Humor in de klas: een serieuze zaak

Casper Hulshof

Psycholoog en docent onderwijskunde bij Universiteit Utrecht

  

  Geplaatst op 1 juni 2014

Hulhof, C. (2014) Humor in de klas: een serieuze zaak. http//wij-leren.nl

Humor is nuttig

Humor is, net als slimheid en creativiteit, een begrip waarvan iedereen weet dat je het in meer of mindere mate bezit, maar waarover het moeilijk is het eens te worden hoe het zich het beste uit. Sommigen schrijven een discussie over humor dan ook bij voorbaat af als ‘zinloos’, en dat is jammer, want over humor valt veel nuttigs te zeggen.

In dit artikel doe ik een kleine poging die bewering toe te lichten. Maakt u zich geen zorgen: ik zal niet voorschrijven wat leuk is en wat niet, al is het alleen al omdat in theorie alles humoristisch kan zijn, afhankelijk van persoon, tijd, plaats, en context. Hoogstens kan ik aangeven wat u vooral niét moet doen bij het hanteren van humor in de klas. Ook leg ik uit hoe u een humorcheck op uw eigen werk kunt uitvoeren: onderwijs in de MRI-scanner.

Humor in balans

Waarom zou je humoristisch willen of zelfs moeten zijn in de klas? Daar zijn verschillende goede argumenten voor te geven. Sommige liggen voor de hand: een grapje kan de sfeer wat verluchtigen en kan helpen de aandacht van leerlingen (weer) bij de lesstof te krijgen.

Humor verkleint afstand leraar - leerling

Daarnaast blijkt uit onderzoek dat humor de (door leerlingen) waargenomen afstand tussen leerling en leerkracht kan verkleinen. Die afstand beïnvloedt de motivatie van leerlingen, hun plezier in leren, en leerresultaten. Zoals Piet van Sterkenburg het formuleert: humor is als haarlemmerolie voor communicatie. Daarnaast blijkt met humor gepresenteerde informatie langer te blijven hangen bij leerlingen.

Humor met mate

Echter, als álles met humor wordt gebracht is het effect juist negatief! Die bevinding illustreert alvast een belangrijke wijsheid: gebruik humor, doch met mate. Dat is natuurlijk makkelijker gezegd dan gedaan: hoe bepaal je tenslotte de balans tussen een gortdroge les en een cabaretvoorstelling?

Welk doel heb je met humor?

Wat daarbij een belangrijke rol speelt is de intentie waarmee humor wordt gebruikt, oftewel: welk doel streef je na op het moment dat je iets humoristisch uitdrukt. De intentie waarmee humor wordt gehanteerd kan nogal uiteen lopen: Van een eenvoudig understatement (“De Duitsers werden niet echt met open armen ontvangen”) tot bijtend sarcasme (“Ik kan zien dat je erg je best hebt gedaan!”, terwijl het omgekeerde wordt bedoeld).

Negatieve effecten

Achter verschillende vormen van humor kunnen dus heel verschillende intenties schuilgaan. In het algemeen kunnen we stellen dat meer serieuze vormen van humor,die zich meer ‘op het randje’ bevinden, zich niet goed lenen voor klassikale situaties. Sarcastische en cynische humor, maar ook plagende opmerkingen blijken allerlei negatieve effecten te hebben op de sfeer in de klas, en komen het leren zeker niet ten goede.

De MRI-scanner

We kunnen hieruit concluderen dat wie humor serieus bekijkt, ziet dat voor de leerkracht maar een beperkte speelruimte overblijft: humor moet met mate gebruikt worden en moet op zichzelf ook nog eens aan allerlei voorwaarden voldoen. Hoe los je dit in de praktijk op? Ik heb in een eerder stuk voorgesteld om het gebruik van humor in de klas te reduceren tot drie intenties, namelijk: 

  • Motiveren
  • Relativeren
  • Instrueren        .

Kortweg: MRI. Het idee is dat je op bestaand onderwijs een MRI-scan kunt uitvoeren, om zo de juiste balans te vinden.

Motivatie is hierboven al genoemd. Het geven van een humoristische uitwerking aan lesstof, bijvoorbeeld een anecdote over een casinobezoek om kansrekening uit te leggen, kan motivatieverhogend werken.

Het relativerende vermogen van humor is ook belangrijk: het helpt om met elkaar van een afstandje naar de lesstof te kijken en bevordert saamhorigheid.

Tenslotte instrueren, een humorintentie die voorbehouden is aan het onderwijs, maar die het belangrijkst is als je een les onder de loep neemt. Dat betekent dat bij het gebruik van humor de vraag die voorop staat altijd moet zijn: in hoeverre draagt humor bij aan deze lessituatie?

Humor of instructie

In mijn eigen lespraktijk betekent dat bijvoorbeeld dat ik terughoudend ben in het gebruik van grappige cartoons. Dat is jammer, want juist mijn eigen vakgebied (psychologie en onderwijskunde) grossiert in geschikt materiaal (in een workshop over humor heb ik niet voor niets naar psychologie verwezen als ‘een lachwekkend vak’).  

Afleiding

Schrappen van humoristische cartoons bleek noodzakelijk te zijn omdat studenten eerder werden afgeleid door de cartoons dan dat deze instructief werkten. Het doel van humor in onderwijs mag dus wel motiveren en relativeren zijn, als het de instructie in de weg staat is aan de belangrijkste voorwaarde niet voldaan en is het gebruik van humor af te raden.

Ik heb hier in het kort de functies die humor heeft in de klas geschetst, en de manier waarop leerkrachten hun eigen onderwijs kunnen bekijken in het licht van de belangrijkste functies: motiveren, relativeren, en instrueren.

Waarschuwing

Wat rest is een caveat, waarschuwing: de intentie van humor is ook een interpretatie van degene op wie de humor zich richt. Dat betekent dat humor alleen effectief is als de waargenomen intentie van humor overeenkomt met de intentie waarmee die humor is gehanteerd. Het gaat er dus om of de bedoeling van de grap overkomt. Oftewel: de leraar die het laatst lacht, lacht duidelijk niet het best

Hulhof, C. (2014) Humor in de klas: een serieuze zaak. http//wij-leren.nl

Gerelateerd

Motiveren met een groeimindset (VO)
Motiveren met een groeimindset (VO)
Geef je leerlingen in het vo vertrouwen in hun ontwikkelingsmogelijkheden
Medilex Onderwijs 
Opleiding OICT-er
Opleiding OICT-er
opleiding tot onderwijskundig ICT-er
Timpaan Onderwijs 
Introductieworkshop Model voor Effectief Lesgeven
Introductieworkshop Model voor Effectief Lesgeven
Praktische actiestappen voor een goede les
Bazalt | HCO | RPCZ 
Leeromgevingen
Leeromgevingen: rol leerkracht - didactische werkvormen - differentiatie
Arja Kerpel
Gemotiveerde leerhouding
Adaptief onderwijs: de actieve en gemotiveerde leerhouding centraal
Jos Cöp
Onderwijs moet boeien
Onderwijs moet niets, behalve boeien
Jan Jutten
Motivatie
Motiveren is altijd demotiveren
Henk Galenkamp
Leren van fouten
Van je eigen fouten leer je het meest?
Casper Hulshof
Groepsklimaat
Gelukkige kinderen in een gelukkige klas
Arja Kerpel
Onderwijsmythes
Jongens zijn slimmer dan meisjes - 35 mythes over leren en onderwijs
Arja Kerpel










Orde en aandacht
Hoe krijg je aandacht terug na intermezzo?
Motivatie MBO
Met welke didactische strategieën kunnen docenten de motivatie en leergierigheid bij mbo-studenten positief beïnvlo...
Clusteren rekenonderwijs
Als je het rekenonderwijs rond tijd, geld en meten clustert, behaal je dan betere resultaten?
betrokkenheid van leerlingen bij innovatieprocessen
Betrokkenheid van leerlingen bij innovatie vergroot motivatie?
Brede talentontwikkeling door goed pedagogische klimaat
Brede talentontwikkeling: hoe pak je dat aan?
creatief denken stimuleren
Welke didactische benadering zet aan tot creatief denken?
effect directe instructiemodel
Wat is de effectiviteit van het directe instructiemodel in het VO?
Cijfers geven
Welk effect heeft cijfers geven op de motivatie?
Continurooster
Wat is het effect van een continurooster in het basisonderwijs op de leerresultaten en schoolwelbevinden van leerlingen?
Feedback en motivatie
Kan feedback motivatie en resultaten van studenten positief beïnvloeden?
effect van (terug)verwijzing op welbevinden lln
(Terug)verwijzing: wat doet switchen met een kind?
Games voor leerlingen met concentratieproblemen
Helpt afwisseling van quizvragen met games leerlingen met gedrags- en concentratieproblemen om hun leerrendement te verhogen?
Hyperfocus
Hyperfocus en de executieve functie ‘vastgehouden aandacht’
Integratie vluchtelingen
Welk onderwijs leidt tot werk op niveau voor hoger opgeleide vluchtelingen?
Kritisch denkvermogen stimuleren
Hoe stimuleer je kritisch denkvermogen?
Leanprincipes in het basisonderwijs
Versterken leanprincipes het eigenaarschap van leerlingen BO?
Leerlingen betrekken bij schoolbeleid werkt positief?
Leerlingen betrekken bij schoolbeleid: heeft dat positief effect?
Verschil unitonderwijs en klassikaal onderwijs
Unitonderwijs versus klassikaal onderwijs
Meerscholendirectie en de effecten hiervan
Effect van een meerscholendirectie: is iedereen tevreden?
Meetinstrument gepersonaliseerd leren
Hoe meet je doelen als zelfregulatie en motivatie?
Motivatie pro-leerlingen
Wat is de relatie tussen rekeninterventies en motivatie bij pro-leerlingen?
Onderzoekende houding leraren
Hoe bevorder je een onderzoekende houding in het voortgezet onderwijs?
Creativiteitsontwikkeling
Welke factoren geven inzicht in de ontwikkeling van het creatief denken van leerlingen?
Strategieën voor zelfregulering
Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren?
Resultaatverplichting toetsen motiveert mbo studenten
Resultaatverplichting of deelnameverplichting? Wat werkt beter?
Samenwerken op projectbasis en de effecten op leerresultaten
Hoe kan samenwerkend leren succesvol zijn voor mbo-leerlingen?
Vakspecialisatie
Wat zijn de ervaringen met vakspecialisatie en wat zijn de effecten?
Verband tussen wereldbeeld en gebrek motivatie
Wereldbeeld en motivatie: is daar een verband tussen?
Het ondersteunen van instromende nt2-leerlingen
Hoe begeleid je instromende nt2-leerlingen optimaal?
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Studiemotivatie VWO plus
Studiemotivatie hoogbegaafde leerlingen in VWO-plus
Falen en succes
Van faalervaring naar leerervaring: Zijn reacties van leerlingen op lage cijfers te beïnvloeden?
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Invloed leeromgeving vo
Invloed van leeromgeving op motivatie, zelfregulering en prestaties van potentieel excellente studenten
Instructievormen sbo
Toegesneden instructievormen bij rekenonderwijs op (speciaal) basisonderwijs
Sociaal klimaat po
Invloed sociaal klimaat op ontwikkeling van sociale competenties in het basisonderwijs
Passende professionalisering
Passend onderwijs vraagt om passende professionalisering
Motivatie onderwijs in groepen
Motivatie bij onderwijs in groepen in beroepsonderwijs
Prestaties en etniciteit
Motivatie bij verschillende prestatieniveaus en sociale en etnische achtergrond
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Humor in de klas



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.