Welke wijze van beoordelen door leraren draagt het meest bij aan de self-efficacy van leerlingen?

Geplaatst op 9 februari 2021

Er is geen duidelijke relatie gevonden tussen manieren van beoordelen door leraren (cijfer, niveauaanduiding, dialoog) en het vertrouwen in eigen kunnen van leerlingen. Wel zijn er aanwijzingen voor een positief verband tussen dat vertrouwen en het gebruik van rubrics – tekst in tabellen om het werk van leerlingen te beoordelen – in combinatie met feedback. Feedback gericht op het proces is hierbij effectiever dan feedback op de prestatie.

Leraren volgen leerlingen tijdens hun leerproces en na een leerperiode met behulp van respectievelijk formatieve en summatieve evaluatie. Het formatief gebruik van summatieve toetsen kan leraren en leerlingen ook informatie geven over de voortgang van het leerproces.

Beoordelen met cijfers, letters, toelichtingen en gesprekken

Leraren kunnen beoordelingen geven met cijfers, letters of een ander type niveauaanduiding, met een mondelinge of schriftelijke toelichting, in een dialoog of door een combinatie hiervan.
Cijfers of letters geven het prestatieniveau van een leerling aan, veelal 1 tot en met 10 of g (goed), v (voldoende), o (onvoldoende). Leraren kunnen mondeling of schriftelijk toelichten waar de leerling staat (feedback), waar de leerling naartoe werkt (feedup) en hoe de leerling naar de gewenste situatie komt (feedforward).

Gesprekken voeren in de klas is voor leraren ook een manier om het leerproces te beoordelen. Zogenoemde educatieve dialogen maken het mogelijk om op een laagdrempelig en informeel niveau het begrip en denken van leerlingen expliciet te maken. Dit kan bijvoorbeeld door leerlingen de leerdoelen en hun sterke kanten en ontwikkelpunten uit te laten leggen.

Beoordelen met rubrics

Een andere beoordelingswijze is werken met rubrics. Een rubric is een tabel waarin succescriteria, niveaubeschrijvingen en/of leerdoelen staan omschreven. De leraar kan die tabel aanvullen met cijfers, letters of andere niveauaanduidingen. Rubrics dragen bij aan het geven van feedback en ze bieden een structuur voor self- en peerassessment. Er zijn verschillende soorten rubrics te onderscheiden: holistische, analytische en single-point rubrics.

Bij een holistische rubric geeft de leraar een totaaloordeel in de vorm van een cijfer, letter of niveauaanduiding. De rubric bevat per niveau een beschrijving van de verwachtingen, waarbij verschillende criteria meewegen. De beoordeling bevat veelal een bekwaamheidsoordeel ten opzichte van een gewenst niveau, zoals gedeeltelijk bekwaam, bekwaam en gevorderd. Wanneer de leraar alle criteria afzonderlijk beoordeelt, is er sprake van een analytische rubric.

Ook single-point rubrics bevatten de verschillende criteria, maar ze beschrijven alleen het voldoendeniveau. Daarnaast is er ruimte voor specifieke terugkoppeling, over waar een leerling zich kan verbeteren en over waar een leerling boven verwachting heeft gepresteerd.

Beoordelingen voorzien van feedback stimuleren het leerproces

Beoordelingen via cijfers dragen bij aan de motivatie en leerprestaties van leerlingen, mits die cijfers gepaard gaan met feedback. Zonder specifieke feedback kunnen er juist negatieve effecten optreden, zoals demotivatie en angst.
Naar het effect van verschillende manieren van beoordelen op het vertrouwen in eigen kunnen van leerlingen is nauwelijks onderzoek verricht. Alleen voor analytische rubrics is een verband gevonden. Het gebruik daarvan heeft een positief effect op leerresultaat en zelfregulatie. Een rubric voor zelfbeoordeling door de leerling is onvoldoende om het vertrouwen in eigen kunnen te vergroten. Aanvullende mondelinge feedback werkt wel. Feedback gericht op het proces heeft daarbij een groter effect dan feedback gericht op de prestatie.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Barbara Janssen (antwoordspecialist) en Lisette Uiterwijk (Kennismakelaar Kennisrotonde)
Vraagsteller: Docent voortgezet onderwijs

Vraag

Welke wijze van beoordelen door leraren (cijfer en/of niveauaanduiding en/of dialoog) draagt het meest bij aan de self-efficacy van leerlingen?

Kort antwoord

Er is geen duidelijk verband gevonden tussen manieren van beoordelen en de self-efficacy van leerlingen. Wel zijn er aanwijzingen voor een positief verband tussen self-efficacy van leerlingen en het gebruik van (analytische) rubrics in combinatie met feedback. Feedback gericht op het proces is hierbij effectiever dan feedback gericht op de prestatie. Onderzoek naar het effect van andere manieren van beoordelen op self-efficacy ontbreekt; de effectiviteit daarvan is dan ook onbekend.

Toelichting antwoord

Leraren volgen leerlingen in hun leerproces tijdens en na een leerperiode met behulp van formatieve en/of summatieve evaluatie. Summatieve toetsen zijn met name gericht op het afsluiten van een leerperiode en het beoordelen van leerprestaties ten opzichte van vooraf gestelde doelen, veelal uitgedrukt in een cijfer. Formatief evalueren is gericht op het leerproces zelf en omvat alle activiteiten van docenten en leerlingen om de leeractiviteiten van leerlingen in kaart te brengen, te interpreteren en te gebruiken om betere beslissingen te nemen over vervolgstappen (Black et al., 1998 in Kennisrotonde, 2017).

Onderdeel hiervan kan ook het formatief gebruik van summatieve toetsen zijn; ook deze kunnen leerlingen informatie geven waar ze staan in hun leerproces (Black et al., 1998; Hattie et al., 2007; Sluijsmans et al., 2013). Voor meer informatie over toetsing zie ook Kennisrotonde (2016a en 2016b; 2017; 2018a en 2018b; 2020).

Verschillende (combinaties van) wijzen van beoordelen mogelijk

Het beoordelen van leerlingen door het geven van een cijfer, een andere type niveauaanduiding, een score op een rubric, een mondeling of schriftelijke toelichting, een dialoog of door een combinatie hiervan, kan zowel summatief als formatief gebruikt worden. Hieronder worden verschillende wijzen van beoordelen besproken.

Beoordelen via cijfers, letters of labels met of zonder aanvullende toelichting

Cijfers geven een totaaloordeel weer.[1] Ze geven het prestatieniveau van een leerling aan, afgezet tegen een rapportageschaal - in Nederland veelal 1 tot en met 10 (Kennisrotonde, 2020). Nadere feedback geven kan in de vorm van een mondelinge of schriftelijke toelichting op het cijfer waarin wordt aangegeven waar de leerling nu staat (feedback), waar de leerling naartoe werkt (feedup) en/of hoe de leerling naar de gewenste situatie komt (feedforward) (Hattie et al., 2007). Ook de rubrics die hieronder aan bod komen kunnen dienen als aanvullende feedback bij een cijfer.

Verschillende manieren van beoordelen via een rubric

Een rubric is een tabel waarin succescriteria, niveaubeschrijvingen en/of leerdoelen helder staan omschreven. Een rubric kan worden voorzien van een totaaloordeel in de vorm van een cijfer, letter, niveauaanduiding of een kwalitatief oordeel. Rubrics kunnen bijdragen aan het geven van doelgerichte en beschrijvende feedback en het bieden van een structuur voor self- en peerassessment (Gulikers et al., 2017). Er worden in de literatuur verschillende soorten rubrics onderscheiden: holistische rubrics, analytische rubrics en single-point rubrics (Balch et al., 2016). We lichten ze hieronder toe.

  • Bij een holistische rubric geeft de beoordelaar een totaaloordeel in de vorm van een cijfer, letter of niveauaanduiding. De rubric bevat per niveau een beschrijving van de verwachtingen, waarbij verschillende criteria meewegen. Een specifiek voorbeeld van een holistische rubric voor taalonderwijs komt van het Europees Referentiekader voor de Talen (ERK). Leerlingen werken toe naar een taalniveau (A1 tot en met C2) waarvan de vereisten in de rubric staan. De beoordeling bevat hierbij veelal een bekwaamheidsoordeel ten opzichte van een gewenst niveau zoals gedeeltelijk bekwaam, bekwaam en gevorderd.
  • Bij een analytische rubric worden alle criteria afzonderlijk beoordeeld, eventueel gecombineerd in een totaaloordeel. Panadero (2012, Appendix B) geeft een voorbeeld van een analytische rubric voor het analyseren van een landschap met voor elk criterium afzonderlijk (algemene indruk en perspectief, kenmerken, interpretatie en classificatie) vier niveauomschrijvingen.

Ook single-point rubrics bevatten de verschillende criteria, maar ze beschrijven alleen het voldoende niveau expliciet. Daarnaast is er open ruimte voor specifieke terugkoppeling over waar een leerling nog kan verbeteren en waar een leerling boven verwachting heeft gepresteerd.

Beoordelen via een dialoog

Het voeren van gesprekken in de klas kan voor docenten ook een manier zijn om het leerproces te beoordelen. Ruiz-Primo (2011) benoemt in haar literatuuronderzoek naar het voeren van educatieve dialogen mogelijkheden voor docenten om op die manier laagdrempelig en informeel het begrip en denken van leerlingen expliciet te maken.

Dit kan bijvoorbeeld door leerlingen de leerdoelen en hun sterke – en ontwikkelpunten ten opzichte van de leerdoelen uit te laten leggen (Baxa, 2015). Twee andere voorbeelden zijn klassikale besprekingen van voorbeeldteksten van verschillende kwaliteitsniveaus en op basis daarvan met elkaar een rubric opstellen, en het beoordelen van het eigen of elkaars werk gedurende het proces en daar een gesprek over voeren. Op deze manier kan het begrip van leerlingen worden vergroot over hoe kwaliteit er uit hoort te zien (Kennisrotonde, 2020).

Beoordelingen voorzien van feedback zijn effectief voor het leerproces maar het verband met self-efficacy is onduidelijk

Een reviewstudie van Schildkamp et al. (2014) onderschrijft het belang van feedback bij (formatieve) toetsing voor de motivatie en leerresultaten van leerlingen; wel concluderen zij dat uit onderzoek onvoldoende duidelijk blijkt of de feedback beter mondeling of schriftelijk gegeven kan worden, direct of vertraagd moet plaatsvinden en wie de feedback het best kan geven.
Over de effecten van het beoordelen via een dialoog is geen onderzoek gevonden. Voor het beoordelen via cijfers geldt dat deze bijdragen bij aan de motivatie en leerprestaties van leerlingen, onder voorwaarde dat cijfers gepaard gaan met specifieke nadere feedback (Kennisrotonde, 2019). Zonder die feedback kunnen er juist negatieve effecten optreden zoals demotivatie en angst (Hattie et al., 2007; Gulikers et al., 2017; Kennisrotonde, 2016a, 2018b en 2020). Het verband tussen het beoordelen via cijfers en self-efficacy is onbekend.

Naar het effect van het gebruik van verschillende manieren van beoordelen op de self-efficacy – het vertrouwen in eigen kunnen - van leerlingen is nauwelijks onderzoek verricht; alleen voor het gebruik van analytische rubrics is een verband gevonden.
Panadero et al. (2012) onderzochten het effect van self-assessment door middel van het gebruik van analytische rubrics op leerresultaat, zelfregulatie en self-efficacy bij 120 leerlingen in het vo. Het gebruik van een rubric heeft een positief effect op leerresultaat - gemeten door een toets - en zelfregulatie in vergelijking met een controlegroep (Panadero et al., 2012). Het geven van een rubric voor het uitvoeren van een self-assessment alleen is onvoldoende om de self-efficacy te vergroten.

Aanvullende mondelinge feedback gekoppeld aan de rubric heeft wel een positief effect op de self-efficacy. Feedback gericht op het proces heeft daarbij een groter effect dan feedback gericht op de prestatie (Panadero et al., 2012).
De self-efficacy van meisjes in de lagere klassen van het vo bij de start van een onderzoek naar het gebruik van een analytische rubric bij een self-assessment voor schrijfvaardigheid was hoger dan dat van jongens. Self-efficacy wordt versterkt door self-assessment; het gebruik van een rubric bij het self-assessment blijkt daarbij een positief effect te hebben voor meisjes (Andrade et al., 2009). Of het gebruik van andere typen rubrics een vergelijkbaar effect heeft is onbekend.

Geraadpleegde bronnen 


[1] In plaats van cijfers kunnen ook letters zoals o (onvoldoende), m (matig), v (voldoende), rv (ruim voldoende) en g (goed) of labels zoals kleuren of zon, ster of maan worden geven. Experts zijn het erover eens dat het gebruik van cijfers, letters of labels niet (veel) van elkaar verschilt (Kennisrotonde, 2020).

 

Gerelateerd

training
Samen de leerkuil in
Samen de leerkuil in
De leeruitdaging
Bazalt | HCO | RPCZ 
Webinar
Hoe stap je over op een ander volgsysteem?
Hoe stap je over op een ander volgsysteem?
Schrijf in voor gratis webinar
IEP LVS | Bureau ICE 
congres
Lesgeven in groep 8
Lesgeven in groep 8
Over onder meer (pre)pubers, groepsdynamica en schooladvies
Medilex Onderwijs 
Hoe stap je over op een ander volgsysteem?Formatieve assessment
Leren zichtbaar maken met formatieve assessment - In de praktijk.
Arja Kerpel
Feedback geven
Feedback - betekenis en voorbeelden.
Machiel Karels
Nakijken leerlingenwerk
Nakijken: nut en noodzaak.
Marcel Schmeier
Zelfvertrouwen
Vertrouwen en zelfvertrouwen als kwaliteiten van ontwikkeling en leren.
Luc Stevens
Effectieve feedback in het onderwijs
Effectieve feedback in het onderwijs.
Machiel Karels
Leerbevorderende feedback
Feedback in de praktijk, hoe doe je dat?
Lia Voerman
Feedback op emotie
Wanneer draagt feedback bij aan leren?
Lia Voerman
Feedback geven en ontvangen
Feedback Op Mijn Lessen? Graag. Maar Dan Wel Constructief!
Jaap Versfelt
Positieve feedback
Een ander perspectief op - hardnekkige - opvattingen over feedback
Lia Voerman
Motivatie door feedback
Meer motivatie door oplossingsgerichte feedback
Dirk van der Wulp
Digitale feedback
Directe feedback in digitale leermiddelen; succes gegarandeerd? - deel 1
Pepijn Dousi
Digitale feedback 2
Directe feedback in digitale leermiddelen; succes gegarandeerd? - deel 2
Pepijn Dousi
Didactisch coachen 1
Goed zo! is onvoldoende - over didactisch coachen - deel 1
Lia Voerman en Frans Faber
Gerichte feedback
Leer van een 3 een 8 te maken!
Marjoke Hinnen
Zicht op kwaliteit huiswerk
Hoe houd ik zicht op de kwaliteit van het thuiswerk?
Gerdineke van Silfhout
4 manieren om feedback van leerlingen op te halen
Aan de slag met feedback van leerlingen
Jaap Versfelt
Beter schrijven door afstandsonderwijs
Leren leerlingen beter schrijven door afstandsonderwijs?
Nellianne van Schaik
Feedback zichtbaar maken
Feedback om leren zichtbaar te maken
Arja Kerpel
Feedback in professionele context
Kom maar op met je feedback
Machiel Karels
Feedback zichtbaar maken
Feedback om leren zichtbaar te maken
Arja Kerpel
10 mindframes
10 mindframes om leren zichtbaar te maken
Elly Bonestroo


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Omix Webtalks met Jitske Kramer - Culturen en tribes in het onderwijs.
Omix Webtalks met Jitske Kramer - Culturen en tribes in het onderwijs.
redactie
Omix Webtalks met Remco Claassen - Ikologie in het onderwijs
Omix Webtalks met Remco Claassen - Ikologie in het onderwijs
redactie
Autonomie-ondersteunend lesgeven in een video van één minuut uitgelegd
Autonomie-ondersteunend lesgeven in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Mindset in een video van één minuut uitgelegd
Mindset in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Formatieve evaluatie in het vso praktijkonderwijs
Hoe is formatieve evaluatie helpend in het vso-praktijkonderwijs?
Beoordelen door leraren op verschillende wijzen en self-efficacy
Welke wijze van beoordelen draagt bij aan self-efficacy?
Fysieke of digitale bijeenkomst effect op leerkracht
Leren leraren het meest van een fysieke of digitale bijeenkomst?
Voelen leerlingen zich veiliger op vo in een kleine klas?
Voelen kleine klassen veiliger voor onderbouwleerlingen voortgezet onderwijs?
Stage en zelfsturend leren, mbo
Hoe kan tijdens de stage zelfsturend leren bij mbo-studenten worden bevorderd, zodat het leerrendement wordt vergroot?
Verplichte deelname aan formatieve toetsen en leerprestaties mbo
Deelname aan formatieve toetsen in het mbo verplichten?
Effect woordbeoordelingen op schoolrapport in plaats van cijfers bo
Wat is het effect van woordbeoordelingen, zoals voldoende?
Determinanten van interactieve feedback tijdens co-teaching
Hoe kun je als leraar effectief van elkaar leren?
Voortijdige uitstroom leerkrachten en pabostudenten
Waarom stoppen pabo-studenten of startende leerkrachten ermee?
Effectieve interventies bij gedragsproblemen
Wat zijn effectieve interventies bij gedragsproblemen?
Formatief toetsen po
Selfassessment voor formatief toetsen van basisschoolleerlingen
Voorwaarden formatieve toetsing
Voorwaarden voor effectieve formatieve toetsing - reviewstudie
Motivatie verhogen TIME
Verbetering motivatie en studieloopbaan in het mbo met TIME - OnderwijsBewijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]



360 graden feedback
attributie
autonomie-ondersteunend lesgeven
beoordelingsgesprek
feedback
formatieve assessment
functioneringsgesprek
mindset
oplossingsgericht werken
welbevinden

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest