Taalontwikkelingsstoornissen in de klas

  Geplaatst op 10 januari 2019

  >> Taalontwikkelingsstoornissen in de klas direct bestellen.

Een Taalontwikkelingsstoornis (TOS) komt regelmatig voor, vaker bijvoorbeeld dan autisme. Toch wordt het weinig gezien als oorzaak van opvallend gedrag. In het boek Taalontwikkelingsstoornissen in de klas geeft auteur Bernadette Sanders praktische tips om een TOS bij leerlingen te herkennen. En vooral: om met begrip en ondersteuning om leerlingen met taalproblemen heen te staan.

Het boek valt in drie delen uiteen:

I. Achtergrond en theorie

Een taalontwikkelingsstoornis (TOS) is iets anders dan ‘moeite met taal’. Het grijpt dieper in. Eén van de twee geciteerde definities luidt:

Een TOS wordt gedefinieerd als een beperking in taalbegrip en/of taalproductie waarbij de taalproblemen niet kunnen worden verklaard door aantoonbaar hersenletsel, intelligentieproblemen, gehoorverlies, lichamelijke problemen of sociaal-emotionele problemen (Kamphuis & Hermsen, 2015)

Dit valt uiteen in

  • een specifieke TOS (S-TOS); hierbij staat de TOS op de voorgrond.
  • niet-specifieke TOS: er is een taalontwikkelingsstoornis in combinatie met een ander probleem.

Vaak is de grens hiertussen niet scherp te stellen.
Een TOS kan zich uiten op verschillende gebieden, bijvoorbeeld: taalbegrip, taalproductie, taalgebruik, gesproken taal, geschreven taal, gebarentaal.
Taal is dynamisch en kinderen ontwikkelen zich voortdurend. Daarom is het belangrijk de ontwikkeling van kinderen met een TOS goed te volgen.

Kinderen met een TOS vertonen een taalontwikkelingsachterstand, maar kinderen met een taalontwikkelingsachterstand hebben niet allemaal een TOS.

Kinderen met een TOS die zich belemmerd voelen in hun taalontwikkeling en daardoor veel problemen ondervinden in de communicatie, voelen zich onmachtig en gefrustreerd; dit kan van invloed zijn op hun welbevinden en gedrag. Hun communicatieve zelfredzaamheid is beperkter en dat kan een belemmering zijn om te reageren vanuit zelfvertrouwen.

II. Observeren en interpreteren van gedrag

Leerlingen die hun omgeving niet goed begrijpen en zelf niet goed begrepen worden, komen gauw in een negatieve spiraal van gedrag terecht.

Het ongewenste gedrag van een leerling met TOS is een hulpvraag.

Vaak herkennen leerkrachten of ouders dit gedrag niet als hulpvraag maar zeggen dingen als:

  • Hij is ongemotiveerd.
  • Zij zit altijd op de verkeerde bladzijde.
  • Hij weet nooit wat hij doen moet.
  • Zou ze expres niet luisteren?

De basisbehoeften competentie en autonomie zijn belangrijk voor een gezonde sociaal-emotionele ontwikkeling. Vanuit het onderwijs is men geneigd te kijken naar wat níet goed gaat: beter is om te kijken naar wat de leerling goed kan en hier vanuit in kleine stappen verder te werken. Dit vergroot het gevoel van autonomie. Leerlingen met TOS vinden het moeilijk om met zelfvertrouwen deel te nemen aan de sociale wereld. Het is belangrijk dat zij ondanks hun beperking toch succeservaringen opdoen.

Als kinderen een tekort hebben aan innerlijke taal waarmee zij zichzelf aansturen, heeft dat invloed op executieve functies, op denkprocessen en op het hele leerproces en welbevinden Met de DGM methode (Denkstimulerende Gespreks Methodiek) van Marion Blank stimuleer je het denken door taal. Het is belangrijk om in plaats van kennisvragen, vragen te stellen die aanzetten tot denken en verbanden leggen. Ook woordvindingsproblemen komen veel voor bij TOS leerlingen. Op dat moment weet je wel wat je wilt zeggen, maar kun je niet op de juiste woorden komen.

Hulpvraag

Om het onderwijs goed af te stemmen op de leerling, moet het eerst duidelijk zijn wat de hulpvraag van de leerling is.

Een allereerste stap voor het helder krijgen van de hulpvraag is: observeren.

Bij dit boek worden observatielijsten als download aangeboden. Deze gaan over het signaleren van problemen rond de communicatieve redzaamheid. Doel hiervan is het waarnemen en hypotheses stellen over wat er eventueel aan de hand zou kunnen zijn. Als er een vermoeden is van een taalontwikkelingsprobleem moet de leerling worden doorverwezen naar een logopedist, linguïst of audiologisch centrum.

Signalering

De gevolgen van TOS kunnen de (school)loopbaan van een kind sterk beïnvloeden. Daarom is het belangrijk dat er vroeg gesignaleerd wordt.

Uit internationaal onderzoek is gebleken dat 7 % van de schoolgaande leerlingen een TOS heeft. (Tomblin e.a. 1997)

Dat zou neerkomen op ongeveer twee leerlingen in een klas van dertig.
Helaas wordt een TOS niet altijd onderkend en soms aangezien voor autisme, dyslexie, of NT2 problematiek. Juist op jonge leeftijd is het lastig om een TOS vast te stellen, omdat er zoveel variatie in taalontwikkeling bij jonge kinderen is. Toch is vroege signalering van belang, omdat de taalontwikkelingsstoornis bij het ouder worden alleen maar hardnekkiger zal worden.
De signalen waarop je kunt letten om een taalontwikkelingsstoornis te ontdekken worden uitgebreid benoemd en zijn als een download terug te vinden op de website van het boek.

III Aandachtspunten en praktische tips in de klas

Op de basisschool ontvangen leerlingen met TOS vaak nog veel begeleiding, is de omgeving veilig en vertrouwd en hebben ze te maken met dezelfde klas. Helaas gebeurt het ook dat deze kinderen zich hier niet veilig voelen, dat ze genegeerd worden of nagepraat. 

De ontwikkeling van zelfvertrouwen is heel belangrijk. Om sociale communicatie te oefenen en te ontdekken waar ze wel goed in zijn, zijn activiteiten naast school belangrijk.

Kinderen met een TOS zouden al jong aangespoord moeten worden om in hun vrije tijd op een sport te gaan of een club.

Leerlingen met een TOS kunnen leesproblemen of dyslexie ontwikkelen, maar het hoeft niet. Die twee bestaan ook los van elkaar.
Op het voortgezet onderwijs bevinden de leerlingen zich in een heel andere levensfase en situatie. Er worden meer vaardigheden qua communicatieve redzaamheid verwacht. Als leerlingen zich  overvraagd voelen en onmachtig kan deze frustratie eerder leiden tot gedragsproblemen.

Tips en handvatten

Een groot deel van het boek, van bladzijde 125 tot 206 bevat uitgewerkte tips en handvatten om leerlingen met TOS te ondersteunen. Een gedeelte daarvan is gericht op het Voortgezet Onderwijs. Enkele van de tips zijn:

  1. Beschouw ouder(s) en verzorger(s) als partner; elke ouder of verzorger en elke leerling met TOS is een ervaringsdeskundige die jou veel kan vertellen.
  2. Werk nauw samen met de logopedist; Logopedisten hebben vaak een doorlopend zicht op de ontwikkeling van een leerling met TOS. Zij kunnen waardevolle adviezen geven.
  3. Zorg dat de instructie voor elke leerling te volgen is; spreek rustig, verstaanbaar, geen lange zinnen, hou instructie kort en duidelijk; ondersteun visueel enz.
  4. Verbeter positief en geef de leerling tijd; als spreken moeizaam gaat, neem de tijd om echt te luisteren.
  5. Ondersteun de leerling bij het ‘verwoorden’. Leerlingen met TOS slaan gemakkelijk dicht als zij antwoord moeten geven, geef ruimte om over het antwoord na te denken. Geef niet alleen talige maar ook handelende opdrachten waarmee ze succeservaringen kunnen opdoen.

Deel IV bevat ervaringsverhalen van jongeren met TOS. Deel V noemt bronnen, handige websites en materialen.


Recensie

Goed dat deze uitgave aandacht vraagt voor een stoornis waar mensen nog té vaak overheen zien. Dit boek over leerlingen met een taalontwikkelingsachterstand (TOS) wil geen nieuw labeltje introduceren. Toch benadrukt de auteur dat benoemen van een TOS erg belangrijk is zodat  deze leerlingen adequaat hulp kunnen krijgen. Met dit boek wil zij leerkrachten ondersteunen zodat leerlingen met een TOS betere begeleiding krijgen en zich optimaal kunnen ontwikkelen.

De theorie over wat een TOS is en hoe je het kunt herkennen is leerzaam, maar laat ook zien dat het diagnosticeren een complexe aangelegenheid is die de deskundigheid van een logopedist, linguïst of audiologisch centrum vereist.

Praktisch zijn de tips die een groot deel van het boek beslaan. De tips zijn niet alleen gericht op de basisschool, maar ook op het voortgezet onderwijs en het mbo.

De ervaringsverhalen van jongeren met TOS staan achterin het boek. Misschien hadden ze ook op een andere plek in het boek kunnen staan, ze moeten in ieder geval niet overgeslagen worden! Deze verhalen zijn de moeite waard om te lezen en geven veel inzicht in hoe deze jongeren denken en zich ontwikkelen.

 

N.a.v. Bernadette Sanders, Taalontwikkelingsstoornissen in de klas, praktische handelingsadviezen en tips, Uitgeverij Lannoo, 2017, 239 pag. €
 

Bestellen

Het boek Taalontwikkelingsstoornissen in de klas is te bestellen via:

Gerelateerd

Congres
Kleutertaal
Kleutertaal
Taalontwikkeling en -stimulering in groep 1 en 2
Medilex Onderwijs 
Lesprogramma
Samenhang in taalonderwijs
Samenhang in taalonderwijs
Taal, spelling en lezen leren moet anders. Nu kan het ook anders! Nieuw Nederlands Junior
Noordhoff 
Elke dag lezen met begrip én plezierTweetaligheid
Tweetaligheid is geen probleem
Sieneke Goorhuis
Taalachterstand
Taalachterstand
Sieneke Goorhuis
Interactief voorlezen
Interactief voorlezen onder de loep
Sieneke Goorhuis
Rijk taalaanbod
Rijk taalaanbod door spel
Sieneke Goorhuis
Taal bij het jonge kind
Taalontwikkeling bij het jonge kind
Sieneke Goorhuis
Goed taal- en leesonderwijs
Vijf onderwijskundige voorwaarden voor goed taal- en leesonderwijs
Jos Cöp
Taalontwikkeling
Taalontwikkeling: door taal worden kinderen mensen
Steven Pont
Taalproblemen bij formeel rekenen deel 1
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 1 - Taalproblemen
Jeanne Buijks
Rekenen basisdidaktiek materiaal deel twee
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 2 - Materiële leerfase
Jeanne Buijks
Speciale taalhulp bij rekenen van formele sommen - 3
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 3 - Speciale taalhulp
Jeanne Buijks
leesproblemen, dyslexie, comorbiditeit deel 3
Leesproblemen en dyslexie: Comorbiditeit -3-
Paul Filipiak
Speciale taalhulp rekenen logopedie -4
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 4 - RT en logopedie
Jeanne Buijks
Hulp voor stress en faalangst bij rekenen
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 5 - Stress en faalangst
Jeanne Buijks
Fonologische zwakte in de klas: (h)erkenning en interventie
Hoe functioneren kinderen met fonologische zwakte auditief en communicatief in de klas? -2-
Jeanne Buijks
Speciale hulp bij spreekvaardigheid en woordenschat
Speciale hulp bij de ontwikkeling van de spreekvaardigheid -6-
Jeanne Buijks
Fonologische problemen materialen en bronnen
Hulp bij fonologische problemen; Intro en overzicht
Jeanne Buijks
Speciale hulp aanvankelijk technisch lezen
Fonologische zwakte - Speciale hulp bij het aanvankelijk lezen -9-
Jeanne Buijks
speciale hulp aanvankelijk schrijven en spellen
Fonologische zwakte - Speciale hulp bij aanvankelijk schrijven/spelling/dictee -10-
Jeanne Buijks
speciale-hulp-fonologische-problemen-vo
Fonologische zwakte - Speciale hulp na het primair onderwijs -11-
Jeanne Buijks
Lage verwerkingssnelheid
Ik snap het wel, maar niet zo snel…- Tips bij lage verwerkingssnelheid
Arja Kerpel


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Dyslexie of leesprobleem?  Tjipcast 025
Dyslexie of leesprobleem? Tjipcast 025
redactie
Effecten van aanpakken voor een soepele overgang naar po
Vier jaar! Hoe stimuleer je een soepele overgang naar de basisschool?
Ouderversie van de SDQ geschikt om problemen te signaleren
Is de SDQ een betrouwbaar meetinstrument?
Effect van leesmethodes op leesvaardigheid
Welk effect hebben leesmethodes?
Onderwijsachterstanden en leervertraging door corona
Onderwijsachterstand of leervertraging? Welke term gebruik je wanneer?
Hulpstappen bij het spellen
Welke hulpstap is voor leerlingen effectief bij het leren spellen?
Interventies ter bevordering van sociale vaardigheden en ef volwassenen
Wat is helpend ter bevordering van sociale vaardigheden en executieve functies van volwassenen?
Effect van voorlezen in vreemde taal op taalvaardigheid
Wat is het effect van voorlezen in een vreemde taal?
Interventies versterken van motivatie volwassen NT2 deelnemers
Hoe versterk je online het actief leren van volwassen NT2-deelnemers?
Hoe bevorder je studievaardigheden en zelfsturing van laagopgeleide nt2 leerlingen?
Hoe bevorder je zelfsturing van laagopgeleide nt2-leerlingen?
Stimuleren van NT2 lezers, begrijpend lezen
Hoe stimuleer je begrijpend lezen bij NT2 leerlingen?
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Animaties taal po
Gebruik van animaties bij taal in basisonderwijs
Schooltaal woordenschat po
Schooltaal en woordenschat in taalonderwijs op de basisschool
Taalonderwijs BBL
Taalonderwijs in BBL-trajecten MBO
Taallijn peuters kleuters
Het effect van Taallijn bij peuters en kleuters
[extra-breed-algemeen-kolom2]



dyslexie
dyspraxie
laaggeletterdheid
logopedie
NT2
ontwikkelingsstoornissen
taalontwikkeling
taalontwikkelingsstoornis TOS

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest