Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 4 - RT en logopedie

Jeanne Buijks

Orthopedagoog bij

 

orthodidactiek@telenet.be

  Geplaatst op 29 december 2020

Buijks, J. (2020). Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - Deel 4.
Geraadpleegd op 02-08-2021,
van https://wij-leren.nl/speciale-taalhulp-rekenen-rt-logopedie-4.php

Duik mee in de rekenles met kale sommen in groep 3-4. Taalzwakke kinderen die niet vanzelf de taaldenkstap maken van concreet naar formeel rekenen profiteren onvoldoende van het voorbereidend rekenonderwijs en de klassikale instructie. Deze kinderen zitten in het BO en SBO (spraaktaalproblemen) en in het SO cluster 2 (taalontwikkelingsstoornissen). Ze hebben speciale taalondersteuning nodig bij het beredeneren, verwoorden, uitrekenen en automatiseren van de hoofdbewerkingen, onontbeerlijk voor het vervolg van het rekenonderwijs. Dit artikel omvat vijf delen.

Deel 4. Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen

Speciale hulp in RT en logotherapie

De RT les is bij uitstek de plek om samen met de taalzwakke leerling(en) het taalreken denken zichtbaar en hoorbaar te maken: in het diagnosticerend rekengesprek ontdekt de leerkracht, waar de hapering of de uniciteit zit in het redeneerproces en hoe het best de speciale interventie gegeven kan worden. Met behulp van de handreikingen in het Protocol erwd kan op grond van de precieze probleemstelling een passend individueel handelingsplan opgesteld worden, voor één kind of een subgroepje van kinderen met dezelfde vraagstelling.

In de rust en veiligheid van de RT les kunnen sommen helemaal uitgespit worden en alle handelingen en verwoordingen van een berekening gestructureerd en hardop benoemd worden. Bij leerlingen die het moeilijk hebben met formele sommen geeft het Protocol erwd aan, dat ‘het juist voor hen belangrijk is systematisch de relatie te blijven leggen met de onderliggende niveau’s. De leraar koppelt bewerkingen op het formele niveau aan een context, hij laat de leerlingen visualiseren of laat hen werken met denkmodellen en hulpmaterialen, () in een tempo dat afgestemd is op de individuele leerling’.

De speciale hulp op de vier leerniveau’s van Galpérin, uiteengezet in deel 2, is en blijft de basisleidraad voor het handelen van de RT leerkracht en trouwens ook van de therapeut.

In de RT les is tijd om consequent denkstappenplannen op te zetten en het herhalend inoefenen ervan begeleid aan te pakken. Tevens is er gelegenheid om extra orthopedagogische aandacht te besteden aan ernstige stress bij het rekenen en het ‘injecteren’ van taal, indien de spraaktaal problematiek hardnekkig is. Voor veel kinderen met taalproblemen is RT of therapie een blijvende steun in de schoolperiode (casus 1 en 3), voor sommigen een tijdelijke ‘reddingsboei’ (casus 2).

Ook logopedie kan helpend zijn bij rekenen, hoewel dit geen voor de hand liggende combinatie is. Toch zijn logopedisten enthousiast, als je het uitrekenen van sommen a priori als een taaldenkgesprek beschouwt, met de sommen als het ‘therapie-materiaal’. Het leren verwoorden van een rekenbewerking, het procesmatig redeneren, het denken in taal, jezelf aansturen met taal, oefeningen om het taalbegrip te bevorderen: er zijn genoeg taaltherapeutische aanknopingspunten, om rekenen in de logopedieles een plekje te geven.

Vaak kan SI-kinderfysiotherapie nodig zijn, om de senso-motorische aspecten van rekenen te helpen ontwikkelen.

Hoewel er geen eenstemmigheid is over de samenhang tussen senso-motoriek en cognitie, is voldoende aangetoond, dat

  • ten eerste taalproblematiek een hoge comorbiditeit heeft met problemen in de senso-motoriek en dat
  • ten tweede kinderen in het vak rekenen heel wat senso-motorische vaardigheden nodig hebben.

Denk hierbij aan: visueel-ruimtelijke oriëntatie bij de ontwikkeling van rekentaalbegrippen, maatgevoel en balans bij ritmisch en synchroon tellen, ruimtelijk relatie inzicht bij het naleggen en tekenen van figuren, constructief (na)bouwen en er een visuele en mentale voorstelling van maken, ooghand coördinatie bij het ordenen van materialen en denkstappenplannen.

Denkstappenplannen maken

  • Maak tijdens de uitleg gebruik van alle mogelijke motorische handelingen en visuele voorstellingen, die helpend kunnen zijn voor het kind. ‘Door te visualiseren wordt het denken van leerlingen ondersteund. Ga er hierbij niet automatisch van uit dat een schema zoals dat in de methode wordt voorgesteld bruikbaar is voor jouw leerling. Probeer liever om samen met de leerling tot zo’n schema te komen zodat het voor hem betekenis heeft’ (Wauters).
  • Spreek met de klasleerkracht af, welke aspecten van het rekenonderwijs RT of therapie nodig hebben. Betrek hier ook de leerling zelf in, die de taken mee kan nemen of zelf kan aangeven wat er moeilijk ging in de klas.
  • Analyseer de som met behulp van de aanwijzingen in de rekenmethode en zet alle denkstapjes in chronologische volgorde: wat doe je eerst, wat dan, wat is je laatste stap en hoe wordt de som gecontroleerd of gecorrigeerd. Schrijf en zeg erbij wat het kind moet doen, in korte ik-boodschapjes, om de feedback naar zichzelf te stimuleren (afb. C, D en F).
  • Zorg dat alle denkstapjes herhalend geoefend worden, op alle niveau’s van Galpérin, met nadruk op het materiële en perceptieve niveau (casus 3). Maak hierbij gebruik van de fysiek-concrete oefeningen van ‘Met sprongen vooruit’ en het visueel gemaakte chronologisch uitrekenen van ‘Alles telt voor iedereen’. Raadpleeg ook ‘Beter rekenen door te tekenen’ van Boonen (hier wordt de somopdracht op zich visueel gemaakt met een realistische tekening, niet de uitrekenprocedure) en de op handelen en spelen gerichte hulpmiddelen van Schubi en K2-publisher.
  • Rangschik alle denkstappenplannen overzichtelijk in een mapje, het kind kan dit ook in de klas gebruiken. Hij leert hiermee zichzelf managen, wordt minder afhankelijk en bij een fout ‘stort zijn wereld niet in’: hij kan precies zien wat hij moet doen om een fout te corrigeren. De behoefte om het mapje te raadplegen, ebt vanzelf weg, naarmate het kind meer rekenvaardig wordt. Gebruik voor elk somtype een apart denkstappenplan.
  • Zet bij elk denkstappenplan een analogie som, een ‘net-als-som’, zodat er tevens steun is van een concreet voorbeeld. Het kind ziet dan sneller welk denkstappenplan hij nodig heeft.

Afb. C. denkstappenplannen, wat doe ik eerst, wat dan, wat als laatste

Afb. D. denkstappenplan met behulp van beertje van Meichenbaum, K. Timmerman

Afb. F. denkstappenplan m.b.v. Excel

Expliciete taalhulp

  • In de individuele setting of in kleine groep is optimaal gelegenheid om hardop het rekenproces van een som te leren verwoorden. Hanteer hierbij uitdrukkelijk de Galpérin-strategie van: eerst hardop verwoorden→dan fluisterend verwoorden→vervolgens inwendig verwoorden met lipbeweging→en tot slot inwendig verwoorden zonder lipbeweging, uiteraard met de nodige visuele steun.
  • Lok het zelf verwoorden uit door een hoofdwoord of een picto aan te bieden, een voorzetje, waar het kind op kan voortborduren. Hou hem op het juiste taalspoor.
  • Schrijf de te verwoorden tekst in korte zinnen uit, om het kind visueel te ondersteunen bij de verbale verwerking (afb. G). Geef er altijd een concrete controlemanier bij of spreek die van te voren af met het kind.
  • Maak de verkortingen niet alleen met verwoorden duidelijk, maar ook visueel, door weglating/wegkruisen van deelstappen of inkorting van de schematische voorstelling van een somberekening (afb. H en I).
  • Lukt het zelf verwoorden bij een kind niet of onvoldoende, dan is de begeleider de ‘taalmaker’ voor hem, door consequent het goede spreekvoorbeeld te blijven geven en de leerling te stimuleren tot hardop (na)zeggen. Via de ‘bypass’ van de begeleider kan het kind met een blijvend gebrekkige spraaktaal productie de taal van een rekenbewerking toch op de juiste manier binnenkrijgen. Het kind kan dan dankzij dit ‘externe brein’ de (innerlijke) taalaansturing leren opbouwen, die nodig is voor de rekenbewerking.

Afb. G. verbaal oefenen van een som m.b.v. geschreven zinnen

Afb. H. som volledig uitgeschreven en de deelhandelingen schematisch getekend

Afb. I. verkortingen: één splitsing minder en de som niet meer volledig uitgeschreven

Casus 1, RT leerkracht ondersteunt TOS leerling
Wanhopige opmerking van RT leerkracht over de hulp aan een TOS leerling: ‘Ik heb maar 2 sommen in mijn les kunnen doen’. Reactie van de consultatief ambulant begeleider uit cluster 2: Yes, goed bezig!, het kind voelt zich nu veel prettiger met rekenen. Hij krijgt zijn passende leermaniertjes, een som duurt nu langer en het kost meer inspanning en energie, maar hij krijgt nu wel beduidend meer vat op de sommen. Stap voor stap is het kind door de rekenleerstof heen ‘geploegd’, steeds intensief begeleid en visueel ondersteund op elk tussenstapje. Nog steeds gaat het niet snel, hij heeft veel bedenk- en handelingstijd nodig, maar hij heeft geen faalervaringen meer en hij kan zijn sommen nu zelf regisseren. Hij is nu uitgerust met de strategie: ‘ik mag het doen op mijn passende manier’.

Casus 2, evolutie naar mentaal niveau
Een taalzwakke leerling uit groep 8 bleef fouten maken in de maal- en deeltafels. De helpende instructie ‘teken de som’ vond hij aanvankelijk kinderachtig, maar al gauw voelde hij het profijt. Bij twijfel of foutje tekent en verwoordt hij bij b.v. 3x5: 3 zakjes met 5 knikkers (materieel-perceptieve fase, tevens verbaliseren). Na een paar weken waren de tekeningen meer schematisch: snelle cirkeltjes met stipjes (perceptieve fase). Na enkele maanden vertelde hij: ‘ik hoef niet meer te tekenen, ik doe dat nu in mijn hoofd’ (de mentale fase begint te komen). Nog steeds heeft hij even de omweg nodig via de mentale tekening, hij werkt daardoor iets langzamer, maar hij maakt nu nagenoeg alle tafels goed. En bij een foutje weet hij wat hij moet doen: tekenen! Hij straalt nu bij tafelsommen, hij heeft de bewerking op een rijtje en hij is de baas over zijn fouten.

Casus 3,  senso-motorisch rekenen
Taalzwak meisje vindt rekenen moeilijk en vreselijk. In de RT les bloeit ze op: als een som niet lukt, heeft ze behoefte aan het zelf spelen en uitbeelden van sommen en strategieën. Bij een foutje gaat ze bij voorbaat al staan, om de som, volgens de ideeën van ‘Met sprongen vooruit’ lichamelijk uit te voeren. De vloer van de RT kamer ligt tijdens haar rekenles vol met reeksen papier waarop de lossen en de tientallen staan uitgebeeld, die zij dan stappend en springend kan doen en voelen. Op deze lijfelijke manier wordt een som helder voor haar, bovendien werkt het enorm ontspannend. De transfer naar rekenen aan tafel is van lieverlee gelukt: van handelend werken naar inbeelden en verwoorden van de handeling, steeds met een blik op de grond gericht.

Lees verder:

  • Deel 5. Hulp bij stress en faalangst. Overwegingen en dilemma’s.

Buijks, J. (2020). Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - Deel 4.
Geraadpleegd op 02-08-2021,
van https://wij-leren.nl/speciale-taalhulp-rekenen-rt-logopedie-4.php

Gerelateerd

E- learning module
Leren en onderhouden van de basisvaardigheden rekenen
Leren en onderhouden van de basisvaardigheden rekenen
Automatiseren en memoriseren in het po
Medilex Onderwijs 
Klokkijken voor kinderen met taaldenk problemen1
Hulp bij klokkijken voor kinderen met taaldenk problemen (1).
Jeanne Buijks
Diagnosticerend onderwijzen bij rekenen
Diagnosticerend onderwijzen bij rekenen.
Korstiaan Karels
Voorkomen van rekenproblemen
Voorkomen van rekenproblemen - protocol dyscalculie
Korstiaan Karels
Dyscalculie kenmerken
Dyscalculie: kenmerken - tips aanpak rekenproblemen
Arja Kerpel
Taalproblemen bij formeel rekenen deel 1
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 1 - Taalproblemen
Jeanne Buijks
Rekenen basisdidaktiek materiaal deel twee
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 2 - Materiële leerfase
Jeanne Buijks
Speciale taalhulp bij rekenen van formele sommen - 3
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 3 - Speciale taalhulp
Jeanne Buijks
Taal in rekenen
Zie je het voor je? Rekenen is per definitie talig!
Dolf Janson
Leren klokkijken
Klokkijken is complexer dan je zou denken
Dolf Janson
Rekenproces in de rekenles
Het rekenproces in de rekenles - protocol ERWD
Korstiaan Karels
Singapore rekenen
Singapore Rekenen - Rekenwonders
Korstiaan Karels
Leerlijn rekenen
Leerlijn rekenen - Wie kan delen, kan vermenigvuldigen
Martie de Pater
Tafels leren
Leren vermenigvuldigen: meer dan tafels leren!
Martie de Pater
Toetsen en hulp(middelen)
Toetsen met of zonder hulp(middelen)?
Teije de Vos
Schatten en rekenen
Een schatter kan niet zonder redeneren
Dolf Janson
Opbrengstgericht werken en rekenproblemen
Herkenbare rekenproblemen en persoonlijke doelen
Dolf Janson
Leerlijnen de baas
De leerlijnen de baas
Martie de Pater
Hulp bij klokkijken voor kinderen met taaldenk problemen-2
Hulp bij klokkijken voor kinderen met taaldenk problemen (2)
Jeanne Buijks
Taalachterstand
Taalachterstand
Sieneke Goorhuis
Hulp voor stress en faalangst bij rekenen
Taalhulp bij het uitrekenen van formele sommen - 5 - Stress en faalangst
Jeanne Buijks
Fonologische zwakte in de klas: (h)erkenning en interventie
Hoe functioneren kinderen met fonologische zwakte auditief en communicatief in de klas? -2-
Jeanne Buijks
Speciale hulp bij spreekvaardigheid en woordenschat
Speciale hulp bij de ontwikkeling van de spreekvaardigheid -6-
Jeanne Buijks
Fonologische problemen materialen en bronnen
Hulp bij fonologische problemen; Intro en overzicht
Jeanne Buijks
Gecijferd bewustzijn
Werkmap Gecijferd bewustzijn
Machiel Karels
Taalontwikkelingsstoornissen in de klas
Taalontwikkelingsstoornissen in de klas
Marleen Legemaat


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Goed leren rekenen op de basisschool: Tjipcast 005
Goed leren rekenen op de basisschool: Tjipcast 005
redactie
Kleuters combinatieklas gezamenlijke instructie
Kleuters in een combinatieklas: gezamenlijke instructie of apart?
Rekendidactiek van docenten invloed op educatie
Wat moet een docent kennen van de rekendidactiek wil hij effectief lesgeven?
Meten en rekenvaardigheid tijd voor de toets
Geeft lange toetstijd eerlijk beeld van rekenvaardigheid?
Hoe leer je effectief automatiseren en memoriseren bij rekenen?
Hoe leer je effectief automatiseren en memoriseren bij rekenen?
Hoe stimuleer je het dagelijks gebruik van rekenen bij zmlk-leerlingen
Hoe stimuleer je het dagelijks gebruik van rekenen bij zeer moeilijk lerende kinderen?
Effect digitale of papieren rekenmethode
Digitale versus papieren methode: waneer leer je beter rekenen?
Ontwerpcriteria educatief beeldmateriaal
Hoe ontwerp je goed educatief beeldmateriaal voor taalzwakke leerlingen?
Toename ongewenst gedrag sinds 2010
Neemt ongewenst en lastig gedrag toe in het basisonderwijs?
Effect van concrete materialen bij rekenonderwijs
Helpen concrete materialen bij rekenonderwijs?
Leren klokkijken van groep 3 tot 6
Hoe leer je kinderen klokkijken?
Verdieping reken wiskundeonderwijs po
Naar verdieping van het reken-wiskundeonderwijs op de basisschool
Animaties rekenen po
Gebruik van animaties bij rekenen in het basisonderwijs
Verbeteren rekenvaardigheid mbo
Verbeteren van rekenvaardigheid mbo-leerlingen met een serious game
Differentiatie rekenles mbo
Differentiatie in de rekenles in het mbo
Digitaal oefenen taal rekenen vo
Digitaal oefenen en ouderbetrokkenheid bij taal- en rekenprestaties in het voortgezet onderwijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Speciale taalhulp rekenen logopedie -4

Inschrijven nieuwsbrief


automatiseren
dyscalculie
dyspraxie
logopedie
protocol erwd
rekenen
remedial teaching
remediëren
taalontwikkelingsstoornis TOS

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest