In hoeverre leidt professionalisering van schoolleiders in het voortgezet onderwijs tot kwalitatief goed onderwijs?

Geplaatst op 28 oktober 2020

Professionalisering van schoolleiders in het voortgezet onderwijs lijkt vooral indirect bij te dragen aan de kwaliteit van het onderwijs en de leerlingprestaties. Formele opleidingen voor schoolleiders versterken het onderwijskundig leiderschap, tijd besteed aan schoolleiderschap, leiding geven aan organisatieverandering en vertrouwen in eigen kunnen. Op organisatieniveau kan een school profiteren van versterkt onderwijskundig leiderschap, verbetering van schoolklimaat of verbeterde in- en externe samenwerking.

De kwaliteit van schoolleiders is van belang voor de kwaliteit van het onderwijs. Het versterken van het leiderschap zou dan ook de kwaliteit van het onderwijs ten goede moeten komen. Professionalisering van schoolleiders kan variëren van individuele coaching tot deelname aan een leernetwerk of het volgen van een formele opleiding. Over het directe verband tussen professionalisering van schoolleiders en onderwijskwaliteit is weinig onderzoek gedaan.

Schoolleiders en onderwijskwaliteit

Er is een zwak tot matig verband tussen schoolleiderschap en leerprestaties. Dit verband heeft soms direct betrekking op het primaire proces, bijvoorbeeld bij het monitoren van vooruitgang, en soms indirect. De invloed op leerresultaten bestaat dan uit het vaststellen van nieuw beleid, communicatie, schoolcultuur of zichtbaarheid van de schoolleider. Het verband tussen leiderschap en leerprestaties is overigens minder sterk in het voortgezet onderwijs dan in het primair onderwijs.

Effectief leiderschap wordt gekenmerkt door een focus op curriculum en instructie, effectieve communicatie en het onderhouden van interne en externe relaties. Het vermogen van de schoolleider om het organisatieklimaat en de schoolcultuur vorm te geven is een ander aspect van effectief leiderschap. Verder horen daarbij betrokkenheid bij het formuleren en realiseren van de visie en missie van de school, en het vermogen om goede medewerkers aan te nemen en te behouden.

Professionalisering is vaak gericht op het versterken van bovenstaande dimensies met als doel het verbeteren van de onderwijskwaliteit en leerprestaties. Voor schoolleiders in het voortgezet onderwijs komt daar veelal het ontwikkelen van de basiscompetenties uit de beroepsstandaard bij. Andere activiteiten zijn een gezamenlijke visie en richting creëren, een coherente organisatie voor het primaire proces realiseren, strategisch omgaan met de omgeving, en het bevorderen van samenwerking, leren en onderzoek.

Schoolleidersopleidingen en onderwijskwaliteit

Er is weinig kennis over het effect van schoolleidersopleidingen op onderwijskwaliteit. Wel is bekend dat schoolleiders meer tijd gaan besteden aan hun kerntaken en aan onderwijskundig leiderschap. Verder neemt hun overtuiging dat ze het verschil kunnen maken toe.

Op organisatieniveau zorgen formeel opgeleide schoolleiders voor versterking van vernieuwingen in het onderwijs en verbetering van het schoolklimaat.

Tijdens de opleiding zijn vooral het werken in hechte leergroepen, stages, mentoring en het doen van praktijkgericht onderzoek effectief. Andere effectieve elementen in de algemene schoolleidersopleiding zijn het gebruik van actieve leervormen, het leggen van verbinding met de praktijk en het werken aan een coherent, op onderzoek gebaseerd curriculum.

Beginnende adjunct-directeuren in het voortgezet onderwijs die een schoolleidersopleiding volgen, vergroten daarmee het geloof in eigen kunnen op gebieden als het volgen van leerprestaties, het evalueren van onderwijspraktijken en het leiding geven aan professionele ontwikkeling.

Coaching en onderwijskwaliteit

Bij coachingsprogramma’s leren schoolleiders meer en dieper te reflecteren op gestelde doelen en voorgenomen acties in de onderwijspraktijk. Dit is zeker zo als een coach specifiek en gedetailleerd doorvraagt op feedback gegeven door leraren. Ook rollenspelen en scenario’s helpen schoolleiders in het primair en voortgezet onderwijs om hun aannames en perceptie over de organisatie te heroverwegen. Expliciete evaluatie van de ingezette verandering tijdens het coachingsgesprek draagt bij aan schoolverbetering.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Barbara Janssen (antwoordspecialist) en Lisette Uiterwijk (Kennismakelaar Kennisrotonde)

Vraagstellers: Beleidsmedewerker OCW

Vraag

In hoeverre leidt professionalisering van schoolleiders in het VO tot kwalitatief goed onderwijs?

Kort antwoord


De kwaliteit van schoolleiders is van belang voor de onderwijskwaliteit van leerlingen. Hoewel weinig specifiek onderzoek beschikbaar is, lijkt professionalisering van schoolleiders in het VO met name indirect positief bij te dragen. Formele schoolleidersopleidingen versterken het individu op onderwerpen als onderwijskundig leiderschap, bestede tijd aan schoolleiderschap, leiding geven aan organisatieverandering en self-efficacy. Op organisatieniveau kan een school profiteren door bijvoorbeeld versterkt onderwijskundig leiderschap, verbetering van schoolklimaat of verbeterde in- en externe samenwerking.

Toelichting antwoord

Inleiding

Professionalisering van schoolleiders krijgt veel aandacht. Onderzoek naar de effectiviteit van scholen laat het belang van de rol van de schoolleider voor onderwijskwaliteit ook zien (Hattie, 2008; Uysal & Sarier, 2018; Witziers, Bosker, & Krüger, 2003). Het versterken van het leiderschap in scholen wordt dan ook verondersteld de kwaliteit van het onderwijs ten goede te komen. Professionalisering van schoolleiders kan door middel van verschillende activiteiten. Dit kan variëren van bijvoorbeeld coaching tot deelname aan een leernetwerk of een formele opleiding.

Voor het beantwoorden van bovenstaande vraag is onderzoek naar alle vormen van professionalisering meegenomen. De gevonden literatuur heeft met name betrekking op de relatie tussen professionalisering van schoolleiders en schoolleiderschap en de relatie tussen schoolleiderschap en onderwijskwaliteit. Over het directe verband tussen professionalisering van schoolleiders en onderwijskwaliteit is weinig onderzoek beschikbaar.

Schoolleiders en onderwijskwaliteit

Er is een zwak tot matig verband tussen schoolleiderschap en leerprestaties blijkt uit meerdere systematische reviews en meta-analyses (Hattie, 2008; Uysal & Sarier, 2018; Witziers, Bosker, & Krüger, 2003). Dit verband heeft soms direct betrekking op het primaire proces, bijvoorbeeld bij het monitoren van vooruitgang, en soms op leiderschapsgedrag dat meer indirect van invloed is op leerresultaten, bijvoorbeeld bij het vaststellen en communiceren van een missie, via schoolcultuur of de zichtbaarheid van de schoolleider in de organisatie.

Beide vormen van leiderschapsgedrag hangen samen met leerprestaties (Witziers, Bosker, & Krüger, 2003). Het verband tussen leiderschap en leerprestaties is overigens minder sterk in het voortgezet onderwijs dan in het primair onderwijs (Witziers, Bosker, & Krüger, 2003, 2003; Kaplan, Owings, & Nunnery, 2005; Hattie, 2008).

Effectief schoolleiderschap wordt gekenmerkt door schoolleiders met een focus op curriculum en instructie, effectieve communicatie en het onderhouden van interne en externe relaties, het vermogen van de schoolleider om het organisatieklimaat en de cultuur vorm te geven, betrokkenheid van de schoolleiding bij het formuleren en realiseren van de visie en missie van de school, frequente feedback alsook het (h)erkennen van prestaties, en tot slot het vermogen om te investeren in het aannemen en behouden van medewerkers (Daniëls, Hondeghem, & Dochy, 2019).

Professionaliseringsactiviteiten zijn vaak gericht op het versterken van bovenstaande dimensies met als uiteindelijke doel het verbeteren van de onderwijskwaliteit en leerprestaties. Voor schoolleiders in het VO in Nederland is professionalisering vaak ook gericht op het ontwikkelen van de generieke basiscompetenties uit de beroepsstandaard: gezamenlijke visie en richting creëren, een coherente organisatie voor het primaire proces realiseren, samenwerking, leren en onderzoek bevorderen, strategisch omgaan met de omgeving, en analyseren en probleem oplossen (VO-raad, 2014).

Effect van professionalisering van schoolleiders in het VO

Er is nog slechts beperkt onderzoek gedaan naar de effecten van professionalisering van schoolleiders in het algemeen, en schoolleiders in het VO in het bijzonder. Het onderzoek naar het effect van professionalisering is daarnaast vaak versnipperd, kleinschalig, gesitueerd buiten Nederland. Er zijn verschillende onderzoeken over schoolleidersopleidingen en onderwijskwaliteit gevonden en een klein, beperkt onderzoek over coaching en schoolleiderschap.

Schoolleidersopleidingen en onderwijskwaliteit

In een antwoord op een eerdere vraag aan de Kennisrotonde Draagt een schoolleidersopleiding bij aan beter functionerende schoolleiders? (2018) staat dat er weinig onderzoek naar het effect van schoolleidersopleidingen op onderwijskwaliteit is. Het onderzoek dat beschikbaar was gaf soms geen of een (zwak) positief verband. Genoemde effecten van opleiding van schoolleiders op individueel niveau zijn een toename in bestede tijd aan schoolleiderschap en onderwijskundige taken, een toename in kennis en vaardigheden op het gebied van onderwijskundig leiderschap en schoolverbetering en een toename van de self-efficacy – de eigen overtuiging dat men het verschil kan maken - van schoolleiders.

Hierbij bleken vooral het werken in hechte leergroepen, stages, mentoring en het doen van praktijkgericht onderzoek effectief (zie Kennisrotonde, 2018; Krüger & Andersen, 2017). Gevonden effecten op organisatieniveau betroffen versterking van leiderschapspraktijken en schoolvernieuwing en verbetering van het schoolklimaat. Het gebruik van actieve leervormen, een duidelijke verbinding met de praktijk en een coherent, op onderzoek gebaseerd curriculum bleken vooral effectieve elementen in de schoolleidersopleiding (Krüger & Andersen, 2017). Dit onderzoek had betrekking op schoolleiders in het algemeen, niet specifiek in het VO.

Schoolleiders in het PO en VO in de Verenigde Staten besteedden na afloop van een éénjarige opleiding meer tijd aan onderwijskundig leiderschap in vergelijking met planning, politiek leiderschap en managementvraagstukken, verfijnden daarnaast de onderwijspraktijk en verdiepten hun kennis (Barnes et al., 2010). De opleiding die zij volgden was praktijkgericht en gericht op leerprestaties en het verbeteren van instructie. Het samenwerken met schoolleiders van andere scholen aan praktische relevante vraagstukken werd hierbij effectief gevonden.

In vergelijking met schoolleiders die geen opleiding hadden gevolgd, scoorden schoolleiders en scholen in het primair onderwijs in de Verenigde Staten die een tweejarige leiderschapsopleiding hadden gevolgd met name beter op het initiëren van verandering, samenwerking tussen leerkrachten, gedifferentieerde instructie, ouder- en gemeenschapsbetrokkenheid en self-efficacy met betrekking tot het verbeteren van instructie en leren in school (Miller et al., 2016).

Beginnende adjunct-directeuren in het VO die een schoolleidersopleiding volgden, vergrootten hun self-efficacy op het gebied van het volgen van leerprestaties, het evalueren van onderwijspraktijken en het leiding geven aan professionele ontwikkeling (Petridou, Nicolaidou & Karagiorgi, 2017).

Coaching en onderwijskwaliteit

Bij de inzet van een coachingsprogramma voor schoolleiders, reflecteerden deze meer en dieper op gestelde doelen en voorgenomen acties in de onderwijspraktijk als een coach specifieker en gedetailleerder doorvroeg op feedback gegeven door leerkrachten. Ook het gebruik van rollenspelen en scenario’s helpt schoolleiders in PO en VO om hun aannames en perceptie over de organisatie te heroverwegen en de voorgenomen richting daar waar relevant op aan te passen. Tot slot draagt expliciete evaluatie van de ingezette verandering tijdens het coachingsgesprek bij aan de effectiviteit van de schoolverbetering (Huff, Preston & Goldring, 2013).

Conclusie

Professionalisering van schoolleiders kan bijdragen aan een betere uitvoering van het vak van schoolleider. Dit kan indirect een bijdrage leveren aan een verbetering van de onderwijskwaliteit en leerprestaties van leerlingen.

Geraadpleegde bronnen 

Gerelateerd

adviestraject
Leren Zichtbaar Maken
Leren Zichtbaar Maken
John Hattie
Bazalt | HCO | RPCZ 
adviestraject
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Hoe groeit jouw school naar gepersonaliseerd onderwijs?
Wij-leren.nl schoolontwikkeling 
Webinar
Anders organiseren - gratis webinar
Anders organiseren - gratis webinar
Hoe organiseer je jouw onderwijs in deze tijd?
Kennisnet 
congres
Didactiek in lange lesuren
Didactiek in lange lesuren
Over effectieve didactiek, klassenmanagement en concentratie tijdens lange lesuren
Medilex Onderwijs 
Kenmerken goede schoolleider
De schoolleider doet ertoe.
Myriam Lieskamp
Professionalisering
Leraar die zichzelf ontwikkelt: professionalisering onderwijs.
Luc Stevens
Leiderschapsstijlen
Leiderschap en leiderschapsstijlen
Machiel Karels
Schoolleider als regisseur
De leidinggevende in het onderwijs als regisseur: leiding geven aan leren
Robert-jan Simons
De staat van de nederlandse onderwijsleider
De staat van de Nederlandse Onderwijsleider
Margareth de Wit
Toekomstbestendig onderwijs
Deze 12 onderwijsveranderingen zijn kindgericht en toekomstbestendig
Machiel Karels
Visie op kernwaarden en structuren van macht
Wie heeft de macht in de school?
Mathilde Tempelman-Lam
Effectief leiderschap
De zeven eigenschappen van effectief leiderschap - Stephen Covey
Arja Kerpel
Onderwijskundig Leiderschap
Onderwijskundig leiderschap
Myriam Lieskamp
Leidinggeven aan onderwijsinnovatie met ict
Leidinggeven aan onderwijsinnovatie met ict.
Myriam Lieskamp
Dienend leiderschap
Is dienend leiderschap te leren?
Harm Klifman
Kwaliteit in de klas
Kwaliteit in de klas? Onderwijskwaliteit op papier of in de klas...
Bea Pompert


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Onderwijskwaliteit in een video van één minuut uitgelegd
Onderwijskwaliteit in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Patronen doorbreken en beweging krijgen in organisaties
Patronen doorbreken en beweging krijgen in organisaties
redactie
Tip van Tjip 010  en de spieken studiedag voor onderwijsmanagers
Tip van Tjip 010 en de spieken studiedag voor onderwijsmanagers
redactie
Hoe is de mens geworden wie hij is? Tjipcast 006
Hoe is de mens geworden wie hij is? Tjipcast 006
redactie
Hoe organiseer je als school kwalitatief goed onderwijs? Tjipcast 044
Hoe organiseer je als school kwalitatief goed onderwijs? Tjipcast 044
redactie
Veranderen in organisaties: Klein maar fijn? Tjipcast 028
Veranderen in organisaties: Klein maar fijn? Tjipcast 028
redactie
Wat is een lerende organisatie? En hoe word je het? Tjipcast 019
Wat is een lerende organisatie? En hoe word je het? Tjipcast 019
redactie
Vaart maken in organisaties. Tjipcast 016
Vaart maken in organisaties. Tjipcast 016
redactie
Verwaarloosde organisaties: Tjipcast 010
Verwaarloosde organisaties: Tjipcast 010
redactie
Hoe bouw je aan een topteam? Tjipcast 033
Hoe bouw je aan een topteam? Tjipcast 033
redactie
Wat is de invloed van management op werk, leven en democratie?
Wat is de invloed van management op werk, leven en democratie?
redactie
Tip van Tjip 012: Leiderschapslessen uit de praktijk
Tip van Tjip 012: Leiderschapslessen uit de praktijk
redactie
Gespreid leiderschap: Tjipcast 003
Gespreid leiderschap: Tjipcast 003
redactie
Inburgeraars en het nut van het vut-model
Volwassen inburgeraars en het nut van het vut-model
Motieven voor keuze van kunst en cultuur vwo
Waarom kiezen vwo-ers voor kunst- en cultuuraanbod?
Professionalisering van schoolleiders vo
Maakt professionalisering van schoolleiders onderwijs echt beter?
Leiderschapspraktijken voor veranderbereidheid leraren
Veranderbereidheid van leraren: welke leiderschapsskills zijn daarbij helpend?
Gespreksvoering over identiteit en waarden
Hoe ga je het gesprek aan over identiteit en waarden?
Verwachtingen van werkgevers over mbo studenten
Welke verwachtingen schept een MBO-excellentieprogramma?
Aanpak theorie en praktijk onderzoekende houding
Hoe stimuleer je een onderzoekende houding bij studenten?
Competenties van leerlingen om met informatie om te gaan
Goede informatie vinden: welke competenties zijn nodig?
Bewegend leren in het vo en mbo
Helpt bewegend leren ook voor pubers en adolescenten?
Kenniswerkplaatsen bijdrage aan professionele school
Wat voegen kenniswerkplaatsen toe aan schoolontwikkeling?
Invloed scholen burgerschap leerlingen
Invloed van scholen op burgerschap van leerlingen
Burgerschapscompetenties
Schoolkenmerken voor ontwikkeling van burgerschapscompetenties
Burgerschapsonderwijs VO
Burgerschapsonderwijs in het voortgezet onderwijs internationaal vergeleken
Responsief leiderschap AOC
Ontwikkeling van responsief leiderschap in AOC
Sturen kwaliteit po
Ongemak van Autonomie: Sturen van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]



21st century skills
authentiek leiderschap
burgerschap
didactiek
dienend leiderschap
duurzame organisatieontwikkeling
leiderschapsstijl
onderwijskwaliteit
schoolleider
situationeel leiderschap

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest