Hybride leeromgeving (4): Een Raamwerk voor ontwikkeling

Rens Gresnigt

Docent, Consultant, Onderzoeker bij Fontys University

 

  Geplaatst op 7 juni 2022

Dit artikel is geschreven samen met Jolijn Jansen.

Hybride Leeromgevingen zijn leeromgevingen op het grensvlak van onderwijs- en beroepspraktijk waar studenten, docenten en werkveldpartners samen leren, werken en onderzoeken vanuit authentieke vraagstukken. Het (door)ontwikkelen van hybride leeromgevingen vraagt bewuste overdenkingen als: ‘Waarom willen we beroepspraktijk en onderwijs meer integreren?, ‘Wie doet wat in deze leeromgeving?’, ‘Aan welke inhoud wordt gewerkt en wie bepaalt deze?’. Binnen Fontys Hogescholen is een Raamwerk ontwikkeld om samen met betrokken partners na te denken over deze en andere vragen.

Dit artikel is een vierde artikel over hybride leeromgevingen. In deel 1 is toegelicht wat een hybride leeromgeving is. In deel 2 werd gekeken vanuit welke onderwijsvisie hybride leeromgevingen ontstaan. In deel 3 werden hybride leeromgevingen vanuit het perspectief van curriculumontwerp belicht.

Hybride leeromgevingen zijn er in allerlei vormen en maten. Denk bijvoorbeeld aan professionele werkplaatsen, fieldlabs of lab opstellingen binnen een onderwijsomgeving. Het ontbreekt echter nog aan een heldere, gemeenschappelijke taal als het gaat om wat een hybride leeromgeving is, hoe hybride je wil samenwerken en welke afspraken hierover worden gemaakt. Anders dan we binnen het onderwijs lange tijd gewend waren, beslist binnen een hybride leeromgeving niet alleen de onderwijspraktijk over de invulling van het onderwijs. Ook de beroepspraktijk heeft hier in mindere of meerdere mate invloed op en een verantwoordelijkheid in te vervullen.
 
Om met alle betrokken partijen een goede dialoog te voeren over de (door)ontwikkeling van hybride leeromgevingen en de keuzes die daaraan ten grondslag liggen, is het Raamwerk Hybride Leeromgevingen (Custers et al., 2021) ontwikkeld. Hieronder komt eerst het ontwikkelen van een hybride leeromgeving aan bod, vervolgens gaan we in op wat het Raamwerk precies is en hoe je het inzet. 

Hybride leeromgevingen ontwikkelen

Wanneer studenten, docenten en werkveldpartners samen nadenken over een hybride leeromgeving, dan is het belangrijk om te weten dat er keuze is in de mate waarin je de contexten van onderwijs en beroepspraktijk met elkaar integreert.

Mate van samenwerking

In artikel 3 uit deze serie hebben we besproken dat in een hybride leeromgeving diverse manieren van samenwerking tussen de onderwijs- en beroepspraktijk mogelijk zijn. Vanuit het werk van Bouw en Zitter (2020) zagen we dat er een continuüm is dat gaat van ‘afstemming’ en ‘incorporatie’ tot ‘hybridisering’ (figuur 1). Wanneer een hybride leeromgeving wordt geïnitieerd vanuit de onderwijspraktijk, bevindt deze zich aan de linkerkant van het continuüm. Start het initiatief bij de beroepspraktijk, dan bevindt de leeromgeving zich aan de rechterkant van het continuüm. Beweeg je van ‘afstemming’ naar ‘incorporatie’ naar ‘hybridisering’, dan worden de contexten van onderwijs- en beroepspraktijk steeds meer met elkaar geïntegreerd. Dit continuüm vormt de basis voor de horizontale as van het Raamwerk.

Figuur 1: Mate van verbinding tussen de contexten van school en werk.

Noot: Aangepast naar Bouw en Zitter (2020), overgenomen uit Custers et al. (2021, p. 3).

Elementen om rekening mee te houden

Bij de (door)ontwikkeling van een hybride leeromgeving kan worden ingezoomd op diverse onderwerpen, ook wel elementen genoemd. Dit zijn in de basis de elementen die in artikel 3 zijn besproken. Het zijn alle elementen waar je ook rekening mee houdt als je ‘gewoon’ onderwijs gaat ontwerpen zoals leerdoelen, leeractiviteiten en beoordeling. Belangrijke elementen van een curriculum zijn samengevoegd in het curriculair spinnenweb (Thijs & Akker Van den, 2009) dat in artikel 3 was afgebeeld.

Omdat we voor het ontwikkelen van een hybride leeromgeving niet alleen vanuit een onderwijskundig/curriculum perspectief kijken maar ook vanuit een innovatie- en samenwerkingsperspectief is door Custers en collega’s (2021) ook gekeken naar literatuur op gebied van interorganisationeel samenwerken (bv. Bryson et al., 2015). Het gaat dan bijvoorbeeld om een gezamenlijke missie en visie, aandacht voor bestuur en leiderschap en rolverdeling.

De elementen van curriculumontwerp én de elementen van samenwerken zijn in het Raamwerk geordend naar drie niveaus: operationeel, tactisch en strategisch niveau (figuur 2). Deze niveaus zijn afgeleid van de opwerpafwegingen van Bouw en collega’s (2020).

Bij strategisch niveau ligt de focus op de gevaren koers van de leeromgeving, bij tactisch niveau op de organisatie hiervan en bij operationeel niveau op de vormgeving. Deze niveaus en bijbehorende elementen vormen de basis voor de verticale as van het Raamwerk.

Figuur 2: Elementen van curriculumontwerp en samenwerking

Noot: overgenomen uit Custers et al. (2021, p. 2)

Het Raamwerk Hybride Leeromgevingen

In het Raamwerk Hybride Leeromgevingen dat ontwikkeld is binnen Fontys hogescholen door Custers en collega’s (2021) worden de curriculum- en samenwerkingselementen uit figuur 2 uitgewerkt langs het continuüm van samenwerkingsmogelijkheden uit figuur 1. Zo ontstaat een Raamwerk van mogelijkheden en gespreksonderwerpen (figuur 3).

Figuur 3: Raamwerk Hybride Leeromgevingen

Noot: aangepast overgenomen van Custers et al. (2021)

In het Raamwerk Hybride Leeromgevingen staan aan de linkerkant de 17 elementen uit figuur 2 verticaal weergegeven, per element wordt vervolgens horizontaal een korte schets gegeven hoe dit er uit zou kunnen zien bij de vijf mogelijke manieren van samenwerken. In figuur 3 wordt dit aangeduid door de roze en paarse bollen.

Hieronder illustreren we de inhoud van het Raamwerk aan de hand van een aantal rijen die over zijn genomen uit Custers et al. (2021). Het volledige Raamwerk Hybride Leeromgevingen is te downloaden voor eigen gebruik op de website van Fontys (https://fontys.nl/Hybride-Leeromgevingen/Raamwerk.htm).

Figuur 4: Het element ‘Missie’ dat op ‘Strategisch niveau’ speelt

In het Raamwerk Hybride Leeromgevingen wordt bij ieder element aan de linkerkant een vraag gesteld die betrokkenen zichzelf kunnen stellen.

Bij het nadenken over een gedeelde missie staat de vraag centraal ‘welke doelen streven we na?’. Als het initiatief van de samenwerking voornamelijk ligt bij de onderwijspraktijk (‘afstemming’ links in het continuüm) dan zullen met name de doelstellingen uit de onderwijspraktijk centraal staan. Als dit initiatief meer vanuit de beroepspraktijk komt, zullen hun doelstellingen voornamelijk centraal staan (‘afstemming’ rechts in het continuüm). Wanneer sprake is van een volledig hybride samenwerking (‘hybridisering’ midden in het continuüm) dan zullen doelstellingen centraal staan die alleen in multidisciplinaire aanpak met docenten, werkveldpartners en studenten verwezenlijkt kunnen worden.

Het Raamwerk is bruikbaar voor elke fase in de ontwikkeling van een hybride leeromgeving.

Soms is het voor betrokkenen in een hybride leeromgeving nog niet altijd even helder waar op het continuüm zij zich begeven. Ook kan er sprake zijn van een verschil in perspectief. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat de huidige doelen die worden nagestreefd niet overeen komen met de doelen die voor alle betrokkenen gewenst zijn. Er is dan sprake van een ‘gap’ tussen de huidige en gewenste situatie. Hoe eerder dit gesignaleerd wordt en de dialoog wordt gevoerd om tot een gedeelde missie te komen, hoe beter dit is voor de (door)ontwikkeling van de leeromgeving. Het Raamwerk helpt bij het ontdekken van een dergelijke ‘gap’ en het voeren van de dialoog hierover.

In figuur 5, 6 en 7 zien we nog drie voorbeeldrijen uit het Raamwerk Hybride Leeromgevingen. De opbouw is steeds hetzelfde, alleen de vraag die aan de linkerkant gesteld wordt en de opties die rechts daarvan beschreven staan gaan telkens over een ander gesprekselement uit figuur 1.

Figuur 5: Het element ‘Organisatievorm’ dat op ‘Tactisch niveau’ speelt

Figuur 6: Het element ‘Activiteiten’ dat op ‘Operationeel niveau’ speelt

Figuur 7: Het element ‘Beoordelen’ dat op ‘Operationeel niveau’ speelt

Hoe in te zetten

Bovenstaand Raamwerk Hybride Leeromgevingen is ontwikkeld om het gesprek tussen alle betrokkenen uit de onderwijs- en beroepspraktijk te ondersteunen. Dit kan bijvoorbeeld in homogene groepen van enkel docenten, of in heterogene groepen waar perspectieven van studenten, docenten en werkveldpartners bij elkaar komen. Hoe je het Raamwerk inzet kun je natuurlijk zelf kiezen. Je kunt ervoor kiezen om enkele elementen te bespreken waar je al langere tijd vragen of twijfels over hebt in een bestaande hybride leeromgeving, maar je kan ook alle elementen stap voor stap langsgaan en bespreken.

Hoe je het instrument inzet kan ook afhangen van het ontwikkelstadium waarin je in zit. In een opstartfase van een hybride leeromgeving kun je het Raamwerk gebruiken om een gezamenlijke taal te ontwikkelen, en zo samen te duiden wat ieders beeld is bij een hybride leeromgeving. Ook kan in deze fase het Raamwerk gebruikt worden om te bepalen waar ondersteuning nodig is bij de (door)ontwikkeling door bijvoorbeeld ervaringsdeskundigen of onderwijskundigen. 

Het Raamwerk kan ook gebruikt worden als er al een (pilot van de) hybride leeromgeving actief is. De partners in de hybride leeromgeving kunnen inzicht krijgen in de verschillende elementen binnen de hybride leeromgeving en zich bewust worden van de mate van samenwerking waarvan sprake is en/of welke mogelijke alternatieven er zijn. Na een fase van bewustwording kan ook besloten worden om gezamenlijke ambities te formuleren aan de hand van het Raamwerk: waar staan we nu, waar zouden we de komende jaren naar toe willen groeien?

Kortom, bij het (door)ontwikkelen van een hybride leeromgeving is het handig om met alle actoren (studenten, docenten en werkveldpartners) regelmatig in gesprek te zijn.

Aan de slag met het Raamwerk?
Bekijk de animatie en download het raamwerk hier: https://fontys.nl/Hybride-Leeromgevingen/Raamwerk.htm

Bronnen

Gerelateerd

E- learning module
Effectief communiceren met behulp van transactionele analyse
Effectief communiceren met behulp van transactionele analyse
Ontrafel jouw manier van communiceren
Medilex Onderwijs 
Luchtkwaliteit
Schonere lucht met licht
Schonere lucht met licht
Tot 99,99% minder virussen in 10 minuten dankzij UV-C desinfecterende luchtreinigers. Dat kan!
Signify 
ICT oplossingen
Wil jij je ook geen zorgen meer maken?
Wil jij je ook geen zorgen meer maken?
Alles in één keer goed geregeld met de laptops van The Rent Company. Kies voor gemak en zekerheid.
The Rent Company 
Scholing
Studievaardigheden en huiswerk
Studievaardigheden en huiswerk
Studievaardigheden zijn belangrijk voor het schoolsucces en uiteindelijk ook het ‘studieplezier’.
oo.nl 
Wil jij je ook geen zorgen meer maken?Hybride leeromgeving (1): kernelementen en rolverdeling
Hybride leeromgeving (1): over de grens tussen werk en school
Rens Gresnigt
Hybride leeromgeving (2): onderwijsvisie en leerinhoud
Hybride leeromgeving (2): de onderwijsvisie
Rens Gresnigt
Hybride leeromgeving (3): het ontwerp
Hybride leeromgeving (3): het ontwerp
Rens Gresnigt
High impact learning (4) - Zeven bouwstenen
High impact learning (4) - Zeven bouwstenen
Filip Dochy


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Marco de Witte over de essentie van veranderen in organisaties
Marco de Witte over de essentie van veranderen in organisaties
redactie
Patronen doorbreken en beweging krijgen in organisaties
Patronen doorbreken en beweging krijgen in organisaties
redactie
Hoe kunnen organisaties spelend veranderen? Tjipcast 022
Hoe kunnen organisaties spelend veranderen? Tjipcast 022
redactie
Het belang van maakonderwijs op de basisschool. Tjipcast 020
Het belang van maakonderwijs op de basisschool. Tjipcast 020
redactie
Hoe kun je als professional regie nemen over innovatie? Tjipcast 037
Hoe kun je als professional regie nemen over innovatie? Tjipcast 037
redactie
Hoe organiseer je als school kwalitatief goed onderwijs? Tjipcast 044
Hoe organiseer je als school kwalitatief goed onderwijs? Tjipcast 044
redactie
Wat is een lerende organisatie? En hoe word je het? Tjipcast 019
Wat is een lerende organisatie? En hoe word je het? Tjipcast 019
redactie
Wat is professionaliteit? Tjipcast 015
Wat is professionaliteit? Tjipcast 015
redactie
Wat zijn de meest hardnekkige onderwijsmythes? Tjipcast 030
Wat zijn de meest hardnekkige onderwijsmythes? Tjipcast 030
redactie
Grote innovatie in kleine stappen. Tjipcast 029
Grote innovatie in kleine stappen. Tjipcast 029
redactie
Niveauverschillen havo en vwo leerlingen
Waarin verschillen havo- en vwo-leerlingen van elkaar?
Muziekonderwijs en onderwijsprestaties achterstandsleerlingen
Heeft muziekonderwijs positieve invloed op onderwijsprestaties?
Effect van leesmethodes op leesvaardigheid
Welk effect hebben leesmethodes?
droedelen en het effect op de luistervaardigheid
Heeft droedelen een positief effect op de luistervaardigheid?
leren van leerlingen basis-kader-beroepsgerichte leerweg
Leren leerlingen van het vmbo anders?
Interventies ter bevordering van sociale vaardigheden en ef volwassenen
Wat is helpend ter bevordering van sociale vaardigheden en executieve functies van volwassenen?
Competenties van werkbegeleiders in hybride leeromgevingen mbo
Welke competenties zijn nodig voor begeleiders in hybride leeromgevingen?
Stimuleren van buitenschools leren
Hoe stimuleer je buitenschools leren?
Effect van inrichting van schoolgebouw
Wat is het effect van de inrichting van schoolgebouwen?
Factoren die belemmeren of stimuleren tot buitenlandervaring
Wat brengt mbo-studenten tot de keuze voor een buitenlandervaring?
Evaluatie wet Doelmatige Leerwegen herziening kwalificatiestructuur
Evaluatie wet ‘Doelmatige Leerwegen’ en de herziening van de kwalificatiestructuur
Professionele leergemeenschappen
Professionele leergemeenschappen in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs: Effecten van wederzijdse afhankelijkheid o...
Studiekeuze vmbo
De rol van ouders bij studiekeuze en beroepskeuze in (v)mbo
Competentiegericht beroepsonderwijs
Teamleren in het kader van competentiegericht beroepsonderwijs
Ontwikkeling vakmanschap
Ontwikkeling van vakmanschap in het beroepsonderwijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]



beroepsonderwijs
curriculum
duurzame organisatieontwikkeling
innovleren
leeromgeving
leerproces
onderwijsontwikkeling
onderwijsvernieuwing
teamleren

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest