Welke factoren bij de leerkracht en welke in de schoolorganisatie zijn nodig zodat de inzet van ict de leeropbrengsten in het primair onderwijs verhoogt?

Geplaatst op 6 september 2021

Om leeropbrengsten van leerlingen in het primair onderwijs te verhogen door de inzet van ict zijn meerdere factoren van belang, veelal in onderlinge samenhang. Leerkrachten beschikken over up-to-date ict-vaardigheden en competenties. Ze staan open voor nieuwe ontwikkelingen en zijn bereid kennis te delen met collega’s. Leerkrachten krijgen voldoende tijd en ruimte om samen te werken en elkaar te kunnen helpen. Een ondersteuningsteam lost snel technische obstakels op en vervangt direct defecte apparatuur.

Het effect van de inzet van ict op de leeropbrengsten van leerlingen in het primair onderwijs is klein, maar voor de vakken lezen en rekenen positief. Welke factoren dragen daar aan bij?

Effectiviteit van ict is afhankelijk van de context

Er kan geen rechtstreekse relatie worden aangetoond tussen ict en leeropbrengsten in het primair onderwijs. De effectiviteit van ict is afhankelijk van de context en van verschillende factoren. Het gaat dan om factoren op institutioneel niveau, school-, leerling- en gezinsniveau, veelal in onderlinge samenhang.

Factoren op institutioneel niveau hebben betrekking op de technische infrastructuur, beleid voor ict-training van leerkrachten en beschikbare budgetten. Op schoolniveau gaat het over hoe schoolleiding en leerkrachten aankijken tegen ict, aantal leerlingen per leraar, beschikbaarheid van software, hardware en ondersteuning. Bij leerlingen spelen geslacht, (computer)vaardigheden en houding over technologie en leren een rol. Evenals ambities en motivatie. Factoren die in het gezin meespelen zijn de gezinssamenstelling, sociaal-economische status en beschikbaarheid van apparatuur.

Factoren op institutioneel niveau en op schoolniveau lijken in belangrijke mate bepalend voor het gebruik van ict en de leeropbrengsten. Leerling- en gezinskenmerken bepalen in onderlinge samenhang het gebruik van ict in de thuissituatie. Juist dit leren, buiten de formele leercontext, zou de effectiviteit van ict bevorderen.

De leerkracht en leeropbrengsten van ict

De inzet van ict staat of valt met de kennis en vaardigheden van leerkrachten. Zij moeten in staat zijn de technologie toe te passen in de klas, op een pedagogisch verantwoorde wijze, geïntegreerd in het leerproces. De leerkrachten houden hun kennis op peil en staan open voor nieuwe ontwikkelingen. Ze zijn bereid kennis met collega’s te delen en samen te werken.
Verder zorgen leerkrachten ervoor dat leerlingen voldoende ict-vaardigheden hebben. Het leerproces sluit aan bij de belevingswereld van de leerlingen. Dat maakt samenwerking tussen leerlingen, ook buiten school, eenvoudiger. Informeel leren krijgt op die manier een extra stimulans. Belangrijk hier is vertrouwen in eigen kunnen: leerkrachten moeten de overtuiging hebben dat ze de gewenste betrokkenheid van leerlingen en de beoogde leerdoelen kunnen realiseren.

De school en leeropbrengsten van ict

Leeropbrengsten van ict hangen voor een groot deel af van de wisselwerking tussen schoolcontext en leerkracht. Een hoofdtaak voor de school is zorgen voor voldoende tijd en ruimte voor leerkrachten om samen te werken en elkaar te helpen. Voorwaarden zijn een goede technische infrastructuur en ondersteuning. Dit omvat trainingen voor leerkrachten, en beschikbaarheid van tijd en middelen. Een snel handelend ondersteuningsteam voor het oplossen van technische obstakels en vervangen van defecte apparatuur is onontbeerlijk.

Leerlingen moeten voldoende toegang hebben tot de ict-middelen. De school stimuleert en faciliteert informeel leren. Te denken valt hierbij aan groepswerk buiten de klas en het zelfstandig onderzoeken van vraagstukken. Dit vereist onder meer een visie en leiderschap op nut en gebruik van ict bij de directeur en het schoolbestuur. Daarnaast helpt een flexibel curriculum dat zich aan technologische veranderingen kan aanpassen.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Wilco Brinkman (antwoordspecialist) en Ruud van der Aa (kennismakelaar)
Vraagsteller: Hoofd ICT (onderwijskundig)

Vraag

Welke factoren bij de leraar en welke factoren in de schoolorganisatie zijn nodig om ICT in het primair onderwijs zo in te zetten dat het de leeropbrengsten verhoogt?

Kort antwoord

Het effect van de inzet van ICT op de leeropbrengsten van leerlingen in het primair onderwijs is klein, maar over het algemeen positief voor de vakken lezen en rekenen. Er zijn uiteenlopende factoren die hier, vaak in onderlinge samenhang, een rol bij spelen. Relevante factoren bij de leraar hebben onder andere betrekking op up-to-date ICT-vaardigheden en competenties, ontwikkelingsbereidheid, kennisdeling met collega’s en de attitude ten aanzien van ICT-gebruik.

Voor de schoolorganisatie gaat het om zaken als voldoende tijd en ruimte voor leraren voor samenwerking en peer review, een snel handelend ondersteuningsteam voor het oplossen van technische obstakels en vervangen van defecte apparatuur, visie en leiderschap op nut en gebruik van ICT van schoolleiding/directeur. Naast factoren bij de leraar en op school zijn ook leerlingkenmerken, gezinskenmerken en het overheidsbeleid medebepalend voor de opbrengsten van ICT in het onderwijs.

Toelichting antwoord

ICT en leeropbrengsten

ICT in het onderwijs is een verzamelbegrip voor uiteenlopende digitale instrumenten en toepassingen die ingezet kunnen worden in de werk- en leerprocessen in het onderwijs (Kaur & Tao 2014). Voor het gebruik van ICT in het onderwijs kan grofweg onderscheid worden gemaakt tussen ICT-inzet in het primaire proces (het pedagogisch-didactisch proces) en het secundaire proces (administratie, communicatie, andere ondersteuningstaken). In de beantwoording van deze vraag ligt de focus op de inzet van ICT in het primaire proces.

In de beantwoording van de vraag kijken we met name naar de leeropbrengsten van ICT voor de kernvakken lezen en rekenen. Vanzelfsprekend zijn er op een veel breder spectrum aan vakken en vaardigheden leeropbrengsten te realiseren. Zo heeft de inzet van ICT in zichzelf al een positief verband met leeropbrengsten op het gebied van 21ste eeuwse vaardigheden als bijvoorbeeld informatie zoeken en verwerken (OECD 2015).

Effectiviteit van de inzet van ICT contextueel bepaald

Uit verschillende meta- en reviewstudies blijkt dat het effect van de inzet van ICT op de leeropbrengsten van leerlingen in het primair en secundair onderwijs klein, maar over het algemeen positief is voor de vakken lezen en rekenen/wiskunde (Higgins et al 2012, Lewin et al 2019, Heijsters en Van der Ploeg 2020). Andere studies wijzen op een zwak verband tussen de inzet van ICT en de leeropbrengsten (Higgins 2003, en Livingstone 2012, Biagi & Logi 2013).

De literatuur laat zien dat er geen eenvoudige, rechtstreekse (causale) relatie kan worden aangetoond tussen ICT en leeropbrengsten in het primair (en secundair) onderwijs. Vrij eensgezind is de literatuur over het feit dat de effectiviteit van de inzet van ICT sterk contextueel afhankelijk is en mede wordt beïnvloed door verschillende (intermediërende) variabelen (Mosely 1999; Sangra & Gonzalez-Sanmamed 2010; Higgins et al 2012, Biagi & Loi 2013, OECD 2015, Almerich et al 2016, Lewin et al 2019). De OECD (2015) stelt dat “the link from more technology to better learning results is far from direct”.

Op basis van een literatuuranalyse onderscheiden Biagi & Loi (2013) factoren op institutioneel niveau, schoolniveau, leerlingniveau en gezinskenmerken, die samenhangen met het gebruik van ICT door leerlingen en de leeropbrengsten in de klas.

  • Factoren op institutioneel niveau hebben onder andere betrekking op de technische infrastructuur, beleid aangaande ICT-training van leraren en computergebruik, en beschikbare budgetten.
  • Factoren op schoolniveau hebben onder andere betrekking op de houding van schoolleiding en leraren ten aanzien van ICT, beschikbare middelen (software, hardware en technische en pedagogische ondersteuning), leraar/leerling-ratio en algemene klaskenmerken.
  • Factoren op leerlingniveau hebben onder andere betrekking op geslacht, vaardigheid, omgang met vrienden (peer group), houding ten aanzien van technologie en leren, ambities en motivatie.
  • Factoren op gezinsniveau hebben onder andere betrekking op de sociaal-economische status, gezinssamenstelling, houding ten aanzien van technologie en de beschikbare apparatuur.

Volgens Biagi en Loi (2013) zijn de factoren op institutioneel niveau en op schoolniveau in belangrijke mate bepalend voor het gebruik en de effectiviteit (leeropbrengst) van ICT op school. Het zijn randvoorwaardelijke factoren die een effectieve inzet van ICT mogelijk maken en versterken. Leerlingkenmerken en gezinskenmerken bepalen in onderlinge samenhang het gebruik van ICT in de thuissituatie en zijn daarmee medebepalend voor bijvoorbeeld de mogelijkheden om buiten de standaard leersituaties (klas, school) te leren met behulp van ICT.

Volgens Chauhan (2017) en Lewin (2019) bevordert juist dit leren buiten de formele, standaard leercontext de effectiviteit van ICT. Biagi en Loi (2013) wijzen daarbij op de onderlinge samenhang van de factoren op de verschillende niveaus, wat het moeilijk maakt om causale verbanden aan te tonen. Uiteindelijk loopt het verband van ICT-gebruik op school en ICT-gebruik thuis en de effectiviteit daarvan via de wijze waarop de leerling de ICT toepast en zijn of haar leerstijl (Biagi en Loi 2013; zie ook Mosely 1999).

Leraar-en schoolgerelateerde factoren en leeropbrengst van ICT

In de literatuur worden uiteenlopende factoren en processen genoemd aan de kant van de leraar en aan de kant van de schoolorganisatie, die samenhangen met positieve leeropbrengsten van ICT in het primair onderwijs (zie tabel 1). Zoals opgemerkt, zijn dergelijke samenhangen vaak onderling afhankelijk of in combinatie met andere factoren buiten de leraar of de school (Biagi en Loi, 2013). Daarnaast is het onderscheid tussen leraar- en schoolgerelateerde factoren niet altijd even scherp te maken. Ze hangen natuurlijk ook met elkaar samen. Ons doel met de indeling is inzicht te geven in welke actoren een bijdrage kunnen leveren aan het verbeteren van de te realiseren leeropbrengst met behulp van ICT.

Leraargerelateerde factoren Schoolgerelateerde factoren

ICT vaardigheden, competenties en het constant blijven ontwikkelen daarvan (Mosely 1999, Kalaš et.al. 2012, Almerich et al. 2016):

  • kennis en vaardigheden die met de ingezette technologie samenhangen.
  • kennis over technologie-ondersteunende pedagogiek.
  • kennis en vaardigheden over het toepassen van technologie in een klas.
  • kennis van het integreren van technologie in het leerproces in een klas.

(Kerckaert e.a. 2015)

Voldoende tijd en ruimte voor leraren voor samenwerking en peer review (Mosely 1999)
Bereidheid tot het delen van kennis en samenwerken met collega’s (Divaharan & Ping 2010) Ruimte voor informeel leren creëren gebruiken en stimuleren ( Chauhan 2017, Lewin e.a. 2019). Te denken valt hierbij aan groepswerk buiten de school/klas, specifieke ICT t.b.v. het zelfstandig onderzoeken van vraagstukken,
Bewuste inzet van ICT in het totale pedagogisch proces (Mosely 1999, Stringer e.a. 2019) Een zorgvuldig implementatie met aandacht voor technische en ondersteunende infrastructuur (Kulik & Fletcher 2016). Dit omvat initiële training, beschikbaarheid van tijd en andere middelen (Stringer e.a. 2019).
Een snel handelend ondersteuningsteam voor het oplossen van technische obstakels en vervangen van defecte apparatuur (Kalaš e.a. 2012,)
Ontwikkelingsbereidheid buiten de eigen ‘perceived competence’ (Mosely 1999) Leerlingen moeten voldoende toegang hebben tot de ICT-middelen (Mosely 1999)
Duidelijke doelstellingen per leeronderwerp (Mosely 1999, OECD 2015) Sterke visie en leiderschap op nut en gebruik van ICT van schoolleiding/directeur (Mosely 1999, Divaharan & Ping 2010, Sangra & Gonzalez-Sanmamed 2010, Kalaš e.a. 2012, Biagi & Loi 2013)
Zorgen dat leerlingen voldoende ICT-vaardigheden hebben (Mosely 1999, Lewin e.a. 2019) Pedagogische ondersteuning (Eurydice 2010)
Algemene attitude ten opzichte van ICT in het onderwijs (Mosely 1999, Llomäki 2008, Kreijns e.a. 2013, Kerckaert e.a. 2015, Mckinsey 2020a). Ziet de laar bijvoorbeeld mogelijkheden om zichzelf en onderwijs te verbeteren, belang om aan te sluiten op belevingswereld van leerlingen Samenwerking met andere scholen (Kalaš e.a. 2012)
Stimuleren van samenwerking tussen leerlingen (Kalaš e.a. 2012, OECD 2015). Hier past ook het stimuleren van informeel leren bij (zie schoolgerelateerde factoren) Tijd en ondersteuning voor leraren om zowel nieuwe technische als nieuwe pedagogische vaardigheden te leren (Higgins 2003, Worth e.a 2018)
Vertrouwen in eigen kunnen: de overtuiging dat een leraar in staat is de gewenste betrokkenheid van leerlingen en leerdoelen te realiseren. (Kerckaert e.a. 2015) Flexibel curriculum dat zich aan technologische veranderingen kan aanpassen (Higgins 2003)
  Wanneer de inzet van ICT helpt de leer- en oefentijd te verruimen (OECD 2015, Lewin e.a. 2019, Mckinsey 2020b)
 

Continue training: vaardigheden en pedagogiek (Sangra & Gonzalez-Sanmamed 2010, Stringer e.a. 2019)

 

Tabel 1: Leraar- en schoolgerelateerde factoren die samenhangen met positieve leeropbrengsten van ICT in het primair onderwijs

Geraadpleegde bronnen

Gerelateerd

adviestraject
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Hoe groeit jouw school naar gepersonaliseerd onderwijs?
Wij-leren.nl schoolontwikkeling 
Whitepaper
Besteed jij aandacht aan medewerkers die jouw onderwijsorganisatie verlaten?
Besteed jij aandacht aan medewerkers die jouw onderwijsorganisatie verlaten?
Krijg jouw medewerkers duurzaam in beweging.
Mensium 
Integrale aanpak
Duurzame Inzetbaarheid in het onderwijs
Duurzame Inzetbaarheid in het onderwijs
Oplossingen voor vitaliteit en preventie, voor werkgever en werknemer
Loyalis 
cursus
Inzicht in de digitale wereld van jongeren
Inzicht in de digitale wereld van jongeren
Ken de generatie waaraan je lesgeeft
Medilex Onderwijs 
Leeromgevingen
Leeromgevingen: rol leerkracht - didactische werkvormen - differentiatie.
Arja Kerpel
Stellingen #2032
Goed onderwijs in 2032? Vijf stellingen!.
Machiel Karels
Tabletprogramma's ondermijnen eigenaarschap
De leerling eigenaar van het leerproces? Niet met digitale oefenprogramma's!
Dolf Janson
Persoonlijk leren - differentiëren
Hoe persoonlijk moet het leren zijn? Verantwoord en haalbaar omgaan met verschillen.
Jos Cöp
Digitale leermiddelen in het onderwijs
Digitaal of analoog, het maakt wat uit!
Wendy Brasz en Myra den Haan
Programmeren 1
Leren denken als een programmeur - Digitale bouwvakkers
Marléone Goudswaard
Leren in 2020 - 1
Leren in 2020
Jos Cöp
Blended learning
Grenzen verleggen met blended learning
Sylvia Peters
Vernieuwend bètaonderwijs
Vernieuwende aanpakken bètaonderwijs verbeteren leerprestaties en vergroten interesse
Annemieke Top
Digitale didactiek
Tien pijlers van digitale didactiek
Wilfred Rubens
Persoonlijk leren
Effectief differentiëren, individualiseren en personaliseren in de 21e eeuw
Jos Cöp
Blended learning
Blended learning effectiever met regelmatig online toetsen
redactie
Computerapplicaties
Effectieve computerapplicaties: vergelijk de didactiek, niet het domein
redactie
Onderzoekend leren
Onderzoekend leren met computersimulaties
redactie
Digitaal schoolbord
De kracht van het digitaal schoolbord
Jos Cöp
Woordenschat en ICT
Hoe ICT het woordenschatonderwijs kan verbeteren
Jos Cöp
Schermen-schermtijd verminderen
Meer of minder schermen op school?
Ruben du Burck
Wat leerlingen nu leren - afstandsonderwijs
Wat leerlingen nu leren
redactie
Onderwijs in tijden van corona
Onderwijs in tijden van corona
Myriam Lieskamp
De lerende mens
De lerende mens
Arja Kerpel
Digitale dementie
Digitale dementie - Manfred Spitzer
Machiel Karels
Leidinggeven aan onderwijsinnovatie met ict
Leidinggeven aan onderwijsinnovatie met ict.
Myriam Lieskamp
Data analyse
Big Data en leesplezier
Dick van der Wateren
Kleuters en iPads
Kleuters worden dommer van iPads
Sieneke Goorhuis
Digitale media en kinderhersenen
Digitale media en kinderhersenen
Ewald Vervaet
ICT in kindcentra
Welke rol speelt ICT voor de kinderen in de kindcentra?
Job van Velsen


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Wat is de invloed van management op werk, leven en democratie?
Wat is de invloed van management op werk, leven en democratie?
redactie
Omix Webtalks met Ben Tiggelaar - Leiderschap en verandering in het onderwijs.
Omix Webtalks met Ben Tiggelaar - Leiderschap en verandering in het onderwijs.
redactie
Helma van der Hoorn - Bestuurlijke vernieuwingen door vertrouwen
Helma van der Hoorn - Bestuurlijke vernieuwingen door vertrouwen
redactie
Patronen doorbreken en beweging krijgen in organisaties
Patronen doorbreken en beweging krijgen in organisaties
redactie
Tip van Tjip 010  en de spieken studiedag voor onderwijsmanagers
Tip van Tjip 010 en de spieken studiedag voor onderwijsmanagers
redactie
ICT kennis leerlingen praktijkonderwijs
ICT kennis leerlingen praktijkonderwijs
redactie
Is het tijd voor een digitale revolutie in het beroepsonderwijs?
Is het tijd voor een digitale revolutie in het beroepsonderwijs?
redactie
Veranderen in organisaties: Klein maar fijn? Tjipcast 028
Veranderen in organisaties: Klein maar fijn? Tjipcast 028
redactie
Wat is een lerende organisatie? En hoe word je het? Tjipcast 019
Wat is een lerende organisatie? En hoe word je het? Tjipcast 019
redactie
Vaart maken in organisaties. Tjipcast 016
Vaart maken in organisaties. Tjipcast 016
redactie
Verwaarloosde organisaties: Tjipcast 010
Verwaarloosde organisaties: Tjipcast 010
redactie
Hoe bouw je aan een topteam? Tjipcast 033
Hoe bouw je aan een topteam? Tjipcast 033
redactie
Tip van Tjip 012: Leiderschapslessen uit de praktijk
Tip van Tjip 012: Leiderschapslessen uit de praktijk
redactie
Gespreid leiderschap: Tjipcast 003
Gespreid leiderschap: Tjipcast 003
redactie
Factoren die de inzet van ICT effectiever maken in bo
Hoe verbeter je de effectiviteit van ICT-inzet in het primair onderwijs?
Kleuters combinatieklas gezamenlijke instructie
Kleuters in een combinatieklas: gezamenlijke instructie of apart?
Effecten van opschrijven van geleerde woorden in digitaal woordenboek
Is opschrijven van woorden in een digitaal woordenboek effectief?
Effect bestuurlijke inrichting po kwaliteit bestuur
Wat is het effect van bestuurlijke inrichting in het primair onderwijs?
Stimulansen voor het effectief kennisdelen in professionele netwerken
Hoe stimuleer je actief kennisdeling?
Innovaties schoolbreed invoeren in vo
Hoe voer je innovaties schoolbreed in?
Effect digitale of papieren rekenmethode
Digitale versus papieren methode: waneer leer je beter rekenen?
Mix van talenten in een managementteam
Welke mix van talenten heeft een ideaal managementteam?
Zelfstandig digitaal tweede taal aanleren als volwassene
Zelfstandig digitaal een tweede taal aanleren: werkt dat?
Zingend lezen en de invloed daarvan op kleuteronderwijs
Zingend of zoemend lezen: heeft dit impact op kleuteronderwijs?
Professionele leergemeenschappen
Professionele leergemeenschappen in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs: Effecten van wederzijdse afhankelijkheid o...
Responsief leiderschap AOC
Ontwikkeling van responsief leiderschap in AOC
Opdrachtgestuurd leren
Differentiatie in de klas middels opdrachtgestuurd leren
Effecten digitaal leermiddel
Effecten van een digitaal leermiddel bij het leren lezen
Game Interactieve Fictie
Gebruik game Interactieve Fictie (IF) in het taalonderwijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]



afstandsonderwijs
blended learning
differentiatie
digitaal schoolbord
digitale geletterdheid
digitale leeromgeving
e-learning
electronische leeromgeving - ELO
ICT in het onderwijs
learning analytics
leiderschapsstijl
mediawijsheid
online onderwijs
sterrenschool

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest