Discussie over executieve functies -6-

Emiel van Doorn

Trainer, mediator, coach, ontwikkelaar mediërend leren en IVP-trainer bij Stichting StiBCO

 

  Geplaatst op 18 januari 2022

Cognitieve en executieve functies. Wat zijn dat? En hoe staan deze in relatie met elkaar? Dit artikel is onderdeel van een serie waarin de cognitieve en executieve functies uitgelegd worden en waarin de relatie gelegd wordt tussen deze functies. Hier staat een overzicht van alle artikelen en bronnen.

Discussie

Er is een wijdverbreide overeenstemming bij deskundigen over de complexiteit en het essentiële belang van executieve functies voor het uitvoeren van adequaat en zinvol gedrag. Er is wel discussie over welke componenten exact vallen onder de term executieve functies. 

Wel is er internationaal overeenstemming over de drie belangrijkste executieve functies, namelijk: 

  1. Impulsremming
  2. Werkgeheugen
  3. Cognitieve flexibiliteit

Deze drie functies kunnen niet zonder elkaar en werken samen. 

Impulsremming

Impulsremming bestaat uit de volgende aspecten: 

  1. Selectief kunnen richten van aandacht
    • Remming op het niveau van de aandacht (selectieve aandacht en concentratie). Dit wordt meestal gemeten met behulp van opdrachten waarin de reactiesnelheid een grote rol speelt en dit wordt ook gezien als het meten van concentratie.
    • Remming van gedachten en herinneringen (cognitieve remming)
  2. Beheersing van gedrag: â€‹Remming op het niveau van gedrag (zelfcontrole en zelfdiscipline)

Deze drie aspecten vormen samen zelfregulering. Dat is de aangeboren aanleg (nurture) om te willen oefenen met zelfregulatie. Zelfregulering omvat:

  • Impulsbeheersing
  • Aandacht vasthouden (concentratie)
  • Het vasthouden van je eigen optimale niveau van emotiebeheersing, motivatie en je cognitieve inzet. 

Werkgeheugen

Inclusief het rekenkundig geheugen, het verbale geheugen en het visueel ruimtelijke geheugen. Dit vervolgens kunnen classificeren en kunnen koppelen van verschillende ideeën en feiten met elkaar.

De wisselwerking tussen het werkgeheugen en impulsremming is erg belangrijk: 

  • Voor het werkgeheugen is het van cruciaal belang om te weten wanneer je je impulsiviteit moet afremmen. 
  • Het niet laten afleiden door de omgeving of interne afleiding is van cruciaal belang om gefocused te blijven en de inhoud in het werkgeheugen vast te laten houden. 

Cognitieve flexibiliteit

Het “outside the box” kunnen denken. Je ziet iets uit verschillende perspectieven, wisselt snel tussen taken, maar wisselt alleen wanneer dit nodig is. Cognitieve flexibiliteit ondersteunt creativiteit en flexibility of mind. 

Hogere-orde executieve functies

Vanuit de drie belangrijkste executieve functies worden hogere-orde executieve functies gebouwd, zoals redeneren, probleemoplossend vermogen en plannen. Deze hogere-orde executieve functies vormen samen de flexibility of mind.

  • Redeneren: Een redenering is een constructie van argumenten, beweringen, premissen of axioma’s die tot een conclusie leidt. Een redenering is meestal deductief (het toepassen van een algemene regel op een specifieke situatie) of inductief (het afleiden van een algemene regel uit een aantal specifieke situaties).
  • Probleemoplossend vermogen: probleemoplossing is het proces dat moet leiden tot een oplossing voor een probleem.
  • Plannen: planning heeft betrekking op:
    • Het proces om tot een plan te komen. 
    • Het plan zelf.
    • De juiste en tijdige uitvoering van het plan.

Verschillende ordeningen van executieve functies in Nederland

Er zijn verschillende systemen voor het ordenen van executieve functies. De indeling die er is, varieert van vier tot vijftien soorten executieve functies. 

Aleksandr Romanovich Luria 

  1. Anticipatie 
  2. Planning 
  3. Uitvoering 
  4. Zelf-monitoring

Breinsleutels

  1. Werkgeheugen
  2. Inhibitie
  3. Flexibiliteit
  4. Planning

Cognitieve Remediatie Therapie

  1. Inzicht
  2. Doel bepalen
  3. Plannen en organiseren
  4. Initiatie
  5. Inhibitie
  6. Controleren en evalueren
  7. Flexibel probleem oplossen

Muriel Deutsch Lezak 

  1. Wilskracht
  2. Planmatigheid/plannen 
  3. Doelgericht handelen/ doelgerichte activiteit
  4. Effectieve prestaties/ doeltreffende activiteit
  5. Effectieve prestaties/doeltreffende activiteit

Slim maar… 

  1. Respons-inhibitie
  2. Werkgeheugen
  3. Emotieregulatie
  4. Volgehouden aandacht
  5. Taakinitiatie
  6. Planning/prioritering
  7. Organisatie
  8. Timemanagement
  9. Doelgericht gedrag
  10. Flexibiliteit
  11. Metacognitie

SLO

  1. Reactie (of respons)-inhibitie
  2. Werkgeheugen
  3. Zelfregulatie van affect/ emotie-regulatie 
  4. Volgehouden aandacht
  5. Taakinitiatie
  6. Planning
  7. Organisatie 
  8. Doelgericht doorzettingsvermogen
  9. Flexibiliteit
  10. Metacognitie

Gedragsproblemenindeklas.nl

  1. Taakinitiatie, planning, overzicht
  2. Aandacht richten en volgehouden aandacht
  3. Emotieregulatie
  4. Werkgeheugen
  5. Inhibitie
  6. Zelfinzicht
  7. Cognitieve flexibiliteit
  8. Timemanagement

Vergeten, kwijt en afgeleid

  1. Responsinhibitie
  2. Flexibiliteit
  3. Emotieregulatie
  4. Taakinitiatie
  5. Werkgeheugen
  6. Planning/organisatie
  7. Organisatie van materialen
  8. Zelfmonitoring

Aandacht, graag!

  1. Aandacht
  2. Geheugen
  3. Organisatie
  4. Planning
  5. Inhibitie en initiatief
  6. Flexibiliteit en/of verschuiving
  7. Beheersing van gedrag en emoties
  8. Doelen

Train je brein en benut je talenten

  1. Organisatie
  2. Planning
  3. Focus
  4. Timemanagement
  5. Zelfbeheersing
  6. Flexibiliteit
  7. Werkgeheugen
  8. Zelfbewustzijn

Het tienerbrein, over adolescent tussen biologie en omgeving

  1. Filteren
  2. Organiseren van aandacht
  3. Impulsremming
  4. Nieuwsgierigheid en initiatief nemen
  5. Werkgeheugen
  6. Doelgerichtheid
  7. Gedrags-, motorische en cognitieve flexibiliteit
  8. Planmatig handelen
  9. Kiezen en beslissen
  10. Zelfinzicht
  11. Zelfregulatie
  12. Metacognitie
  13. Monitoring
  14. Empathie en perspectiefname
  15. Motivatie

BRIEF Vragenlijst 

  1. Inhibitie
  2. Flexibiliteit
  3. Emotieregulatie
  4. Initiatief nemen (alleen in de ouder- en leerkrachtvragenlijsten)
  5. Werkgeheugen
  6. Plannen en organiseren
  7. Ordelijkheid en netheid
  8. Gedragsevaluatie
  9. Taken afmaken (alleen in de zelfrapportage)

Zitten de verschillende definities van de executieve functies ‘plannen’ op één lijn?

Om aan te geven dat het belangrijk is om gelijkluidende definities te formuleren en dus ook dezelfde betekenis en aanpak te hebben, hieronder een aantal definities rondom ‘plannen’ die nu gebruikt wordt. Nb.: Het gaat hieronder om de letterlijke citaten uit de bronnen.

Planning/prioritering

De vaardigheid een plan te bedenken om een doel te bereiken of een taak te voltooien. Hierbij moet je ook in staat zijn beslissingen te nemen over wat belangrijk en wat niet belangrijk is. Flexibiliteit: de vaardigheid om plannen te herzien als zich belemmeringen of tegenslagen voordoen, zich nieuwe informatie aandient of er fouten gemaakt worden; het gaat daarbij om aanpassing aan veranderende omstandigheden. 

Bron: SLO

Taakinitiatie, planning, overzicht

Jongeren/leerlingen die moeite hebben met taakinitiatie herken je wel in je klas. Ze gaan vrijwel nooit meteen aan het werk, maar gaan nog even een potlood slijpen, naar het toilet of beginnen aan iets anders, als het maar niet hun werk is. Jongeren/leerlingen die moeite hebben met planning, vergeten aan hun werkstuk te beginnen, hebben aan het eind van de week hun weektaak nog niet af of laten hun huiswerk thuis liggen, waarbij de vraag is of het wel af is. Door gebrek aan overzicht kunnen zij hun taken moeilijk organiseren. Ze weten niet wanneer ze moeten beginnen en ook niet waarmee. Hun kastje ziet er vaak uit als een vuilnisbelt. 

Bron: website gedragsproblemen in de klas.

Planning en prioritering

Wat is belangrijk, wat is minder belangrijk? Sommige jongeren/leerlingen hebben moeite met het stellen van prioriteiten en het plannen van taken. 

Bron: wij-leren.nl

Planning 

Het vermogen een plan te bedenken om een doel te bereiken en het vermogen om te beslissen over waar we aandacht aan moeten besteden.

Bron: ontwikkelingsvoorsprong

Planning 

Een plan maken om een doel te bereiken of een taak te voltooien. De leerling is tevens in staat beslissingen te nemen over wat belangrijk is en wat niet. Hierbij hoort de vaardigheid in te kunnen schatten hoeveel tijd je hebt, hoe je deze het beste kunt verdelen en hoe je een deadline moet halen bij deze executieve functie. 

Bron: www.kennisgroepspeciaal.nl/

Plannen/prioritering

In welke mate kan iemand onder druk inschatten welke taken belangrijk(er) zijn dan andere en keuzes maken? 

Bron: psychologenpraktijk-fidelis.nl/kennisbank/executieve-functies

Planning/prioritering 

De vaardigheid een plan te maken om een doel te bereiken of een taak te voltooien. Het gaat er daarbij ook om dat het kind in staat is beslissingen te nemen over wat al dan niet belangrijk is. Een jong kind kan onder enige begeleiding bedenken hoe het een conflict tussen leeftijdsgenootjes kan oplossen. Een tiener kan een plan opstellen om een vakantiebaan te krijgen. 

Bron: prodiagnostiek.be

Taakinitiatie, planning, overzicht

Meteen aan het werk gaan, weten wat prioriteit heeft. 

Bron: planning-en-agenda.nl

Planmatig handelen

Dit impliceert het nemen van initiatief om een doel te stellen. Vervolgens het maken van een plan, bij voorkeur verdeeld in deelhandelingen en het prioriteren daarvan ('eerst dit, dan dat'). Daarvoor is anticipatie nodig, oftewel het vooruitzien naar wat er zou kunnen gebeuren bij bijvoorbeeld aanpak a, b of c. Vervolgens moet het plan worden uitgevoerd in overeenstemming met de gestelde doelen. De uitvoering moet vervolgens worden geëvalueerd: 'Is het gelukt en heb ik bereikt wat ik wilde?'

Bron: Jolles, J. (2017). Het tienerbrein, Over adolescent tussen biologie en omgeving.

Plannen

We constateren dat een kind/de jongere niet correct plant. Maar als we ons niet bewust zijn dat daarvoor onderliggende cognitieve functies voor nodig zijn, kan het uiteindelijk met alle ondersteuning niet leiden tot het goed leren plannen. De cognitieve functies vragen juist bij plannen extra aandacht! 

Bron: Mediërend Leren 

Gerelateerd

Cursus
Hoogbegaafdheidscoach in het primair onderwijs
Hoogbegaafdheidscoach in het primair onderwijs
Begeleiden van hoogbegaafde leerlingen
Medilex Onderwijs 
Wat zijn executieve functies?
Executieve functies, wat zijn dat?
Anton Horeweg
Talentontwikkeling van executieve functies
Talentontwikkeling: de waarde van executieve functies
Nadine van der Hart
executieve functies ontwikkelen leermodel
Executief functioneren kun je leren
Wendy Brasz en Myra den Haan
Zelfsturing stimuleren door spel
Zelfsturing en executieve functies stimuleren in spel
Lilian van der Bolt
executieve functies ontwikkelen leermodel
Executief functioneren kun je leren
Wendy Brasz en Myra den Haan
Zelfsturing bij jonge kinderen stimuleren
Zelfsturing van jonge kinderen stimuleren
Lilian van der Bolt
Een doorgaande lijn in zelfsturing
Een doorgaande lijn in zelfsturing
Lilian van der Bolt
Hoogbegaafdheid en plannen
Leer hoogbegaafde kinderen zelf te sturen!
Martine Blonk - Meulenkamp
Cognitieve functies
Wat zijn cognitieve functies? -1-
Emiel van Doorn
Overzicht serie cognitieve en executieve functies
Cognitieve functies in relatie tot de executieve functies; Intro en overzicht -0-
Emiel van Doorn
Cognitieve kennis
Cognitieve kennis -2-
Emiel van Doorn
cognitieve functies uitwerking
Uitwerking van de cognitieve functies-deel 1 -3-
Emiel van Doorn
cognitieve functies uitwerking
Uitwerking van de cognitieve functies-deel 1 -3-
Emiel van Doorn
Slim maar...
Slim maar.. Hoe je de executieve functies kunt versterken
Arja Kerpel
Coachen van kinderen
Coachen van kinderen met zwakke executieve functies
Arja Kerpel
Breinhelden
Breinhelden - Doordacht werken aan executieve functies
Marleen Legemaat
Executieve functies in de klas
Executieve functies in de klas - praktische gids voor leerkrachten
Arja Kerpel
Actief executief - Toolbox
Actief Executief
Marleen Legemaat
Executieve functies kleuters
Zet je EF-bril op
Bertine van den Oever
Executieve functies bij kinderen en adolescenten
Executieve functies bij kinderen en adolescenten
Marleen Legemaat
Executieve functies kleuters
Zet je EF-bril op
Bertine van den Oever


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Executieve functies in een video van één minuut uitgelegd
Executieve functies in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Metacognitie in een video van één minuut uitgelegd
Metacognitie in een video van één minuut uitgelegd
redactie
IQ test in een video van één minuut uitgelegd
IQ test in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Onderwijsbehoeften van sterke rekenaars
Hoe geef je sterke rekenaars wat ze nodig hebben aan uitdaging?
Waarde van intelligentietests voor meten leerpotentieel
Wat is de toegevoegde waarde van intelligentietests?
Effect ervaringsgericht leren op ontwikkeling zml-lln
Wat zijn de effecten van ervaringsgericht leren?
Projectmatig werken in de bovenbouw
Hoe effectief is projectmatig werken in de bovenbouw?
Metafoor leerkuil proces leren leerlingen uitleggen
Is de metafoor van de leerkuil bruikbaar?
Betrouwbaarheid van intelligentietests bij vluchtelingenkinderen
Hoe neem je een betrouwbare intelligentietest af bij vluchtelingenkinderen?
Effectieve werkwijzen bij reflectie op het leerproces
Hoe stimuleer je leerlingen tot reflectie op hun leerproces?
Criteria voor keuze van een middelbare school
Hoe kies je een middelbare school?
Competenties van docenten bij het begeleiden van vmbo lln
Hoe begeleidt je leerlingen/studenten in het (v)mbo?
Wat kun je extra aanbieden aan begaafde leerlingen?
Academische synthesistaken
Verbetering van de prestaties van vwo-leerlingen op academische synthesistaken met ‘Level up Instructions & Feedback Toolâ€...
IMPROVE methode metadenken
De metadenkende leerling: effecten van de IMPROVE-methode
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Bevorderen intelligentie
Bevorderen van de ontwikkeling van intelligentie in de bovenbouw van de basisschool
Wiskundige denktactiviteit
Wiskundige denkactiviteit in wiskunde op havo en vwo
[extra-breed-algemeen-kolom2]



cognitieve ontwikkeling
executieve functies
iq-test
metacognitie
piaget

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest