Explosief/agressief gedrag bij kinderen. Wat kun je doen in je klas? (1)

Anton Horeweg

Leerkracht, gedragsspecialist (master SEN) en trainer/coach bij Gedragsproblemenindeklas.nl

  

meesgroep8@hotmail.com

  Geplaatst op 30 oktober 2018

Horeweg, A. (2018). Explosief/agressief gedrag bij kinderen. Wat kun je doen in je klas? (1).
Geraadpleegd op 16-11-2018,
van https://wij-leren.nl/explosief-agressief-gedrag-executieve-functies.php

Er zijn kinderen die gedrag vertonen dat we bestempelen als explosief. Dat wil zeggen dat ze oncontroleerbare momenten hebben in hun gedragingen. Je kunt dit rangschikken onder agressie; ze schelden, vloeken, gooien met dingen, enz. In dit artikel beschrijven we enkele oorzaken; in een volgend artikel  wordt ingegaan op mogelijke aanpak in de klas.

Voor buitenstaanders lijken de explosies willekeurig plaats te vinden, maar dit is vaak niet het geval. Vaak blijkt dat er een patroon in dit gedrag zit. De kunst is om dat patroon te ontdekken, omdat je dan de gedragingen kunt aanpakken.

Deze kinderen lijken jou niet te willen gehoorzamen en bij elk conflict uit te zijn op escalatie.

Het is geen onwil

Er is echter een ander gezichtspunt dat de moeite waard kan zijn om in ogenschouw te nemen. Het kan een mogelijk begin zijn van de oplossing. Er zijn kinderen die de cognitieve vaardigheden missen op het gebied van flexibiliteit/ aanpassingsvermogen, frustratietolerantie en probleemoplossing.

Ze kunnen bijvoorbeeld niet snel over schakelen van de ene setting naar de andere. Een setting is een bepaalde activiteit of gebeurtenis waar ze op dat moment aan deel nemen. Stel je voor: het kind is aan het tekenen en moet stoppen om te gaan rekenen. Jouw opdracht om te stoppen leidt tot negeren van je vraag, weigering of een explosie. Dit gedrag zie je soms ook terug bij kinderen met een vorm van autisme.

Ontwikkelingspsychologen hebben ontdekt dat leren gehoorzamen en dus je eigen behoefte uit stellen een vaardigheid is die je moeten leren.

(Amsel, 1990; Kochanska, 1993). Ongehoorzaamheid is dus vaak een bijproduct van die ontwikkelingsachterstand en niet van onwil.

Dit is meteen de reden waarom bij deze kinderen belonen en straffen niet goed werkt. Hiermee leer je namelijk die cognitieve vaardigheden niet aan. Het voortbestaan van het explosieve inflexibele gedrag ligt overigens ook niet aan de leerkracht (hoewel hij het misschien wel in stand houdt).

Tekorten aan executieve vaardigheden

Dit zijn vaardigheden op het gebied van kunnen plannen en organiseren, waardoor je je impulsen kunt onderdrukken en je gedachten kunt ordenen, alternatieve oplossingen kunt genereren en mogelijke uitkomsten kunt bepalen. Het omvat ook het werkgeheugen, waarmee gebeurtenissen kunt onthouden, erop terugblikken en aan de hand daarvan dus weloverwogen keuzes kunt maken voor je toekomstige acties (een van de vaardigheden dus die bijvoorbeeld kinderen met ADHD ontberen). Als je dit niet kunt, leer je dus eigenlijk niet van je fouten (Fuster, 1995). Hoewel ontwikkelingspsychologen het nog niet geheel eens zijn welke functies allemaal tot de executieve vaardigheden behoren en er een zekere overlap bestaat, is wel aangetoond dat tekorten op dit gebied leiden tot problemen in de klas. Aangetoond is ook dat agressie zich zelden voordoet buiten de context van concentratie en slechte impulsbeheersing (Waschbusch, Willoughby en Pelham, 1998). Vandaar dat kinderen met ADHD ook vaak agressief gedrag vertonen.

Samenvattend: Agressief/explosief gedrag wordt dus gedeeltelijk veroorzaakt door een tekort aan cognitieve vaardigheden. Dat tekort is te wijten aan een ontwikkelingsachterstand op dat gebied en geen onwil of een verkeerde opvoedmethode.

Het zal duidelijk zijn dat kinderen met een tekort op het gebied van taalontwikkeling ook moeite hebben om hun reacties te kunnen overwegen, de gevolgen te overzien of hun frustraties op een goede manier onder woorden te brengen.

Kinderen die wat extreem zijn in hun denken, de ‘zwart-wit’denkers, hebben uitgesproken blauwdrukken voor bepaalde situaties. Zij houden geen rekening met (onverwachte) situationele kenmerken en zien eerder details dan het geheel. Ook kunnen zij zich vaak niet of nauwelijks verplaatsen in standpunten van anderen, noch kunnen zij bedenken hoe die tegen hen aankijken. Deze kinderen kunnen explosief/agressief reageren op situaties die ‘zo niet horen te gaan.’


Adri weet precies hoe laat de klas naar buiten moet voor de pauze. Dit gaat immers elke dag zo? Hij houdt er absoluut geen rekening mee, dat de pauze wel eens verzet moet worden omdat de school- of klassenorganisatie dit vereist. Op het moment dat de pauzetijd niet klopt, gaat hij helemaal uit zijn dak. Rekening houden met de verandering en zijn verwachtingen aanpassen kan hij niet.


Dit hoeven overigens niet altijd kinderen te zijn die een vorm van autisme of NLD hebben. Ook andere kinderen kunnen dit gedrag vertonen. Als je met deze kinderen gaat praten over hun ‘zwart’ dat misschien wel 'wit' is, zou je heel voorzichtig met 'donkergrijs' moeten starten. Hun gezichtspunt tegenspreken werkt niet. Het is op eieren lopen om hun gezichtspunt geleidelijk bij te stellen.

Tekorten aan sociale vaardigheden

Kendall (1993) maakte onderscheid tussen cognitieve vertekening en cognitieve tekorten. De eerste term verwijst naar het onjuist uitleggen van sociale informatie, het tweede naar onvoldoende ‘denkactiviteit’ in situaties waarin vooruitdenken op je acties handig zou zijn.

Cognitieve vertekening zorgt voor onvolledige, inaccurate en bevooroordeelde codering/interpretatie van sociale gebeurtenissen en leiden vaak tot een beperkte respons op deze situaties. Een aantal overtuigingen die deze kinderen huldigen ben je vast tegengekomen. ‘Ik ben stom.’ ‘Je geeft altijd mij de schuld.’ ‘Ik zal het wel weer gedaan hebben, hè?’ ‘De meester heeft de pik op mij.’

Cognitieve tekorten zorgen voor een gebrek aan oplossingsgericht denken. Vaak zien deze kinderen alleen agressief gedrag als mogelijke respons op de situatie.

In combinatie met een gebrek aan andere sociale vaardigheden, zoals inlevingsvermogen, niet kunnen inschatten hoe je overkomt, enz. kan dit leiden tot explosief gedrag. Overigens is het niet zo dat alle kinderen die gebrekkige sociale vaardigheden hebben, explosief gedrag vertonen en kunnen ook sociaalvaardige kinderen explosief zijn.

Greene en Ablon (2007) onderscheiden vijf wegen, zeg maar probleemgebieden die mogelijke oorzaak zijn voor het explosieve gedrag.

  • Gebrekkige executieve vaardigheden
  • Taalverwerkingsproblemen
  • Vaardigheden op het gebied van emotieregulering
  • Vaardigheden op het gebied van cognitieve flexibiliteit
  • Sociale vaardigheden

Een aantal probleemgebieden heb ik hier uitgebreider genoemd, omdat dit je een zeker begrip kan geven over het ontstaan van het explosieve/agressieve gedrag. Voor een uitgebreide uiteenzetting verwijs ik naar hun boek Het behandelen van explosieve kinderen. (Greene en Ablon,2007). Vaak kun je als leerkracht niet goed bepalen welk gebied de oorzaak is. Uit onderzoek blijkt echter dat de ontoereikende vaardigheden uit een van deze gebieden komt (Greene, Ablon, 2007).

Voor het daadwerkelijk ontstaan van het explosieve gedrag is een trigger nodig. Een situatie of gebeurtenis die de aanleiding vormt voor de explosie. Als je de trigger kunt ontdekken, wordt het explosieve gedrag dus voorspelbaar. De uitbarsting doet zich dus voor wanneer de eisen die de omgeving stelt niet door het kind beantwoord kunnen worden. M.a.w. het kind heeft niet het vermogen om op een goede manier te reageren.

Hoe ontdek je de trigger?

Door met het kind in gesprek te gaan (en als je niet de leerkracht van het kind bent, later ook met de leerkracht). Je zou bijvoorbeeld kunnen vragen: ‘Waar heb je het vaakst ruzie over met je meester/ klasgenoten?’ ‘Word je wel eens erg kwaad op iemand?’ ‘Vind je het moeilijk lang stil te zitten?’ ‘Is het lastig om steeds snel van werkje te moeten wisselen?’

In een gesprek met de leerkracht kun je misschien bevestiging krijgen van deze zaken. In ieder geval ziet het kind ze zo. Ook een observatie kan licht op de zaak werpen. Belangrijk is dat leerkracht en kind het eens zijn over wat de aanleiding is van de problemen.

Lees verder in deel 2.

Literatuur:

  • Amsel, A. (1990). Arousal, suppression, and persistence: Frustration theory, attention and its disorders. Cognition and emotion, 4(3), 239-268.
  • Barkley, R.A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention and executive functions: constructing a unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121(1), 65-94.
  • Delfos, M.F. (2006) Luister je wel naar mij? Gespreksvoering met kinderen tussen vier en twaalf jaar. Amsterdam: SWP.
  • Fuster, J.M. (1989). The prefrontal cortex. New York: Raven press.
  • Greene, R.W. & Ablon, J.S. (2007). Het behandelen van explosieve kinderen. De methode van het gezamenlijke oplossen. Amsterdam: Nieuwezijds.
  • Kendall, P.C. (1993). Cognitive-behavioral therapies with youth: Guiding theory, status and emerging developments. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 61(2), 235-247.
  • Kochanka, G. (1993). Towards a synthesis of parental socialization and Child temperament in early Development conscience. Child Development, 64, 325-347.
  • Pelham, W.E.  et al. (1998) Empirically supported treatments for attention deficit disorder. Journal of Clinical Child Psychology, 27(2), 190-205.
  • Teggelaar, J en Bosch, J. van den. (2010). Oplossingsgericht werken met leerlingen. Sleutels voor het professionaliseren van begeleiding. Amsterdam: Uitgeverij Nelissen
  • Waschbush, D.A.; Willoughby, M.T. & Pelham, W.E. (1998). Criterion validity and the utility of reactive and proactive aggression: Comparisons to attention deficit hyperactivity disorder, oppositional defiant disorder, conduct disorder, and other measures of functioning. Journal of Clinical Child Psychology, 27(4), 396-405.
  • Zie ook www.gedragsproblemenindeklas.nl voor meer informatie.

Horeweg, A. (2018). Explosief/agressief gedrag bij kinderen. Wat kun je doen in je klas? (1).
Geraadpleegd op 16-11-2018,
van https://wij-leren.nl/explosief-agressief-gedrag-executieve-functies.php

Gerelateerd

Tweedaags opleiding tot Schoolcoach Betrokkenheid
Tweedaags opleiding tot Schoolcoach Betrokkenheid
unieke kans!
Bazalt | HCO | RPCZ 
SWPBS schoolwide positive behavior support
SWPBS schoolwide positive behavior support
Hoe kun je een effectieve en krachtige aanpak voor gedrag realiseren?
BCO Onderwijsadvies 
Gedragsbeïnvloeding bij kleuters
Gedragsbeïnvloeding bij kleuters
Omgaan met storend en regelovertredend gedrag van kleuters
Medilex Onderwijs 
Explosief agressief gedrag (2)
Explosief/agressief gedrag bij kinderen. Wat kun je doen in je klas? (2)
Anton Horeweg
Interventies gedragsproblemen
Interventie bij gedragsproblemen - De Eerste Stap
Monique Baard
Preventie gedragsproblemen
Onderwijs en gedragsproblemen: Prioriteit voor preventie
Kees van Overveld
Gedragsproblemen leerkrachtgedrag
Gedragsproblemen in de klas: preventie
Anton Horeweg
Omgaan met gedragsproblemen
Omgaan met gedragsproblemen
Anton Horeweg
Gedragsproblemen
Indicaties van gedragsproblemen en werkhoudingproblemen
Machiel Karels
Gedragsproblemen bij kinderen
Gedragsproblemen bij kinderen
Marleen Legemaat
Gedragsproblemen in de klas
Gedragsproblemen in de klas
Arja Kerpel
Luister je wel naar míj?
Luister je wel naar míj? - Tips voor gespreksvoering met kinderen
Arja Kerpel
Temperamentvolle kinderen
Temperamentvolle kinderen - Tips om deze kinderen te begeleiden
Arja Kerpel
Voorkom probleemgedrag
Voorkom probleemgedrag
Arja Kerpel
Gedraag je!
Gedraag je! Toegepaste gedragsleer voor een goed werkklimaat
Marleen Legemaat










Invloed van digitaal lesmateriaal
Wat is de invloed van digitaal lesmateriaal op kinderen met gedragsproblemen?
Cyberpesten en andere digitaal ongewenst gedrag
Wat zijn effectieve interventies om digitaal ongewenst gedrag in het onderwijs tegen te gaan?
Internaliserende en externaliserende problemen
Hoe kunnen docenten omgaan met verstorend gedrag?
Kritisch denkvermogen stimuleren
Hoe stimuleer je kritisch denkvermogen?
Verschil unitonderwijs en klassikaal onderwijs
Unitonderwijs versus klassikaal onderwijs
Vakspecialisatie
Wat zijn de ervaringen met vakspecialisatie en wat zijn de effecten?
Gedrag en schoolprestaties
Invloed van antisociaal gedrag en prosociaal gedrag op schoolprestaties
Passende professionalisering
Passend onderwijs vraagt om passende professionalisering
Interventies adhd
Doen wat werkt: interventies in de klas voor kinderen met symptomen van ADHD
Taakspel vso cluster 4
Taakspel in het voortgezet speciaal onderwijs cluster 4
Pedagogisch didactisch handelen
Pedagogisch-didactisch handelen en Passend Onderwijs
Geïntegreerd onderwijs kinderpsychiatrie
Geïntegreerd onderwijs en behandeling voor kinderen met psychiatrische problemen - OnderwijsBewijs
Competentie leraren po gedrag
Gedragsproblemen in de basisschool en competenties van leraren
Groei gedragsproblemen
Groei aantal leerlingen gedragproblemen; vergelijkend onderzoek Nederland-Vlaanderen
Indicatiestelling
Diagnostische besluitvoering bij functionele indicatiestelling
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Explosief agressief gedrag (1)



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.