Over ambitieuze en duurzame onderwijsinnovatie (2): curriculum

  Geplaatst op 9 oktober 2023

“Het is ontzettend moeilijk om voorspellingen te maken, zeker als het over de toekomst gaat.” Deze gevleugelde uitspraak geeft terecht aan dat wie probeert een blik in de toekomst te werpen, zich op glad ijs begeeft. Dat is voor onderwijs niet anders, maar toch durf ik me er in een driedelige blogreeks aan wagen. Wanneer we weten dat duurzame verandering incrementeel – en dus geleidelijk – kan plaatsvinden door rekening te houden met de grammatica van onderwijs, dan is veel mogelijk. In een eerste blog over onderwijsinnovaties kon je lezen over de mogelijkheden die technologie biedt. Vandaag is het curriculum aan de beurt.

Innovaties door curricula

Veel onderwijsinnovaties richten zich op het hoe (didactische aanpakken, digitalisering, schoolinrichting- en organisatie etc), maar minder op het ‘wat’, met andere woorden het curriculum. Er bestaan tal van omschrijvingen voor het begrip ‘curriculum’, waarbij ik verkies om het te beperken tot de verzameling van leerinhouden (gaande van kennis, vaardigheden tot attitudes) en bijhorende doelen die onze kinderen dienen te beheersen.

Een curriculum in leerplichtonderwijs wordt in Vlaanderen bijvoorbeeld vastgelegd door eindtermen, bepaald door de overheid, en geconcretiseerd in leerplannen, gemaakt door de koepelorganisaties van de onderwijsnetten en het gemeenschapsonderwijs. Scholen hebben vaak nog relatief veel vrijheid om de inhouden concreet vorm te geven.

In praktijk wordt het curriculum uiteindelijk zichtbaar door de curriculummaterialen zoals schoolboeken en zelf gecreëerde leermiddelen die leraren gebruiken.

Curriculumhernieuwing is een vaak vergeten en ondergewaardeerde vorm van onderwijsinnovatie. Er liggen echter enorme kansen, zowel op inhoudelijk vlak, wetenschappelijk vlak als op het gebied van implementatie.

1. Binnen de kennisdomeinen wordt vernieuwd

We creëren als mensheid steeds meer kennis door wetenschappelijke vooruitgang in de verschillende disciplines. Door die kennisexplosie hebben we dus steeds meer ‘culturele elementen’ door te geven naar de volgende generaties. Daarnaast is wat we als maatschappij belangrijk vinden om door te geven wellicht ook anders dan een paar decennia geleden. Wát we binnen de vakgebieden willen aanleren, is dus bij uitstek voer voor discussie. Onze huidige leerlingen kunnen bijvoorbeeld leren over de impact van slavernij en kolonisatie, over GGO en wat hun impact is op landen met een sterke bevolkingsgroei, hoe oriëntatie met behulp van GPS in mobiele toestellen werkt, over de fundamenten van programmeren in verschillende computertalen etc. Andere leerinhouden dan wat onze grootouders op de schoolbanken te horen kregen en dus een innovatie.

Curriculumvernieuwing hoeft echter geen reden te zijn om vakkenindeling op de schop te gooien.

De essentiële fundamenten binnen de kennisdomeinen van de alfa, beta-, en gammavakken blijven grotendeels overeind omdat ze de basis vormen voor toekomstig leren. Een kind dat niet gedegen kan lezen of rekenen, kan ook de nieuwe inhouden niet de baas. Zonder fundamenten geen gebouw. Een voorbeeld van curriculuminnovatie binnen een vakgebied vinden we terug bij het Amerikaanse Center for Curriculum Redesign waar een set van nieuwe standaarden voor wiskunde-onderwijs voorgesteld werd: ze behouden uiteraard de basis (rekenen, algebra en meetkunde) maar stellen daarnaast al leerlijnen rond statistiek en discrete wiskunde vanaf de lagere school voor omdat die in een huidige maatschappij relevanter zouden zijn voor een brede groep leerlingen en niet enkel voor leerlingen die in sterk-wiskundige richtingen terecht zouden komen. Ook buiten het leerplichtonderwijs zijn er kansen om curricula te versterken. Zo werkt ons expertisecentrum samen met onze lerarenopleidingen aan een versterkt curriculum voor neveninstromers.

 

2. Ons voortschrijdend inzicht over menselijke cognitie inspireert curriculumbouwers.

Leraren zijn in wezen ‘geheugenwerkers’. Bij alles wat we doen in klaslokalen, hebben we de ambitie dat het beklijft, gaande van het toepassen van basisvaardigheden tot het bijbrengen van attitudes. De wetenschappen die het menselijk leren bestuderen, leveren daarom waardevolle inzichten die een innovatieve curriculumopbouw mogelijk kunnen maken. Zo weten we al sinds Jerome Bruner dat ‘spiral curricula’ (waarbij leerinhouden binnen vakdomeinen herhaald aan bod komen over leerjaren heen en telkens een complexiteitslaag toevoegen) beter werken dan curricula die vooral veel afzonderlijke inhouden willen behandelen. Dit bouwt voort op een ander fundamenteel inzicht, namelijk de nimmer te onderschatten rol van een ruime voorkennis, waarover op dit kanaal al uitgebreid werd geschreven.

De legende vertelt ons dat Newton de fundamentele wetten van de zwaartekracht heeft ontdekt toen er een appel uit de boom op zijn hoofd viel, maar er zijn al vele appels op hoofden gevallen zonder dat er bij de slachtoffers een automatische connectie kwam met universele fysica. Vermoedelijk was er bij Newton al enige voorkennis in het spel. Recenter zijn de inzichten over ‘generieke vaardigheden’ of losstaande ‘denkvaardigheden’. Die werden sinds het begin van de 21e eeuw steeds populairder in verscheidene curricula. Denk bijvoorbeeld aan ‘kritisch denken’, ‘de kerngedachte vinden in een tekst’, ‘informatie analyseren, synthetiseren en evalueren’, ‘begrijpend lezen’ of ‘leren leren’.

Deze vaardigheden gaven het onderwijsveld de impressie dat ze niet gebonden zijn aan een bepaald kennisdomein en dus bereikbaar zijn over kennisdomeinen heen, wat men ‘transfer’ noemt.

Door het als ‘vaardigheid’ te benoemen, creëerden we ook de verwachting dat ze te trainen zijn, zoals fietsen. We weten echter – dankzij wetenschappelijke vooruitgang op dat vlak – dat niet alle generieke vaardigheden zomaar transfereren naar een ander domein als je geen basiskennis hebt van het andere domein. Net als bij routine-taken wordt bij open en nieuwe problemen het kritisch denken mogelijk gemaakt door uitgebreide opgeslagen achtergrondkennis over het domein (zie daarover bijvoorbeeld dit treffend stuk van Daniel Willingham). Het inzicht dat generieke vaardigheden moeilijk bereikbaar zijn met generieke training, is dus een mogelijke innovatie in het formuleren van curricula. Geen onmogelijke verwachtingen voor leraren meer!

Daarnaast kan er vooruitgang geboekt worden door helder te krijgen welke onderdelen van een curriculum wél transfer bevorderen. Het is niet omdat transfer tussen domeinen niet vanzelfsprekend is, dat het onmogelijk is. Zo kan statistische kennis (bijvoorbeeld verschil tussen een oorzakelijk verband en een correlationeel verband) breed toegepast worden. Logisch denken (bijvoorbeeld “A en niet-A kunnen niet tegelijkertijd waar zijn”) stelt je in staat om over domeinen heen bepaalde uitspraken naar waarheid te toetsen. Een ruime woordenschatkennis stelt je in staat om teksten uit andere domeinen te begrijpen enz.

Vragen die in de toekomst beantwoord kunnen worden, zijn welke elementen in een curriculum ook effectief bijdragen tot niet-cognitieve uitkomsten, zoals sociaal-emotioneel leren.

Ook daar wordt met rasse schreden vooruitgang geboekt: zo krijgt de Ruler-aanpak op steeds meer scholen een plaats.

Uiteraard zijn er binnen het curriculum nog tal van andere paden richting innovatie.  Wanneer curricula bijvoorbeeld geïmplementeerd worden, wordt het zichtbaar in de leermiddelen, gaande van schoolboeken tot online leeromgevingen. Ook in dat implementatieproces (hoe garanderen we bijvoorbeeld kwaliteit van leermiddelen?) is veel progressie mogelijk, al is dat een aparte blog waard. Meer weten over curriculumtheorie en het ontwerpen van een curriculum? Lees zeker Wetenswaardig van Erik Meester!

In een derde en laatste deel ga ik in op wat de rol van wetenschap kan zijn binnen het lerarenberoep.

 

Heb je vragen over dit thema? Stel ze in de onderwijs community binnen de Wij-leren.nl Academie!

Gerelateerd

Gratis webinar
Gratis serie webinars over actuele onderwijskundige thema's!
Gratis serie webinars over actuele onderwijskundige thema's!
Bekende experts delen hun kennis
Wij-leren.online Academie 
Webinar
Hoe bevorder je de samenwerking in je schoolteam?
Hoe bevorder je de samenwerking in je schoolteam?
Gratis webinar met Machiel Karels
Wij-leren.nl Academie 
Cursus
Mediation voor schoolleiders
Mediation voor schoolleiders
Mediation en conflicthantering in het onderwijs
Medilex Onderwijs 
Gratis serie webinars over actuele onderwijskundige thema's!Beleid school maken
Zo maak je richtinggevend beleid voor je school.
Machiel Karels
Voorkom vastlopen onderwijsverandering
Hoe voorkom je dat een onderwijsverandering vastloopt?.
Machiel Karels
Effectiever onderwijs
Hoe gerichte inzet van ICT leidt tot effectiever onderwijs
Jos Cöp
ICT-beleidsplan
Wat maakt een ict-beleidsplan zo effectief?
redactie
Schermen-schermtijd verminderen
Meer of minder schermen op school?
Ruben du Burck
Weinig ICT-gebruik
Leraren benutten specifieke mogelijkheden ICT nauwelijks
Annemieke Top
Leren in 2020 - 1
Leren in 2020
Jos Cöp
Bovenschools leiderschap
Bovenschools leiderschap in een lerende organisatie
Jan Jutten
E-learning trends en ontwikkelingen
E-learning. Trends en ontwikkelingen
Wilfred Rubens
Leidinggeven aan onderwijsinnovatie met ict
Leidinggeven aan onderwijsinnovatie met ict.
Myriam Lieskamp
Van deze rotonde
Hoe komen we van deze rotonde? Over het belang van creatief en probleemoplossend denken bij schoolontwikkeling
Myriam Lieskamp
Succesvolle schoolprofilering
Succesvolle schoolprofilering
Myriam Lieskamp
Duurzame schoolontwikkeling
Duurzame schoolontwikkeling
Myriam Lieskamp
Over ambitieuze en duurzame onderwijsinnovatie (3)
Over ambitieuze en duurzame onderwijsinnovatie (3): wetenschappelijke ondersteuning
Tim Surma

Wij-leren.nl Academie

Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Hoe bouw je aan een topteam? Tjipcast 033
Hoe bouw je aan een topteam? Tjipcast 033
redactie
Omix Webtalks met Adjiedj Bakas - De onderwijsinrichting van morgen
Omix Webtalks met Adjiedj Bakas - De onderwijsinrichting van morgen
redactie
Wat is de invloed van management op werk, leven en democratie?
Wat is de invloed van management op werk, leven en democratie?
redactie
Omix Webtalks met Ben Tiggelaar - Leiderschap en verandering in het onderwijs.
Omix Webtalks met Ben Tiggelaar - Leiderschap en verandering in het onderwijs.
redactie
Helma van der Hoorn - Bestuurlijke vernieuwingen door vertrouwen
Helma van der Hoorn - Bestuurlijke vernieuwingen door vertrouwen
redactie
Patronen doorbreken en beweging krijgen in organisaties
Patronen doorbreken en beweging krijgen in organisaties
redactie
Tip van Tjip 010  en de spieken studiedag voor onderwijsmanagers
Tip van Tjip 010 en de spieken studiedag voor onderwijsmanagers
redactie
ICT kennis leerlingen praktijkonderwijs
ICT kennis leerlingen praktijkonderwijs
redactie
Hoe organiseer je als school kwalitatief goed onderwijs? Tjipcast 044
Hoe organiseer je als school kwalitatief goed onderwijs? Tjipcast 044
redactie
Veranderen in organisaties: Klein maar fijn? Tjipcast 028
Veranderen in organisaties: Klein maar fijn? Tjipcast 028
redactie
[extra-breed-algemeen-kolom2]



21st century skills
digitale geletterdheid
digitale leeromgeving
duurzame organisatieontwikkeling
ICT in het onderwijs
leiderschapsstijl
mediawijsheid
onderwijsvernieuwing
schoolleider
situationeel leiderschap

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest