken, te veel huiswerk, te veel geheugenwerk, te snelle voortgang, te vele leerkrachten, te vele examens en te hooge exameneischen.’ Hij voegt eraan toe ’Voorwaar een eerbiedwaardig aantal en dit zijn nog niet eens alle oorzaken.’
  • En in 1919 schrijft Doorninck: ‘Overlading, overlading, o Duivelin van deze tijd.’ En dat gaat zo de hele 20ste eeuw door.
  • Het SCP constateert in ‘Scholen onder druk’ (1999) dat als gevolg van alle eisen, wensen en verwachtingen de kerntaak van de school – het geven van goed onderwijs – in het gedrang komt.
  • De Onderwijsraad3 stelt in 2008 dat de druk op het onderwijs vanaf de jaren negentig sterk is toegenomen vooral wat betreft privégerelateerde problemen, zoals alcoholmisbruik. Ook de diversiteit  van de verwachtingen neemt toe.

Is er een oplossing?

Het gegeven dat er meerdere partijen en belangen betrokken zijn maakt overladenheid tot een hardnekkig probleem:

  • overheid;
  • politieke partijen;
  • lobbygroepen;
  • examenprogramma’s;
  • vernieuwingscommissies;
  • methodeschrijvers;
  • scholen;
  • vaksecties;
  • docenten;
  • leerlingen 

Wij zoeken de kern van de oplossing in het sterk reduceren van het onderwijsprogramma: minder vakken en minder inhouden per vak en leraren ruimte bieden om met hun leerlingen te werken aan de vakkernen.

"Het klinkt paradoxaal, maar met minder bereik je meer in het onderwijs." 

Kern van de oplossing van overladenheid is visie. Het is niet toevallig dat Jan van den Akker in zijn spinnenweb de visie in het hart van het web plaats4. De waaromvraag gaat vooraf aan de vragen als ‘Wat willen we dat onze leerlingen leren? En hoe willen we dat de leerlingen leren?’ We kunnen niet alles uitvoeren wat mogelijk is. Hoe mooi sommige zaken ook zijn. We moeten kiezen. Maar we blijven hangen in de  discussie over wat en hoe.

Het moet fundamenteler. De samenleving, de school en de leraar moeten weer weten waarom5. We moeten een verhaal hebben dat hout snijdt en stand houdt bij storm. Dan kunnen echte keuzes worden gemaakt in het curriculum en hebben we middelen om vervolgens ook bij die keuzes te blijven.

Dit kan nu al

Een school kan morgen al starten met het reduceren van de last.  Voor managementteams hebben we de Operatie Poortwachter bedacht en die is gebaseerd op drie eenvoudige vragen:

  • ‘Wat moeten we?’ (wet- en regelgeving)
  • ‘Wat willen we?’    (missie en visie)
  • ‘Wat kunnen we?’ (draagkracht)

De Operatie Poortwachter moet leiden tot het gericht buiten de deur houden van datgene dat de school en haar leraren afleidt van de kerntaken: kwalificatie, socialisatie en persoonlijke ontwikkeling van leerlingen. En als er iets doorkomt moet dat leiden tot de vraag wat het in het curriculum vervangt.

Het biedt leraren rust en bewaakt hun kostbare tijd en hun gezondheid. Directieleden stellen vragen aan secties of bijvoorbeeld alles in het curriculum wel even relevant is, wat de noodzakelijke kernen zijn en wat eruit kan.

  • Schrap de helft van het aantal toetsen.
  • Beperk de administratieve werkzaamheden tot het absolute minimum.
  • Beperk het aantal vergaderingen voor de leraren.

Al enige jaren geleden bedachten we Operatie Stofkam om binnen het huidige curriculum de dubbelingen binnen het eigen vak en tussen de vakken eruit te halen en dat geldt ook voor het dood hout. Reductie van leerstof tot de kern leidt tot substantieel meer tijd om de echte vakkernen diepgaander te behandelen en die verdieping leidt bij leerlingen tot hogere prestaties.

Daar hebben de leerlingen, het vervolgonderwijs en op termijn de samenleving echt wat aan. De Operatie Stofkam leidt tot meerdere resultaten:

  • minder ervaren werkdruk door leraren;
  • meer werkplezier;
  • lager ziekteverzuim;
  • hogere scores van leerlingen;
  • hogere gemiddelde scores bij CE.

De Operatie Stofkam zou natuurlijk niet nodig moeten zijn. Het is een actie aan het eind van de pijplijn.

Enkele adviezen voor leraren

  • De Onderwijsraad heeft al jaren geleden aangegeven dat docenten geneigd zijn de lesmethode trouw te volgen en soms pas tegen het eind van het schooljaar prioriteiten te stellen. Dus en dat is zeker geen nieuw advies: begin het jaar in de sectie met het stellen van prioriteiten en wees geen slaaf van de methode. 
  • Ook wijst de raad op de bron van overladenheid bij de planning van leer- en onderwijsactiviteiten die vaak onderhevig zijn aan onverwachte wendingen en wijzigingen op zowel het niveau van de school als het niveau van de leraar. Probeer daarom, hoe lastig soms ook, de onverwachte wendingen te beperken en nee te zeggen.
  • Leraren blijken volgens de Inspectie van het Onderwijs soms vast te houden aan oude leerstof. Die verouderde leerstof kan worden geschrapt, hoe goed deze ook bedoeld is. Het enthousiasme van leraren voor hun vak en de wil hun leerlingen zoveel mogelijk mee te geven is volgens ons ook een factor. Veel leraren maken extra kopieën van interessante zaken. Zo kan motivatie bijdragen aan overladenheid. Ons advies is om vooral mooie kopieën te blijven maken, maar schrap dan wel andere zaken in het curriculum.
  • Ga aan de slag met de operatie stofkam en schrap wat je met elkaar kunt schrappen aan onnodige dubbelingen en dood hout in het belang van je leerlingen.

Tot slot

We hopen dat de managementteams en de leraren het niet te druk hebben om de overladenheid te beteugelen. Weer weten 'waarom' en veel minder stof is voor leerlingen, leraren en samenleving meer, veel meer zelfs.

1Schleicher, Andreas (2015). Seven big myths about top-performing school systems. www.bbc.com/news/business-31087545
2Zie ‘H. Sissing (Red.) (2015). 3000 jaar denkers over onderwijs’ . Amsterdam: Boom, blz. 102 e.v. 
3Onderwijsraad (2008). Onderwijs en maatschappelijke verwachtingen: scholen kiezen zelfbewust positie. Den Haag: Onderwijsraad.
4http://www.slo.nl/voortgezet/onderbouw/leergebieden/kenc/kwaliteitscan/spin/
5Wilna Meijer (2013). Onderwijs weer weten waarom. SWP, Amsterdam.

Simons, R.J. en Sissing, H. (2015) Overladenheid, de erfzonde van het onderwijs.
Geraadpleegd op 20-11-2017,
van https://wij-leren.nl/overladenheid-curriculum.php

Gerelateerd

Kindgericht onderwijs in een lerende school
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Hoe groeit jouw school naar kindgericht onderwijs?
De lerende school 
Marzano's Model voor Effectief Lesgeven
Marzano's Model voor Effectief Lesgeven
key-note van Robert Marzano
Bazalt | HCO | RPCZ 
Professionele ontwikkeling van docenten
Professionele ontwikkeling van docenten
Een professionele leercultuur, intervisie en praktijkgericht onderzoek op school
Medilex Onderwijs 
Onderwijsverslag 2012/2013
Onderwijsverslag 2012 / 2013: focus op de leerling
Machiel Karels
Onderwijs- en schoolontwikkeling
Onderwijs- en schoolontwikkeling: veranderingen doorvoeren
Arja Kerpel
Regeldruk en administratie
Regeldruk en administratie: 5 vragen
Machiel Karels
Samenlevingsgerichte school
De Samenlevingsgerichte School
Peter de Vries
Essential Schools
The Essential Schools in de VS - scholen die je leren wie je bent
Machiel Karels
Leren zichtbaar maken
Leren zichtbaar maken - John Hattie
Arja Kerpel
3000 jaar denkers over onderwijs
3000 jaar denkers over onderwijs
Machiel Karels
Meritocratie en scholen
De schutting van de school is van glas!
Rijk van Ommeren
Onderwijs idealisten
Onderwijs en de idealisten
Lex Hupe
Nationaal curriculum
De vorming van een nationaal curriculum: #onderwijs2032
Marjolein Zwik
Onderwijsakkoord 2013
Onderwijsakkoord: Snoeien doet bloeien
Rijk van Ommeren
Kwaliteit in de klas
Kwaliteit in de klas? Onderwijskwaliteit op papier of in de klas...
Bea Pompert
Minder standaardtesten
Standaardtesten in het onderwijs. Moet dat nou?
Dick van der Wateren
Schoolleider als hitteschild
Schoolleider: Hitteschild of doorgeefluik?
Alex de Bruijn
Platform #onderwijs2032
Het platform #onderwijs2032: hun eerste advies
Casper Hulshof
Stellingen #2032
Goed onderwijs in 2032? Vijf stellingen!
Machiel Karels










Factoren die invloed hebben op professioneel oordelen
Wat heeft invloed op het professioneel oordelen en handelen van leraren?
Kenmerken MBO-studenten
Wat zijn de specifieke kenmerken van mbo studenten niveau 3 voor curriculumontwerp?
Toetsen-leertrajecten
Gebruik van toetsen bij het plannen van leertrajecten
Kwaliteitszorg innovatie
Kwaliteitszorg, innovatie en schoolontwikkeling Ė review
Kwaliteitszorg po
Interne en externe kwaliteitszorg in het basisonderwijs
Kwaliteitszorg po
Kwaliteitszorg in het primair onderwijs
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Overladenheid



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.