Algemeen
Nakijken leerlingenwerk Vreemde talen Leren met kunst Hogere denkvaardigheden Kunst in curriculum Kunst in de les Leerinhouden Methode kiezen Kind is mťťr dan getal
Ouders
Digitaal oefenen taal rekenen vo
Rekenen
Beter leren rekenen po Beter rekenonderwijs Clusteren rekenonderwijs Citotoets rekenen groep 1 2 Cognitieve voorstellingen wiskunde Computerspelletjes Differentiatie voorbereiding Differentiatie rekenles mbo Digitaal assessment Dyscalculie kenmerken Hersengedrag rekenonderwijs po Leren klokkijken Leereffecten computerspel kleuters Leerlijn rekenen Leerlijnen de baas Motivatie pro-leerlingen Verdieping reken wiskundeonderwijs po Ontwikkelingspaden Opbrengstgericht werken en rekenproblemen Referentieniveau 1F Prentenboeken voorlezen Interactieve wiskundelessen Rekenachterstand po Rekenen automatiseren Beeldende opgaven Rekenachterstand wegwerken Mindset bij rekenen Taal in rekenen StrategieŽn leerlingen Voorkomen van rekenproblemen Rekenproces in de rekenles Getalbegrip werkgeheugen Schatten en rekenen Singapore rekenen Rekentaalkaart Tafels leren Instructievormen sbo Rekenonderwijs breuken Evaluatie groep 3 po Vertaalcirkel 1 Vertaalcirkel 2 Vertaalcirkel 3 De vertaalcirkel hulpmiddel Vertaalcirkel kleuters Tips zwakke rekenaars Diagnosticerend onderwijzen bij rekenen
Taal
Algoritmische benadering spelling Geletterdheid adolescente risicoleerlingen Begeleid hardop lezen Schrijfvaardigheid maatschappijvakken Zelfcontrole talen Woordenschat differentiatie Taallijn peuters kleuters Interactief taalonderwijs Taal bij het jonge kind NT2 bij migrantenkinderen Is muziekonderwijs een hulpmiddel bij taal? OGO bovenbouw Meertalige contexten Schooltaal woordenschat po Taalontwikkeling NT2-stimuleren taalontwikkeling Taalgericht onderwijs Goed taal- en leesonderwijs Rijk taalaanbod Taalachterstand Taalles als taallab Taalonderwijs BBL Taal en omgeving Tweetaligheid Reflectieopdrachten en zelfregulatie Woordenschat uitbreiden Woordenschat en ICT Woordenschatlessen Tips woordenschat
Lezen
Effectief leesonderwijs Begrijpend lezen Leesdorst lessen - 1 Leesdorst lessen - 2 Begrijpend lezen vak Boekenmaatjes voorlezen Close Reading Denkend lezen Goede schoolteksten Leerstijlen Digitaal voorleesprogramma DIVO Effecten digitaal leermiddel Aanpak begrijpend lezen Leesonderwijs ZML Leesonderwijs ZML 1 Schrijven en lezen Interactief voorlezen Effect klank letterkoppelingen op leesresultaten in groep 3 Vmbo leerlingen Leescoaches Slechthorende dove leerlingen Letters leren Effectief leren spellen Lezen en spellen Tips motivatie lezen technisch begrijpend studerend lezen Begrijpend lezen po Begrijpend leesresultaten Pictoverhalen lezen Woordenschat leesbegrip Leuke schoolteksten Leesbegrip zaakvakken po Begrijpend luisteren en lezen Leesvaardigheid zaakvakken Leesprestaties groep 6 po 2011 Vloeiend lezen
Lezen - dyslexie
Begeleiding dyslexie Gave van dyslexie Dyslexie behandeling Dyslexie en depressie Dyslexie kenmerken Krachtig anders leren Lettertype Dyslexie Ontwikkelingsdyslexie Dyslexieverklaring terecht? Tijdig signaleren Dyslexie tips Eindexamen en dyslexie Interventies dyslexie relatie frans-spaans en dyslexie in vo
Samenwerken
Veranderaanpak leerKRACHT 2013 2014
Schrijven
Schrijfonderwijs verbeteren Academische synthesistaken Schrijfvaardigheid onderbouw VMBO HAVO VWO Verbetering schrijven po
Spelling
Spellingvaardigheid De speller Spelling instructie Spelling methode Expliciete instructie Opbrengstgericht werken bij spelling Leren spellen Spelling oefenen Spelling toetsen Spellingtraining Spellen en stellen
Burgerschap
Burgerschapsonderwijs VO Invloed scholen burgerschap leerlingen Socialisatie leerlingen Gescheiden onderwijs Burgerschapscompetenties Video games vo
Gym
Effect beweging Spel en beweging Samenwerkend leren bij gym Springen en rennen
Beroepsonderwijs
Computergames wiskunde Computergames wiskunde reflectie GeÔntegreerd taal/vakonderwijs meerwaarde woordenschat citotoetsen
Techniek
Techniek en vakmanschap Practicum als onderwijsactiviteit Fascinerende ontdekkingen Empirische cyclus (1) Techniek: Leren door doen Empirische cyclus (2) Techniek talent Techniek attitude Vliegwielen begrijpend lezen po
VO en MBO
Kenmerken MBO-studenten
Kunst
Assessment kunsteducatie Componeren Cultuurprofiel Kind centraal Tien effecten van kunst Kunstonderwijs Kunstintegratie: barriŤres en succes Kunstintegratie als betekenisgeving Muziekeducatie Praten over kunst Tekenles CultuurcoŲrdinator kunst integreren in je lessen
Engels
Engels aanbieden aan kleuters met taalachterstand Stimulering leesvaardigheid vo
Exacte vakken
TIMSS-2015 Programmeren Exacte vakken 2008 Exacte vakken 2007 Exacte vakken 2011 Internationaal basiSS 2015 Interesse voor bŤta

 

Leren spellen: de klanken bepalen de letters

Dolf Janson

Senior onderwijsadviseur en -ontwikkelaar bij Jansonadvies

  

info@jansonadvies.nl†

  Geplaatst op 1 juni 2016

Janson, D. (2016) Leren spellen: de klanken bepalen de letters.
Geraadpleegd op 20-09-2017,
van https://wij-leren.nl/spelling-letters-vll-methode.php

Ook in op remediëring gerichte aanpakken verwart men klanken en letters

Het leren van een vaardigheid is pas effectief als het oefenen aansluit bij de manier waarop je die vaardigheid toepast. Bij spelling is dat het schrijven van eigen teksten. Dit betekent dat je de klanken van de woorden ‘in je hoofd’ moet kunnen omzetten in letters, die je vervolgens typt of schrijft.

Klanken als uitgangspunt

De klanken zijn daardoor altijd uitgangspunt bij het leerproces. Aan de hand van dit klankbeeld moet een leerling leren herkennen hoe de klanken zijn te koppelen aan letters. Bij klankzuivere woorden zijn dat vaste letters. Bij niet-klankzuivere woorden moeten leerlingen kiezen uit ten minste twee mogelijkheden. Het leren onderscheiden en toepassen van deze categorieën is de leerstof voor de leerjaren 4 t/m 8.

Essentieel bij het leren van de (officiële) spelling is het consequent onderscheiden van klanken en letters. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar in de huidige (ook de meest recente) spellingmethoden en methoden voor aanvankelijk lezen is daarvan geen sprake. Ook in op remediëring gerichte aanpakken verwart men klanken en letters.

"Het is essentieel een helder onderscheid te maken tussen doelen die zijn gericht op leren lezen en die zijn gericht op leren spellen."

Die verwarring treedt op in de ordening (bv. de letter c als categorie), in de symbolische weergave (bv. doorstrepen van klanktekens/-kleuren bij lange klinkers aan het eind van een klankgroep), in de gebruikte termen (bv. tweetekenklank) en in de naamgeving / uitspraak van klanken en letters.

We hebben in het Nederlands 26 letters. De methode VLL (Kim-versie) komt met een ‘letterbord’ (zie illustratie), maar daarop staan niet de 26 letters van ons alfabet. We zien combinaties van letters, die verwijzen naar klanken (naast a ook aa), of naar schrijfwijzen (naast ei ook ij en naast au ook ou).
De methode Lijn 3 biedt een ‘klankenbord’. Ook dat bord is niet consequent: we zien zowel de ou als de au en de ei naast de ij, (dezelfde klank) en bovendien de nk en de sch, wat klankcombinaties zijn. De oe, eu en ie staan ten onrechte niet bij de lange klinkers.

Veel van dit soort verwarring is te verklaren uit de (vaak impliciete) opvatting dat leren spellen is afgeleid van leren lezen. Hoewel de nieuwste methoden wel schrijven dat er verschil is tussen leren lezen en leren spellen en dat spelling ook bij hen nu vertrekt vanuit de klank, is daaraan consequent vormgeven in de didactiek en de materialen blijkbaar nog een stap te ver. Wie leerlingen begeleidt bij spelling zal daarom eerst met de leerlingen orde op zaken moeten stellen: wat zijn klanken en wat zijn letters en hoe noemen we die.

Sinds er aparte spellingleergangen bestaan, is het gebruik van ‘woordpakketten’ of bordrijwoorden, populair geworden. Het bespreken van de categoriekenmerken gebeurde meestal aan de hand van een zichtbaar voorbeeldwoord. De oefenstof bestaat uit invuloefeningen, waarin overschrijven van de woorden uit het pakket dominant is. Kenmerk is dat alle woorden visueel worden aangeboden en ook zo ingeprent.  

Strategieën

Wat recenter werd daaraan  een indeling in categorieën toegevoegd. Deze categorieën waren niet gebaseerd op de achtergrond van de spellingsystematiek, maar meer op een oppervlakkig beeld van hoe je woorden moet inprenten of opsporen. Zo onderscheidde men luisterwoorden, regelwoorden, net-alswoorden en weetwoorden.

Met een groot woord werden dit zelfs ‘strategieën’ genoemd. Dit is een volstrekt nutteloze tussenstap, blijkt uit interviews die ik hield met diverse leerlingen op verschillende basisscholen. Dit komt doordat de leerling na die keuze voor een van die aanpakken, nog steeds niet weet welke letters nodig zijn.

Afgezien van het feit dat alle woorden luisterwoorden zijn als je start bij de klank, behoren veel woorden tot meer dan een spellingcategorie. De voorkennis die een leerling nodig heeft om de juiste letters te kiezen is veel genuanceerder en specifieker dan deze indeling suggereert.

Zelf ben ik al geruime tijd bezig met de vraag hoe leerlingen spellingvaardigheid zouden kunnen verwerven op een manier die leidt tot een duurzaam effect. Ik ben op basis van literatuur- en praktijkonderzoek tot de conclusie gekomen dat het daarbij gaat om ten minste drie aspecten:

  1. De systematiek van de spelling van het Nederlands vormt de basis. Het Groene boekje1 is daarover duidelijk: “De spelling van het Nederlands is gebaseerd op de standaarduitspraak.” Met andere woorden: de klanken van de woorden bepalen de keuze van de letters. Daarnaast zijn er nog twee andere basale principes van toepassing: a. het gelijkvormigheidsbeginsel en b. de woordgeschiedenis.
  2. Hoe moeten leerlingen oefenen om aan dit uitgangspunt recht te doen? De traditie is gericht op schrijven en dan vooral op overschrijven. In het echt, dus bij de toepassing, is er geen overschrijfvoorbeeld beschikbaar. Leerlingen moeten daarom bij het oefenen niet beginnen bij de oplossing (de gekozen letters), maar bij het probleem (de klanken die moeten worden omgezet in letters). Dit betekent daarom mondeling oefenen met de stappen die hen van de klanken naar de letters moeten leiden. 
  3. Wat moeten de leerlingen oefenen om van klanken naar letters komen? En, in het verlengde daarvan, wat moeten ze doen om zich dat vervolgens zo eigen te maken dat ze het ‘automatisch’ gaan toepassen in hun eigen teksten?

Dit betekent in ieder geval dat leerlingen vanaf het begin leren herkennen wat klanken en wat letters zijn. Dit vraagt van hun onderwijsbegeleiders alertheid. Dit schuilt al in kleine dingen. De vraag ‘Welke letter hoor je vooraan?’ is onmogelijk te beantwoorden doordat letters niet te horen zijn.

Daarnaast is het essentieel een helder onderscheid te maken tussen doelen die zijn gericht op leren lezen en doelen die zijn gericht op leren spellen. Lezen vraagt van leerlingen dat zij beginnen bij de letters, daaraan klanken koppelen en zo de betekenis achterhalen. Spellen vraagt van leerlingen dat zij vanuit (gedachte of gesproken) woorden de klanken kunnen onderscheiden en daaraan letters koppelen.

Dit zijn tegenovergestelde processen, niet alleen in de activiteiten in de les, maar ook in het brein van de leerlingen. Wie remediërend werkt met leerlingen is zich dit natuurlijk steeds bewust. Het is als rt’er daarom goed je te realiseren dat dit niet bij elke groepsleraar bekend is. Daardoor kan hij soms ongewenste termen en activiteiten gebruiken. De remedial teacher kan de leraar daarop wijzen zodat leerlingen hier  niet de dupe van worden.

Oefenen om het oefenen

Ook de leerlingen zelf moeten weten wat zij door een bepaalde oefening moeten bereiken. Zodra dit niet helder is, blijft er maar een doel over: zorgen dat de bladzijde of het werkje ‘af’ is.

Oefenen kan dan geen oefenen meer zijn, want dat vraagt om een focus op een concreet inhoudelijk doel. Wie hoort dat er veel met een leerling is geoefend, dient erop bedacht te zijn dat de betreffende leerling zich daarbij niet bewust was welke leerdoelen hij/zij moest bereiken of dat de vorm niet aansloot bij het gewenste leerproces. Het is niet vreemd dat leerlingen in zo’n geval geen vorderingen maken.

In het eerste jaar van het leren spellen zou de focus moeten liggen op het correct leren spellen van klankzuivere woorden. Deze basis van vaste klank-letterkoppelingen is nodig om daarna alle uitzonderingen op dat basisprincipe te begrijpen. Leerlingen moeten het principe ‘je schrijft een woord, zoals je het hoort’ leren herkennen en kunnen toepassen.

Leerlingen die deze basis niet hebben ontwikkeld, gaan dan bij de introductie van uitzonderingen algauw elke letter ter discussie stellen en de categorieën vermengen. Informeel leren zij ondertussen dat spelling ‘moeilijk’ is en onvoorspelbaar. Wie dan zou beginnen met het remediëren van een van de niet-klankzuivere categorieën, loopt het risico weinig vooruitgang te boeken, doordat die leerling de kenmerken van zo’n categorie niet kan afzetten tegen het kenmerk van klankzuiverheid.

Het is dus belangrijk om te weten wat de doelen zijn. Deze doelen leid je af van de voorkennis van de leerlingen. Die doelen bepalen vervolgens ook wat de best passende oefenvorm is. Dit besef vraagt een uiterst kritisch omgaan met spellingoefenstof. Oefenprogramma’s die beginnen met ‘bekijken’ zijn daardoor niet (in die vorm) geschikt.

Het gegeven dat de klanken uitgangspunt zijn, heeft consequenties voor de spellingcategorieën. Steeds is wat je hoort (uitspreekt) de start.
Voorbeelden:

  1. De sjwa (afkorting van sjwarabakti-vocaal) is een in het Nederlands veel voorkomende klinker. Het is een onbeklemtoonde korte klinker, die zich niet houdt aan regels die voor ‘gewone’ korte klinkers wel gelden, zoals ‘staat nooit aan het eind van een woord’. Die sjwa (als klank weergegeven als [ə]) schrijven we meestal met de letter e, behalve bij [əg] (met de letter i) en bij [lək] (met de letter(s) ij). Juist die hoge frequentie is hier helpend (“daar is’ie weer”), terwijl veel methoden juist insteken op het onderscheiden van allerlei typen woorden en bovendien deze klank niet bij de echte naam (durven?) noemen. In de praktijk blijkt die gekke naam juist heel snel opgepikt te worden: het klinkt als een soort toverspreuk en die onthouden leerlingen heel snel en met plezier.
  2. Als je [ie] hoort in een woord zijn er bij inheemse woorden twee mogelijkheden. Bij een beklemtoonde klankgroep schrijf je dan de letters ie (gieter), bij een onbeklemtoonde klankgroep alleen de letter i (gitaar). In uitheemse woorden is er veel meer keus: i, y, ey, ee, e, ea. Welke letter(s) nodig is/zijn, is afhankelijk van de herkomst van zo’n woord, de eerder genoemde woordgeschiedenis. Dit vraagt om aandacht voor taalsensibiliteit, het gevoel krijgen voor de klanken en het ritme van (andere) talen.

Het verschijnsel klemtoon speelt in beide voorbeelden een belangrijke rol. De huidige spellingmethoden besteden hieraan nauwelijks aandacht. Waar bij dit type categorieën remediëring nodig blijkt, vraagt dit nadere analyse van het herkennen van de klemtoon. Ook liggen hier dan kansen voor preventie.

Zelf materiaal ontwikkeld

De uitleg dat het consequent uitgaan van de klanken het didactisch principe zou moeten zijn, bleek niet genoeg om de praktijk echt te durven veranderen. Daarom heb ik zelf ook materiaal ontwikkeld: een algemene handleiding waarin de didactiek wordt uitgelegd en waarin van elke categorie uitgebreide uitleg, achtergrond en voorbeelden staan.

De leerlingen werken als duo met oefenkaarten om mondeling de eerste drie fasen te oefenen. Deze fasen (zie schema) zijn in feite doelen, die elk weer voorwaardelijk zijn voor de volgende fase. Dit maakt dat de leerlingen bewust en doelgericht kunnen oefenen. Hierbij hoort degene die aan de beurt is alleen de klanken, maar ziet degene die voorleest ook de letters.

Beiden moeten zo om beurten verwoorden wat ze horen en wat ze daarin herkennen en welke letters zij tenslotte kiezen. De ander kan direct feedback geven, zodat ze de oefentijd optimaal benutten.

Wat te doen bij de begeleiding?

1. Klankgroepen onderscheiden en klanken benoemen en idem voor lettervormen
2. Klankzuivere woorden vanuit klanken in letters omzetten
3. De categorieën inheemse niet-klankzuivere herkennen en verletteren.
Zelfvertrouwen ontwikkelen is voor deze leerlingen belangrijker dan leren leven met altijd veel fouten. Dweck noemt dit werken aan een growth mindset.

Dit artikel is verschenen in Tijdschrift voor remedial teaching januari 2016

1 In het Groene boekje staan de uitgangspunten en keuzes van ons spellingsysteem weergegeven, zoals die door de Taalunie zijn vastgelegd voor het Koninkrijk der Nederlanden, het gewest Vlaanderen en de Republiek Suriname.

Janson, D. (2016) Leren spellen: de klanken bepalen de letters.
Geraadpleegd op 20-09-2017,
van https://wij-leren.nl/spelling-letters-vll-methode.php

Gerelateerd

NT2 Onderwijs
NT2 Onderwijs
Anderstalige leerlingen in uw klas wegwijs maken in de Nederlandse taal
Bazalt | HCO | RPCZ 
Kleutertaal
Kleutertaal
Taalontwikkeling en -stimulering in groep 1 en 2
Medilex Onderwijs 
Spellingvaardigheid
Spellingvaardigheid en leren spellen (1) - relatie spellen en lezen
Anna Bosman
Spelling instructie
Spellingvaardigheid en leren spellen (3) - de instructie
Anna Bosman
De speller
Spellingvaardigheid en leren spellen (2) - de speller
Anna Bosman
Spellen en stellen
Leren stellen en niet vergeten correct te spellen - Het succes van de zelfcorrectietraining
Anna Bosman
Effectief leren spellen
Hersenen en woorden in verbinding
Dolf Janson
Goed taal- en leesonderwijs
Vijf onderwijskundige voorwaarden voor goed taal- en leesonderwijs
Jos CŲp
Spelling oefenen
Oefenen van spelling
Dolf Janson

Leerstijlen
Heeft een didactische aanpak gebaseerd op cognitieve voorkeuren van leerlingen effect op de leesvaardigheid (begrijpend lezen...
Feedback en motivatie
Kan feedback motivatie en resultaten van studenten positief beÔnvloeden?
Effect geanimeerde prentenboeken op taalontwikkeling
Hebben geanimeerde prentenboeken effect op risicoleerlingen?
Fonemisch bewustzijn
Helpt klappen in lettergrepen om foneembewustzijn bij jonge kinderen te ontwikkelen?
Voorwaarden voor begrijpend lezen
Hoe effectief is het gebruik van leesstrategieŽn voor het verbeteren van begrijpend lezen van zwakke lezers in het vmbo?
Effect klank letterkoppelingen op leesresultaten in groep 3
Aanleren van klank-letterkoppelingen in groep 2: zinvol!
Is muziekonderwijs een hulpmiddel bij taal?
Kan muziek(onderwijs) kinderen met taalontwikkelingsstoornissen helpen?
Schrijfmateriaal
Met welk schrijfmateriaal kunnen kinderen het beste leren schrijven?
NT2-stimuleren taalontwikkeling
Hoe stimuleer je effectief de taalontwikkeling van kinderen die Nederlands als tweede taal (NT2) spreken?
Tweetalig onderwijs en schoolprestaties
In hoeverre heeft tweetalig onderwijs invloed op de vakspecifieke kennis en vaardigheden van de leerlingen?
Digitale leeskilometers groep 3
Leesvaardig door digitale leeskilometers in groep 3: Differentiatie door inzet van ICT
Vliegwielen begrijpend lezen po
Vliegwielen voor begrijpend lezen in het basisonderwijs
Effecten digitaal leermiddel
Effecten van een digitaal leermiddel bij het leren lezen
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Animaties taal po
Gebruik van animaties bij taal in basisonderwijs
Verbetering schrijven po
Verbetering van schrijven op de basisschool
Algoritmische benadering spelling
Algoritmische benadering van spelling van werkwoorden
Schrijfonderwijs basisschool
Beter schrijfonderwijs op de basisschool
Schooltaal woordenschat po
Schooltaal en woordenschat in taalonderwijs op de basisschool
Taalonderwijs BBL
Taalonderwijs in BBL-trajecten MBO
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Kennisrotonde - stel je vraag

Wandelen voor water

Kwink op school

Leerlingen met dyslexie

Academica Business College

Veilig vuurwerk

Leren spellen



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.