Hoe komen we van deze rotonde? Over het belang van creatief en probleemoplossend denken bij schoolontwikkeling

Myriam Lieskamp

auteur, onderwijsadviseur, senior strategisch beleidsmedewerker bij Myriam Lieskamp

 

  Geplaatst op 10 december 2019

Lieskamp, M. (2019). Hoe komen we van deze rotonde? Over het belang van creatief en probleemoplossend denken bij schoolontwikkeling.
Geraadpleegd op 03-04-2020,
van https://wij-leren.nl/hoe-komen-we-van-deze-rotonde-af.php

  >> Van deze rotonde direct bestellen.

Myriam Lieskamp is hoofdredacteur van de boekenserie: samen leidinggeven aan de onderwijspraktijk. Het zijn interessante boeken over diverse onderwijskundige onderwerpen. In het boek 'Hoe komen we van deze rotonde? Over het belang van creatief en probleemoplossend denken bij schoolontwikkeling' gaan Reiken en Loenen in op leidinggeven in het onderwijs, waarbij creatieve denkkracht een belangrijk onderdeel is! 

Deel 1: kader voor creatief denken en onderwijsontwikkeling

Hoofdstuk 1: Over creativiteit

Bij creativiteit denken we al snel aan de kunsten. En de kunsten gaan natuurlijk over creativiteit, maar creativiteit is veel breder: het zien, vinden of doen van iets nieuws, het gebruiken van ons aangeboren voorstellingsvermogen. Iedereen beschikt over een creatief vermogen, maar er is een bepaalde modus en een rijke (leer)omgeving nodig om deze tot uiting te laten komen.

Individuele kenmerken van iemand die creatief denkt, zijn:

  • het denken buiten gebaande paden
  • nieuwe samenhangen kunnen zien
  • het durven nemen van (verantwoorde) risico’s
  • fouten kunnen zien als leermogelijkheden
  • een ondernemende en onderzoekende houding

Daarnaast spelen aspecten als stemming, persoonlijk leiderschap, vaardigheid en toepasbaarheid een belangrijke rol om met creatief denken ook echt tot vernieuwing te komen.

Hoofdstuk 2: Denken over denken

Creativiteit kan ernstig worden beperkt door (vastgeroeste) denkpatronen. Denkpatronen ontstaan door alle ervaringen die we opdoen waardoor routines ontstaan. Deze routines helpen ons om niet over élke hande- ling na te hoeven denken. Bij creativiteit gaat het om het doorbreken van deze patronen en gewoontes. Dit kan weerstand oproepen. Daarnaast zijn er mentale modellen en belemmerende overtuigingen die ons gedrag bepalen en veranderingen lastig maken.

Veranderingsprocessen worden beïnvloed door ieders persoonlijke denken en handelen. Een brede samenstelling van denkstijlen en vaardigheden in een team maakt de kans op succes groter, als er ruimte is voor begrip voor elkaars verschillen in bijvoorbeeld focus en drijfveren.

Ten slotte kan bedrijfsblindheid een obstakel zijn bij (het denken over) ontwikkeling in de school, omdat er daardoor minder mogelijkheden worden gezien.

Hoofdstuk 3: De context van het creatieve proces

Om succesvol te ontwikkelen, kijken we in dit boek ook naar een aantal aspecten binnen de school die van grote invloed zijn. Zo is er allereerst de kwaliteit en de verandercapaciteit van de school. Het is van belang om goed zicht te hebben op de eigen schoolomgeving.

Een school is gebaat bij een professionele leergemeenschap: doorlopend elkaar ontmoeten, samen reflecteren en samen leren, met als doel het verbeteren van het leren van de leerlingen. De Rijnlandse benadering sluit goed aan bij een professionele leergemeenschap, waarin twee aspecten centraal staan:

  • de persoonlijke ontwikkeling van medewerkers;
  • het primaire proces.

Deze Rijnlandse benadering kent vele voordelen (zoals innovatiecultuur en innovatieve en inspirerende leiderschapsstijl), maar ook enkele nadelen (waaronder veel overleg en minder ondernemerschap).
Intrinsieke motivatie, werkplezier en samenwerken zorgen echter voor een werkomgeving waar veel nieuwe ideeën bedacht kunnen worden.

Om te bepalen waar je je beperkte tijd en energie aan besteedt bij ontwikkeling in de school, is het hebben van een missie met focus belangrijk. Een missie is een inspirerend, uitdagend en dynamisch beeld van de toekomst, die perspectieven biedt over een periode van drie tot vijf jaar.

Als schoolleider kun je in bovenstaande aspecten sturen, initiëren en inspireren. Je bent rolmodel waarbij je als leider een aantal basiscompetenties inzet. Het grootste obstakel richting een creatieve organisatie is in de regel tijd (lees: prioriteit). Hierdoor kom je vaak in een vicieuze cirkel waarin je steeds hetzelfde blijft doen en er geen ruimte ontstaat voor creativiteit.

Hoe beter je jezelf en de omgeving kent, des te gemakkelijker zal het zijn om creativiteit succesvol toe te passen binnen schoolontwikkeling.

"Als schoolleider kun je sturen, initiëren en inspireren. Je bent rolmodel."

Deel 2: van ambitie naar acties met impact

In deel 1 zijn we ingegaan op een aantal omgevingsfactoren die het creatieve proces beïnvloeden. In dit tweede deel gaan we met tekst, uitleg en oefeningen in op de 4 fasen van het creatieve proces:

  • Fase 1 – Probleemstelling: stilstaan bij het verlangen
  • Fase 2 – Divergeren: het bekende loslaten
  • Fase 3 – Convergeren: kiezen
  • Fase 4 – Uitvoeren: laat het werkelijkheid worden

Hoofdstuk 4: Stilstaan bij het verlangen

De eerste fase van het creatieve proces betreft het concreet maken van het verlangen. Het is de fase van het onderzoeken en uiteindelijk bepalen van een probleemstelling.

Je kunt zeggen dat er sprake is van een probleem als de huidige situatie niet overeenkomt met de gewenste situatie. Zet hierbij in op dingen die er écht toe doen, die fundamenteel zijn voor jullie missie en waar je daadwerkelijk invloed op hebt. Zorg er hierbij voor dat alle betrokkenen oprecht begrijpen en voelen wat de opbrengsten van de verandering(en) zullen zijn, anders is de kans op terugvallen in het bekende groot.

Vaak is het eerste probleem dat we tegenkomen niet het echte probleem. Met de ‘5x waarom’-methode kun je eenvoudig onderzoeken wat het echte probleem is. Het is belangrijk tijd te nemen voor deze fase van het proces voordat je tot de formulering van een krachtige probleemstelling overgaat.

Een goede probleemstelling:

  • bestaat bij voorkeur uit één zin
  • is actief geformuleerd en benoemt ook de probleemeigenaar
  • start met ‘Hoe…’ of ‘Bedenk…’
  • focust op het verlangen en is daarom positief geformuleerd

Door de probleemstelling SMART te formuleren, kun je je probleemstelling net wat scherper, dwingender of ambitieuzer formuleren. En vooral: zet in op onderwerpen waarvan de ambitie torenhoog is. Alleen dan zal het lukken om door te zetten en de obstakels die ongetwijfeld zullen komen te overwinnen.

Hoofdstuk 5: Hoe we nu creatief naar de oplossing gaan werken

Bij de meeste problemen kiezen we vaak, bewust of onbewust, voor de eerste de beste oplossing die zich aandient. Creatief ben je dan echter nog niet geweest. Begin daarom met een braindump om je hoofd leeg te maken en ruimte te creëren voor echte creatieve oplossingen.

In deze tweede fase gaan we vervolgens divergent denken: het zoeken naar alternatieven. Dit doe je door (alleen in deze fase) je eerder vastgestelde probleemstelling aan te passen, of te combineren met begrippen of situaties die in eerste instantie niets met het probleem te maken lijken te hebben. Dit is voor veel mensen ongemakkelijk, onlogisch. Het vergt enige oefening om divergerende technieken goed te gebruiken.

Bij divergent denken gelden de volgende afspraken:

  • stel je oordeel uit;
  • ga voor kwantiteit;
  • leg verbindingen;
  • zoek het nieuwe;
  • schrijf alles op.

Afhankelijk van je ambities en hoeveelheid tijd kun je één of meerdere rondes divergeren, waarbij je verschillende divergeertechnieken kunt gebruiken.

"Begin met een braindump om je hoofd leeg te maken en ruimte te creëren voor echte creatieve oplossingen."

Hoofdstuk 6: Kiezen uit de vele mogelijkheden

Na de divergerende fase zul je uit een grote hoeveelheid nieuwe mogelijkheden tot een keuze moeten komen. Dit is de fase van convergeren.

De regels die hierbij gelden zijn:

  • positieve benadering;
  • houd het nieuwe in ere;
  • focus op je probleemstelling;
  • vertrouw je intuïtie.

Een belangrijke vraag om steeds opnieuw te gebruiken is deze:
‘Hoe kan het idee van [mogelijkheid die gevonden is tijdens divergeren in fase 2] helpen om [probleemstelling zoals geformuleerd in fase 1]?’

Wanneer je veel mogelijkheden hebt om uit te kiezen, kan de COCD-box je helpen om je opties te categoriseren door ze op twee criteria te toetsen:

  • Hoe origineel is het idee?
  • Hoe haalbaar, realiseerbaar, is het idee?

De COCD-box helpt je om samen in een groep bij veel gevonden mogelijkheden toch snel, eenvoudig en democratisch te kiezen. Wat je ook doet, maak een keuze. Het grootste gevaar is om niet te kiezen en te blijven doen wat je al deed.

Hoofdstuk 7: Laat het werkelijkheid worden

Fase 4 gaat over het toepassen van de gekozen oplossing, over de uitvoering ervan. Hierbij zijn samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid van belang. Het kan niet anders dan dat je ‘beren op de weg’ tegenkomt die je willen tegenhouden om vastgeroeste gewoontes los te laten.

Om succesvol te zijn, helpt het om de te zetten stappen al een keer in je hoofd te doen (door ze hardop uit te spreken of op te schrijven). Hiermee vergroot je de kans op succes. Het is volstrekt logisch dat bij groei en innovatie gevoelens van onzekerheid en onveiligheid meespelen, maak deze daarom concreet en bespreekbaar.

Hierin verschillen we van persoon tot persoon, waarbij we ook verschillende denkwijzen hanteren. Met de ‘denkhoeden’ van De Bono kun je deze denkwijzen concreet maken, wat niet alleen verrassend nieuwe invalshoeken en alternatieven oplevert, maar ook meer begrip geeft voor de denkwijzen van collega’s.

De eerste tijd dat er gewerkt wordt met de nieuwe oplossing is de kans op een zogenaamde implementatie- dip groot. Je vraagt van jezelf en collega’s om op vier verschillende velden tegelijk te schakelen:

  • overtuigingen;
  • rolmodellen;
  • systemen en processen;
  • vaardigheden.

Je moet blijven zorgen dat de ‘waarom’-vraag steeds adequaat beantwoord kan worden. Zowel fysiologisch als psychologisch streeft de mens naar continuïteit om orde en rust te krijgen. Valkuilen als perfectionisme (angst om te falen), frustratie (je voelt je weer onbekwaam) en rationaliseren (goedpraten om het bij het oude te kunnen laten) liggen hier op de loer en willen je in je comfort zone houden. Ook hier geldt: maak ze bespreekbaar.

Vergeet tot slot bij het doorlopen van de vier fases in het creatieve proces niet om (tussentijds) te evalueren, te waarderen en gezette stappen te vieren.

"Maak valkuilen bespreekbaar!"

Lieskamp, M. (2019). Hoe komen we van deze rotonde? Over het belang van creatief en probleemoplossend denken bij schoolontwikkeling.
Geraadpleegd op 03-04-2020,
van https://wij-leren.nl/hoe-komen-we-van-deze-rotonde-af.php

Gerelateerd

adviestraject
Visie? Naar buiten met je team!
Visie? Naar buiten met je team!
Dag op de hei: visie bepalen en teamontwikkeling in één.
Wij-leren.nl schoolontwikkeling 
opleiding
Educatief Leiderschap
Educatief Leiderschap
Schoolleidersregister
Bazalt | HCO | RPCZ 
cursus
Mediation voor schoolleiders
Mediation voor schoolleiders
Conflicthantering in het onderwijs
Medilex Onderwijs 
Onderwijs- en schoolontwikkeling
Onderwijs- en schoolontwikkeling: veranderingen doorvoeren
Arja Kerpel
Elementen veranderproces onderwijs
Vijf elementen voor succesvol veranderen binnen het onderwijs
Sietske van der Wegen
De school als professionele leergemeenschap
Samen werken en leren in een professionele leergemeenschap
Myriam Lieskamp
Welbevinden professionele schoolcultuur
Welbevinden: een belangrijke factor van een professionele schoolcultuur
Henk Galenkamp
Kenmerken goede schoolleider
De schoolleider doet ertoe
Myriam Lieskamp
Teamleren
Teamleren in een lerende school: samen werken aan beter onderwijs
Jan Jutten
Beleid school maken
Zo maak je richtinggevend beleid voor je school
Machiel Karels
Elementen veranderproces onderwijs
Vijf elementen voor succesvol veranderen binnen het onderwijs
Sietske van der Wegen
Ga tot de mier!
Ga tot de mier! - Een mierenparabel met lessen voor mensenorganisaties
Arja Kerpel
Professionele leergemeenschap
De professionele leergemeenschap
Arja Kerpel
Onderzoeksmatig leiderschap
Onderzoeksmatig leiderschap
Myriam Lieskamp
Duurzame schoolontwikkeling
Duurzame schoolontwikkeling
Myriam Lieskamp
Leidinggeven aan onderwijsinnovatie met ict
Leidinggeven aan onderwijsinnovatie met ict.
Myriam Lieskamp


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Wat is professionaliteit? Tjipcast 015
Wat is professionaliteit? Tjipcast 015
redactie
Creativiteit in een video van één minuut uitgelegd
Creativiteit in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Schoolontwikkeling in een video van één minuut uitgelegd
Schoolontwikkeling in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Marco de Witte over de essentie van veranderen in organisaties
Marco de Witte over de essentie van veranderen in organisaties
redactie
Grote innovatie in kleine stappen. Tjipcast 029
Grote innovatie in kleine stappen. Tjipcast 029
redactie
Hoe maak je van kleine stappen een grotere innovatie beweging?
Hoe maak je van kleine stappen een grotere innovatie beweging?
redactie
Het belang van maakonderwijs op de basisschool. Tjipcast 020
Het belang van maakonderwijs op de basisschool. Tjipcast 020
redactie
Hoe ontwerp je een goed leertraject? Tjipcast 013
Hoe ontwerp je een goed leertraject? Tjipcast 013
redactie
Is creativiteit te leren? Tjipcast 009
Is creativiteit te leren? Tjipcast 009
redactie
Leren en opleiden aantrekkelijk maken: Tjipcast 001
Leren en opleiden aantrekkelijk maken: Tjipcast 001
redactie
Kenniswerkplaatsen bijdrage aan professionele school
Wat voegen kenniswerkplaatsen toe aan schoolontwikkeling?
Leeropbrengsten van non-formeel en informeel leren
Hoe zijn leeropbrengsten zichtbaar te maken?
De leraar als ontwerper van het curriculum
Hoe maak je van een leraar een goed ontwerper?
Feedback om docenten te motiveren
Hoe kan feedback docenten motiveren om te professionaliseren?
Schoolleidersopleidingen bijdrage aan kwaliteit
Functioneren schoolleiders beter na een schoolleidersopleiding?
Invloed wisselende leerkrachten op jonge kind
Wisselende leerkrachten op één dag: heeft dat invloed op het welbevinden?
Verhindert werkdruk docenten in mbo goed onderwijs?
Verhindert werkdruk van docenten in mbo goed onderwijs?
Zelfregie van leraren op professionele ontwikkeling
Welke zelfregie hebben leraren op hun professionele ontwikkeling?
Meerscholendirectie en de effecten hiervan
Effect van een meerscholendirectie: is iedereen tevreden?
Verschil unitonderwijs en klassikaal onderwijs
Unitonderwijs versus klassikaal onderwijs
Professionele leergemeenschappen
Professionele leergemeenschappen in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs: Effecten van wederzijdse afhankelijkheid o...
Competentiegericht beroepsonderwijs
Teamleren in het kader van competentiegericht beroepsonderwijs
Professionele ruimte
Zeggenschap en professionele ontwikkeling van docenten in het voortgezet onderwijs
Individueel maatwerk vo MEGAband
Individueel maatwerk in voortgezet onderwijs (MEGAband)
HRM schoolprestaties
Human Resource Management (HRM) en schoolprestaties
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Van deze rotonde



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.