Onderzoekend leren met kleuters: de oriëntatiefase als basis

Martine Blonk - Meulenkamp

Onderwijsadviseur bij Driestar Onderwijsadvies

  

m.blonk@driestar-educatief.nl

  Geplaatst op 23 januari 2020

Blonk - Meulenkamp, M. (2020). Onderzoekend leren met kleuters: de oriëntatiefase als basis.
Geraadpleegd op 05-06-2020,
van https://wij-leren.nl/onderzoekend-leren-kleuters-orientatiefase.php

Om te ontdekken wat kinderen bezig houdt en waar ze aan toe zijn, moeten we samen met onze klas een onderzoekende houding aannemen. Als deze basis al in de onderbouw wordt gelegd, kan dat veel profijt geven voor het in stand houden van een lerende, nieuwsgierige houding in de rest van de schoolperiode.

De oriëntatiefase is de basis van onderzoekend leren. Ook bij kleuters in de eerste schoolperiode. Kinderen zijn van nature nieuwsgierig en gaan graag op ontdekking uit. Ze willen onderzoeken wat er in de wereld om hen heen te beleven is en doen dat door vragen te stellen en te experimenteren.

We kunnen er dus vanuit gaan dat een 4-jarige nieuwsgierig de kleuterklas binnenstapt en de nieuwe leeromgeving gaat verkennen.

Aan de leerkracht de uitdaging om te zorgen dat er volop nieuwe dingen te ontdekken zijn en dat kinderen de ruimte krijgen om hun nieuwsgierige vragen te stellen.

Veiligheid voor elke leerling

Kinderen die wat afwachtend hun nieuwe omgeving in zich opnemen zijn vaak wel heel sterke observeerders. Ook deze leerlingen zijn benieuwd hoe hun nieuwe situatie eruit ziet en wat ze daar kunnen gaan doen. Veiligheid is van cruciaal belang in deze eerste periode. Als leerkracht geef je kinderen veiligheid door hen zelf op hun eigen manier te laten ontdekken en daarnaast door ze aandacht te geven die iedere leerling ook weer op zijn eigen manier vraagt. Zo zul je de afwachtende leerling vanaf de kant de kans moeten geven om zijn nieuwsgierigheid te voeden, een andere leerling neem je bij de hand om de ruimte te verkennen en bij weer een andere leerling is het nodig om de ene na de andere waaromvraag te beantwoorden.

Onderzoekende houding van de leerkracht

“Als leerkracht is het je grootste uitdaging om de talenten van kinderen te ontdekken en te ontwikkelen. De groeiende diversiteit in onze samenleving maakt deze uitdaging nog groter.” (Hilde Crevits viceminister-president van de Vlaamse regering)

Die uitdaging ga je aan als je zelf een onderzoekende houding hebt. Wie zijn deze leerlingen en wat hebben ze nodig? Om een rijke leeromgeving voor ieder kind in te richten, is observatie van je leerlingen cruciaal. Vanuit de diversiteit van je leerlingen ontwerp je lesaanbod dat aansluit bij hun variatie aan onderwijsbehoeften. Dat red je niet met een standaard thema en een basisaanbod. Een leerkracht die echter tijd neemt om te onderzoeken wat kinderen bezig houdt en waar ze naar reiken zal in staat zijn om een breed thema uit te rollen, gericht op de talentontwikkeling van leerlingen.

Initiatief stimuleren

In het boek ‘Basisontwikkeling in de onderbouw’ staat het volgende over het handelen van de leerkracht:

  1. Je bent als leerkracht altijd uit op versterking van initiatieven en van betrokken activiteiten van kinderen. Dat wil zeggen dat kinderen een ruim aanbod nodig hebben, met keuzemogelijkheden, dat tot veel actie leidt en het nemen van initiatief stimuleert. Op die manier kun je de behoeften van kinderen opsporen en ondersteunen.
  2. Dit brengt je vervolgens tot de tweede intentie: verbeteren en uitbreiden van de handelingsmogelijkheden van kinderen. Dat houdt in dat je, binnen die betrokken en zelf geïnitieerde activiteiten, de gelegenheden benut om de activiteiten nog interessanter en rijker te maken voor de kinderen en hen met nieuwe mogelijkheden in aanraking brengt. Je lokt nieuwsgierigheid en de behoefte om meer te doen en te leren uit, zodat je de activiteiten van kinderen zelf een meerwaarde geeft.

Stel vragen en laat kinderen veel vragen stellen

Een onderzoekende houding begint met het stellen van vragen. In het TASC model (Wallace, B. (2000). Tasc model) noemen we dat de opdracht- en onderzoeksfase.

Tascmodel Wallace

Binnen Ontwikkelingsgericht Onderwijs (OGO) noemen we het de ‘gezamenlijke oriëntatie op de activiteit’. In een gezamenlijke oriëntatie bereid je kinderen voor op inhouden en activiteiten, bijvoorbeeld door een gesprek, een verhaal of een uitstapje. Dat kan soms in de grote groep, maar in een kleine groep werkt dat beter. Je structureert zo niet alleen de komende activiteiten, maar je kunt zo ook achterhalen wat kinderen zelf al weten, kunnen en willen en welke betekenissen ze al aan de inhouden en activiteiten verbinden. Je lokt dus heel bewust reacties en inbreng van de kinderen uit, zodat je daarmee een basis creëert voor gezamenlijke vervolgactiviteiten (Basisontwikkeling in de onderbouw, 1997).

Hoofd-, hart- en handenprincipe

In deze onderzoeksfase kun je in de valkuil stappen om je vooral te richten op wat de kinderen al weten en wat ze nog willen leren. Dat kan een cognitieve oriëntatie worden gericht op weetjes. Het kan helpen om bij de oriëntatiefase het hoofd-, hart- en handenprincipe (Pestalozzi) voor ogen te houden.



Talentstimuleren.nl

Een voorbeeld: oriëntatie rondom het thema Afval

We nemen met het thema “Afval” de oriëntatiefase onder de loep:



Milieuservice Nederland

- Hoofd: Welke kennis hebben de kinderen al over het onderwerp? Welke kennis willen we verwerven?

  • De kinderen weten allemaal dat afval datgene is wat je niet meer nodig hebt en dat in de prullenbak verdwijnt. Niet elke leerling noemde het woord ‘afval’, dus er zijn ook verschillende woorden te bedenken voor ‘afval’. Die woorden gaan we de komende tijd opschrijven.
  • De meeste kinderen weten dat afval bij hen thuis gescheiden wordt
  • Kinderen zijn nieuwsgierig naar de afvalscheiding op school
  • Een aantal kinderen hebben de letters ACV op de kliko auto gezien en willen weten wat die letters betekenen.
  • Een aantal kinderen hebben gezien dat in het buitenland er geen kliko’s zijn. Deze leerlingen willen meer weten over afvalscheiding in verschillende landen.

- Hart: Welke vaardigheden bouwen kinderen hiermee op? Wat willen we ze meegeven als het gaat om hun persoonlijke en sociale ontwikkeling? Welke waarden en normen zijn te verbinden aan dit thema?

  • De kinderen weten eigenlijk niet goed waarom afval gescheiden wordt. We betrekken de komende weken klimaat en het zorgen voor de aarde bij het thema
  • We bespreken of iets nu wel echt afval is. Gooien we soms ook te snel iets weg en wat zou je er ook mee kunnen doen?
  • We helpen de buurt een handje door de wijk schoon te maken

- Handen: Wat kunnen we praktisch met dit onderwerp? Wat doen we ermee?

  • Is afval echt wel afval: we gaan afval verzamelen en kijken of we er nog wat mee kunnen maken
  • We kopen een aantal afvalbakken voor in de klas en maken daar posters voor afvalscheiding voor
  • We gaan een vuilnis auto bekijken. Hoe werkt zo’n auto?

Een goed begin is het halve werk

Bovenstaande oriëntatiefase cruciaal voor het verdere themaonderzoek. Nu kun je met je groep verder op onderzoek uitgaan. Je weet vanuit je eigen onderzoekende houding dat niet voor elke leerling elke onderzoeksvraag het meest lerend is, dus zal je in de volgende fase van onderzoek met de leerlingen gaan kijken wat voor welke leerling het beste idee is vanuit de opdracht- en onderzoeksfase en hoe ze daar vervolgens mee aan de slag gaan.

Tascmodel Wallace

Uitwerking onderzoeksfase

Betrek bij het begrijpen van de uitwerking van het onderzoek de basisbehoeften van Stevens (vanaf 1994):

  • Relatie: Welke samenwerking is het beste voor de uitwerking voor het idee? Met welk idee voelt de leerling zich verbonden en welke leerlingen hebben dat nog meer?
  • Autonomie: Laat de kinderen zelf nadenken over wat hen aanspreekt en geef hen het vertrouwen dat ze het ook zelf kunnen. Dat betekent dat je als leerkracht ook inschat wat de opdracht die de leerling kiest gaat doen met de autonomiebeleving. Als een opdracht te makkelijk of te moeilijk gekozen wordt, dan doet dat veel met de autonomie.
  • Competentie: Geniet met elkaar van de uitwerkingen die gedaan worden. Laat andere kinderen meekijken en leer dat ook reflectie hoort bij onderzoek. Hoe is het gegaan en waar kan ik de volgende keer nog aandacht aan geven? Wees bij jonge kinderen je ook heel bewust dat procesevaluatie hier cruciaal is.

Afronding onderzoek

Het afvalproject wordt een extra groot succes als je het deelt met andere klassen op school. Misschien kunnen zij zelf ook afvalscheiding (nog meer) een plek gegeven in de eigen klas. Je eigen leerlingen kun je aan de slag laten gaan met creatieve uitwerkingen van knutselwerkjes over afval:


re-cycle-me.com

En vergeet niet: laat alle leerlingen na afloop vertellen dat wat ze geleerd hebben!

Bronnen

Blonk - Meulenkamp, M. (2020). Onderzoekend leren met kleuters: de oriëntatiefase als basis.
Geraadpleegd op 05-06-2020,
van https://wij-leren.nl/onderzoekend-leren-kleuters-orientatiefase.php

Gerelateerd

Masterclass
Sensomotorische ontwikkeling in de kinderopvang
Sensomotorische ontwikkeling in de kinderopvang
Ondersteunen en stimuleren van de sensomotorische ontwikkeling van het jonge kind
Medilex Onderwijs 
adviestraject
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Hoe groeit jouw school naar gepersonaliseerd onderwijs?
Wij-leren.nl schoolontwikkeling 
Creatief, kritisch en praktisch denkenOntdekkend leren
Ontdekkend leren: uitleg - kenmerken - stappenplan
Arja Kerpel
Onderzoekend en ontwerpend leren
Onderzoekend en Ontwerpend Leren: Wat vraagt dit van de leerkracht?
Sietske van der Wegen
Onderzoekend leren - Nieuwsgierige leraren
Onderzoekend leren als schoolcultuur
Dolf Janson
Leerhonger bij hoogbegaafden
Honger...! naar leren
Martine Blonk - Meulenkamp
opbrengstgericht onderwijs voor jonge kinderen
Betekenisvolle opbrengsten voor jonge kinderen
Bea Pompert
Ontluikende geletterdheid
Ontluikende geletterdheid stimuleren met digitale prentenboeken: verschillen tussen kleuters
redactie
Uitdagend onderwijs
Beter begeleiden van uitdagend onderwijs
Eleonoor van Gerven
Groepsplan kleuters
Werken met een groepsplan in de onderbouw - HGW met kleuters
Sonja de Lange
Kleuters en vrij spel
De kleuter leert alleen spelend in vrij spel
Ewald Vervaet
Ontwikkeling kleuter
Je zal maar kleuter mogen zijn!
Dolf Janson
Visies op begaafdheid
Het verschil mag er wezen - Twee visies over begaafdheid
Eleonoor van Gerven
Fase jonge schoolkind
De fase van het jonge schoolkind - kunnen kleuters leren lezen?
Ewald Vervaet
Werken in een kleuterwereld
Werken in een kleuterwereld - met juf Bianca
Marleen Legemaat
De Gids
De Gids - Over begaafdheid in het basisonderwijs
Arja Kerpel
Ontwikkeling jonge kind
Naar school - Psychologie van 3 tot 8 jaar
Arja Kerpel
Basisontwikkeling bij OGO
Basisontwikkeling voor peuters en de onderbouw
Arja Kerpel
Kei in hoogbegaafdheid
Kei in hoogbegaafdheid - Hét praktijkboek voor de leerkracht
Arja Kerpel
Spelen in uitdagende hoeken
Spelen in uitdagende hoeken
Marleen Legemaat
Stapsgewijs onderwijs: Het kind centraal
Stapsgewijs onderwijs: Het kind centraal!
Lianne Jongsma
Kiezen voor het jonge kind
Kiezen voor het jonge kind
Lianne Jongsma
Kleuters en spel
Kleuters leren meer van spel dan van school
Sieneke Goorhuis


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Activerend onderwijs in een video van één minuut uitgelegd
Activerend onderwijs in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Aanpak theorie en praktijk onderzoekende houding
Hoe stimuleer je een onderzoekende houding bij studenten?
Effecten van buiten leren op ontwikkeling
Natuuronderwijs buiten: wat zijn de effecten?
Bewegend leren in het vo en mbo
Helpt bewegend leren ook voor pubers en adolescenten?
Invloed zelf kiezen op motivatie vo bovenbouw
Zelf kiezen van het instructieniveau: welke invloed heeft dat?
Ondersteuning van kleuterspel
Hoe stimuleer je kleuters bij stagnerend spel?
Invloed van fysieke omgeving op leren
Heeft de fysieke omgeving invloed op het leren?
Invloed kiesbord op natuurlijk leerproces kleuters
Welke invloed heeft een kiesbord op het leerproces van kleuters?
Doorgaande lijn van voorschool naar vroegschool
Heeft een soepele overgang vanaf de voorschool voordelen?
Talentontwikkeling bij multidiversiteit
Hoe zorg je dat leerlingen die minder goed mee komen het toch leuk vinden op school?
Effect muziek tijdens zelfstandig werken
Helpt muziek luisteren onder het zelfstandig werken?
Professionele leergemeenschappen
Professionele leergemeenschappen in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs: Effecten van wederzijdse afhankelijkheid o...
Opdrachtgestuurd leren
Differentiatie in de klas middels opdrachtgestuurd leren
Digitale leeskilometers groep 3
Leesvaardig door digitale leeskilometers in groep 3: Differentiatie door inzet van ICT
Techniek en vakmanschap
Differentiatie binnen beroepsgerichte lessen Techniek & Vakmanschap
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Onderzoekend leren bij kleuters



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.