Welke leerkrachtbegeleiding is in een reguliere groep effectief voor de ontwikkeling van (hoog)begaafde leerlingen?

Geplaatst op 27 september 2021

Effectief klassenmanagement met gedifferentieerde instructie en begeleiding lijkt effectief voor de ontwikkeling van (hoog)begaafde  leerlingen. Begeleiding bij zelfregulerende vaardigheden is eveneens effectief. De basisbehoeften van (hoog)begaafde leerlingen komen grotendeels overeen met die van reguliere leerlingen. Ook hangen de basisbehoeften en de bevrediging ervan op dezelfde manier samen met de motivatie als bij andere leerlingen.

Hoogbegaafde leerlingen werken en denken doorgaans sneller en op een hoger niveau dan de meeste andere leerlingen. Ook hebben ze vaak meer zelfsturing en een diepgaandere motivatie vanuit eigen ontwikkelingsbehoeften. Aanpassing van curriculum, instructie en ondersteuning is belangrijk om prestatie- en motivatieproblemen van deze leerlingen te voorkomen.

Compacten, versnellen en verrijken zijn effectieve aanpassingen

Effectieve onderwijsaanpassingen binnen de reguliere groep zijn compacten, versnellen en verrijken. Compacten houdt in dat de leerkracht de leerstof beperkt tot de essentie en overbodige herhaling vermijdt. Als een leerling vervroegd instroomt in de basisschool, een groep overslaat of de leerstof van twee jaargroepen in een leerjaar doorloopt, is sprake van versnelling. Deze aanpassing sorteert de meeste cognitieve effecten. Voor sommige leerlingen kan versnelling sociale of emotionele problemen verminderen of zelfs oplossen. Wanneer tijd vrijkomt door compacten ontstaat ruimte voor verrijken. Leerlingen werken dan aan verrijkingstaken of aan uitdagende opdrachten op eigen niveau. Deze kunnen worden ingezet om het kritisch en creatief denken te stimuleren.

Basisbehoeften (hoog)begaafde en reguliere leerling komen overeen

Bevrediging van de basisbehoeften verbondenheid, competentie en autonomie, is voor alle leerlingen van belang. De behoeften van begaafde leerlingen komen grotendeels overeen met die van reguliere  leerlingen. Verschillen doen zich voor bij uitdaging en complexe taken, en bij het bieden van keuzemogelijkheden. Uitdagingen en complexe taken worden vaker genoemd door hoogbegaafde leerlingen, keuzemogelijkheden minder vaak. Ook de relatie tussen de bevrediging van de basisbehoeften en de motivatie van hoogbegaafde leerlingen is hetzelfde als bij reguliere leerlingen.
Leerkrachten zullen dus bij hoogbegaafde leerlingen eveneens moeten voorzien in hun behoefte aan competentie, autonomie en verbondenheid. In tegenstelling tot een veelheid aan studies over aangepaste programma’s binnen de reguliere groep, is er weinig onderzoek gedaan naar de vereiste leerkrachtvaardigheden.

Effectief klassenmanagement: structuur, instructie en begeleiding

Succesvol onderwijs is gebaat bij effectief klassenmanagement; dat geldt voor alle leerlingen. Daarmee biedt de leerkracht leerlingen structuur, gedifferentieerde instructie, begeleiding en feedback.
Klassenmanagement in het onderwijs aan hoogbegaafde leerlingen in een reguliere setting vereist gedifferentieerde instructie en individuele begeleiding. Het aanbieden van bijvoorbeeld creatieve en uitdagende opdrachten komt tegemoet aan de behoeften van hoogbegaafde leerlingen en bevordert het kritisch denken. Een groot deel van de leerkrachten heeft echter onterecht het idee dat hoogbegaafde leerlingen niet veel begeleiding nodig hebben. Leerlingen die hoger presteren krijgen daardoor minder begeleiding en structuur dan leerlingen die lager presteren.

Begeleiding bij zelfregulerend leren

Bij zelfregulerend leren zijn leerlingen actief betrokken bij hun leerproces. In de begeleiding daarvan ligt het accent dus op het proces en niet op resultaat. In de lagere leerjaren presteren hoogbegaafde leerlingen vaak al hoog, zonder gebruik te maken van cognitieve en/of metacognitieve strategieën. Pas zodra ze uitdaging ervaren en er meer van ze wordt gevraagd, is ondersteuning in zelfregulerend leren ook voor hen belangrijk. Dat maakt hoogbegaafde leerlingen bewust van hun denk- en werkstrategieën. Feedback die hen helpt om metacognitieve en reflectieve vaardigheden te ontwikkelen, is het effectiefst.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Anja van Hirtum (antwoordspecialist) en Martine Gijsel (kennismakelaar) Vraagsteller: didactisch ondersteuner, intern begeleider
Geraadpleegd expert: Joyce Gubbels (onderzoeker hoogbegaafdheid)

Vraag

Welke leerkrachtbegeleiding is in een reguliere groep effectief voor de ontwikkeling van (hoog)begaafde leerlingen?

Kort antwoord

De basisbehoeften van (hoog)begaafde leerlingen komen grotendeels overeen met die van reguliere leerlingen. Ook hangen de basisbehoeften en de bevrediging ervan op dezelfde manier samen met de motivatie als bij andere kinderen. Dat geeft aanknopingspunten voor de begeleiding. In tegenstelling tot het groot aantal studies dat beschikbaar is over aangepaste programma’s binnen de reguliere groep, is er weinig wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de vereiste leerkrachtvaardigheden en andere voorwaarden voor de begeleiding van hoogbegaafden binnen een reguliere groep.
Effectief klassenmanagement met gedifferentieerde instructie en begeleiding bij zelfregulerende vaardigheden lijken effectief voor de ontwikkeling van (hoog)begaafde leerlingen.

Toelichting antwoord

Prestatie- en motivatieproblemen van hoofbegaafden zien te voorkomen

Hoogbegaafd kinderen onderscheiden zich op verschillende manieren van de meeste andere kinderen: ze zijn doorgaans sneller, werken en denken op een hoger niveau en met meer zelfsturing, en hebben vaak een diepgaandere motivatie vanuit eigen ontwikkelingsbehoeften (Mooij, 2013; Renzulli, 2010). Ongeveer 2,5% van de bevolking is hoogbegaafd, daarnaast is ongeveer 7,5% begaafd (Gagné, 2011). Aanpassing van het onderwijs – curriculum, instructie en ondersteuning – is belangrijk om prestatie- en motivatieproblemen van deze kinderen te voorkomen (Kirschner, 2002). Deze aanpassing kan zowel binnen de groep als buiten de groep plaatsvinden.

Compacten, versnellen en verrijken zijn effectief

Veelgebruikte effectieve onderwijsaanpassingen binnen de reguliere groep zijn compacten, versnellen en verrijken (Kennisrotonde, 2017; 2019). Compacten houdt in dat de leerkracht de reguliere leerstof beperkt tot de essentie en overbodige herhaling en in-oefening vermijdt. Versnellen houdt in dat de schoolloopbaan versneld wordt, bijvoorbeeld door vervroegd in te stromen in de basisschool, een groep over te slaan of de leerstof van twee jaargroepen in een jaar doorlopen. In vergelijking met de overige (begeleidings)aanpassingen leidt versnelling tot relatief de meeste cognitieve effecten (zie bijv. Steenbergen-Hu et al., 2016). In sommige gevallen kan versnelling sociale of emotionele problemen verminderen of zelfs oplossen (Hoogeveen et al., 2005).

Verrijken houdt in dat er, door te compacten, dagelijks tijd vrijkomt waarin deze groep kinderen kunnen werken aan verrijkingstaken of aan uitdagende opdrachten op eigen niveau, die niet in het reguliere leerstofaanbod op school aan bod komen. Hierbij kan het kritisch en creatief denken worden gestimuleerd. Een recent Nederlands onderzoek heeft positieve lange-termijn effecten gevonden van plusklassen (doorgaans ingevuld met verrijking) in het basisonderwijs: hoogbegaafde leerlingen die afkomstig waren van basisscholen met een plusklas haalden vaker binnen 6 jaar hun vwo-diploma dan leerlingen van een basisschool zonder plusklas (De Graaf et al., 2019).

Basisbehoeften (hoog)) begaafde en normaal ontwikkelende leerlingen komen overeen

De bevrediging van de basisbehoeften (relationele verbondenheid, competentie en autonomie zoals beschreven door Deci & Ryan, 2000) is voor alle leerlingen van belang. De behoeften van begaafde leerlingen komen grotendeels overeen met die van reguliere leerlingen, zo blijkt uit Bakx et al. (2019). Zij peilden bij 891 kinderen (hoogbegaafd en regulier) wat zij een goede leerkracht vinden en categoriseerden de antwoorden volgens de drie basisbehoeften. Verschillen deden zich enkel voor bij aansluiten bij behoeften en uitdaging/complexe taken (vaker genoemd door hoogbegaafde leerlingen) en het bieden van keuzemogelijkheden (minder vaak genoemd door hoogbegaafde leerlingen).

Ook de relatie tussen de bevrediging van de basisbehoeften en de motivatie van hoogbegaafde kinderen is hetzelfde als bij andere kinderen. Dit blijkt uit een grootschalig onderzoek van Hornstra et al. (2020). In hun onderzoek vulden 1975 leerlingen van groep 5 tot en met 8 en hun leerkrachten een vragenlijst in; hiermee werd de motivatie van begaafde leerlingen en normaal ontwikkelende leerlingen vastgesteld en de mate waarin tegemoet wordt gekomen aan hun basisbehoeften. Leerkrachten gaven aan in hoeverre zij voorzien in autonomieondersteuning, structuur en betrokkenheid. De relatie tussen de behoeften, de bevrediging daarvan en de motivatie was voor beide groepen leerlingen hetzelfde.

Rol van de leerkracht

Leerkrachten zullen dus (ook) bij hoogbegaafde leerlingen moeten voorzien in hun behoefte aan gevoel van competentie, autonomie en verbondenheid. In tegenstelling tot het groot aantal studies dat beschikbaar is over aangepaste programma’s binnen de reguliere groep, is er echter weinig wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de vereiste leerkrachtvaardigheden en voorwaarden voor de begeleiding van hoogbegaafden binnen een reguliere groep. Oftewel: er is weinig onderzoek voorhanden waaruit blijkt hoe een leerkracht in een reguliere groep tegemoet kan komen aan de basisbehoeften van hoogbegaafde leerlingen.

Uitkomsten van een expertraadpleging door de American Psychological Association (2017) kunnen richtinggevend zijn voor het antwoord. In deze studie is elk panellid van de National Institutes of Health gevraagd om twee principes te noemen die het meest essentieel zijn voor succesvol onderwijs en leren in de klas. Vervolgens zijn de principes gecategoriseerd, gevalideerd en vastgesteld. Tot slot hebben deskundigen op het gebied van begaafdheidsonderwijs elke principe uitgebreid met relevante literatuur over onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen. Dit onderbouwt onder andere het belang van effectief klassenmanagement (waaronder structuur bieden), ondersteunende feedback en het begeleiden van de ontwikkeling van zelfregulerende vaardigheden. Deze kenmerken worden hierna kort toegelicht en waar mogelijk nader onderbouwd met ander onderzoek.

Effectief klassenmanagement en ondersteuning

De genoemde studie (APA, 2017) geeft aan dat hoogbegaafde leerlingen profiteren van effectief klassenmanagement, gebaseerd op hoge verwachtingen, onderhouden van positieve relaties en het bieden van voldoende ondersteuning. De empirische onderbouwing hiervan is in deze studie niet duidelijk; het gaat om expertbeoordelingen, aangevuld met een diversiteit aan type bronnen. Een verdere zoektocht bevestigt de relevantie van goed klassenmanagement.

Uit de Delphistudie van Akar (2020) blijkt dat klassenmanagement een van de acht competentiegebieden is die expertpanelleden belangrijk achten in het onderwijs aan hoogbegaafde kinderen in een reguliere setting. VanTassel-Baska en Stambaugh (2005) geven op basis van praktijkbevragingen aan, dat leerkrachten hier vaak nog onvoldoende in slagen. Ook het bieden van voldoende ondersteuning lijkt belangrijk om op het netvlies te hebben: De Boer et al. (2013) schetsen het Nederlandse onderwijsbeleid wat betreft hoogbegaafde leerlingen en benoemen dat veel leerkrachten onterecht het idee hebben dat hoogbegaafde leerlingen niet veel extra begeleiding nodig hebben. Dit blijkt ook uit het onderzoek van Hornstra et al. (2020); leerlingen die hoger presteerden kregen minder begeleiding/structuur dan leerlingen die lager presteerden. Zij suggereren dat dit een indicatie kan zijn dat de materialen en leertaken mogelijk niet voldoende uitdagend zijn voor (hoog)begaafde leerlingen.

Ook het belang van gedifferentieerde instructie wordt in de literatuur genoemd (zie Kennisrotonde, 2019 voor een overzicht van studies naar differentiatie).
Gedifferentieerde instructie wordt steeds belangrijker, aangezien de klassen meer en meer heterogeen worden wat betreft de leerlingenpopulatie. Alshareef (2018) beschrijft op basis van de literatuur de positieve effecten van gedifferentieerde instructie voor hoogbegaafde leerlingen. Daarin wordt o.a. het belang genoemd van creatieve en uitdagende opdrachten, waarin het kritisch denken wordt bevorderd en (meer) wordt tegemoet gekomen aan de behoeften van hoogbegaafde leerlingen.

Begeleiding bij zelfregulerende vaardigheden

Zelfregulerend leren verwijst naar de mate waarin leerlingen metacognitief, motivationeel en gedragsmatig actief betrokken zijn in hun eigen leerproces (Zimmerman, 2002). In de begeleiding van zelfregulerend leren ligt het accent dus op het leerproces in plaats van op het product. In de lagere leerjaren presteren hoogbegaafde leerlingen vaak al hoog, zonder gebruik te maken van cognitieve en/of metacognitieve strategieën. Pas zodra ze meer worden uitgedaagd en er meer van ze wordt gevraagd, is ondersteuning in zelfregulerend leren ook voor hen belangrijk (APA, 2017). Zo leren ze controle krijgen over hun denk- en werkstrategieën wanneer de leertaken complexer worden. Feedback die (hoog)begaafde leerlingen helpt om metacognitieve en reflectieve vaardigheden te ontwikkelen is het meest effectief (APA, 2017). Experimentele studies (bijv. Sontag & Stoeger, 2015) bevestigen dat trainingsprogramma’s voor zelfregulerend leren (ook) voor (hoog)begaafde leerlingen effectief zijn.

Geraadpleegde bronnen

Gerelateerd

Opleiding
Groei in je vak met de ParnasSys Academie!
Groei in je vak met de ParnasSys Academie!
IB-opleiding | Zien! | PCM | Kwaliteitszorg | Hoogbegaafdheid
ParnasSys Academie 
E- learning module
Hoogbegaafde leerlingen in beeld
Hoogbegaafde leerlingen in beeld
Herken de specifieke onderwijsbehoeften van hoogbegaafde leerlingen
Medilex Onderwijs 
Groei in je vak met de ParnasSys Academie!Misverstanden hoogbegaafdheid
Zeven misverstanden rond hoogbegaafdheid.
Arja Kerpel
Hoogbegaafdheid
Hoogbegaafdheid - kenmerken - gedrag - tips aanpak
Arja Kerpel
Hoogbegaafdheid en plannen
Leer hoogbegaafde kinderen zelf te sturen!
Martine Blonk - Meulenkamp
Filosoferen met hoogbegaafde kinderen
Filosoferen met hoogbegaafde kinderen
Lisanne van Nijnatten
Leerhonger bij hoogbegaafden
Honger...! naar leren
Martine Blonk - Meulenkamp
Het verschil tussen wijsheid en intelligentie
Wijsheid en hoogbegaafdheid
Hilde van Rossen
Slimme kleuters
Slimme kleuters
Eleonoor van Gerven
Onderpresteerders
Onderpresteerders
Eleonoor van Gerven
Hoogbegaafdheid en gevoelige periodes in de ontwikkeling
Gevoelige periodes en hoogbegaafdheid (1)
Hilde van Rossen
Doorgaande lijn voor hoogbegaafden
Hoogbegaafde leerlingen: het hele team in beweging
Martine Blonk - Meulenkamp
Hoogbegaafdheid normaliseren
Hoogbegaafdheid normaliseren
Lisanne van Nijnatten
Kei in hoogbegaafdheid
Kei in hoogbegaafdheid - Hét praktijkboek voor de leerkracht
Arja Kerpel
De Gids
De Gids - Over begaafdheid in het basisonderwijs
Arja Kerpel
Beleid hoogbegaafdheid
Slim beleid - Beleid rond hoogbegaafdheid
Arja Kerpel
Gevoelig hoogbegaafd
Gevoelig hoogbegaafd - hoogsensitiviteit bij hoogbegaafden
Arja Kerpel
Succesvol begeleiden van hoogbegaafden
Succesvol begeleiden van hoogbegaafde kinderen en jongeren
Arja Kerpel
Begeleiding hoogbegaafden
De begeleiding van hoogbegaafde kinderen
Arja Kerpel
Onderwijs aan zeer makkelijk lerenden of hoogbegaafden
Onderwijs aan zeer makkelijk lerenden of hoogbegaafden
Marleen Legemaat


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Hoogbegaafdheid in een video van één minuut uitgelegd
Hoogbegaafdheid in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Intern begeleiders passend onderwijs hoogbegaafde
Wat is de rol van Intern begeleiders bij het bieden van extra ondersteuning?
Didactiek en werkvormen die hoogbegaafden stimuleren
Hoogbegaafden: hoe geef je hen wat ze nodig hebben?
Wat is goede leerkrachtbegeleiding voor hoogbegaafden?
Hoe begeleid je (hoog)begaafde leerlingen?
Het belang van vroegsignalering bij ontwikkelingsvoorsprong
Hoe belangrijk is het vroeg signaleren van een ontwikkelingsvoorsprong?
Verdiepingsopdrachten voor goede spellers in bovenbouw bo
Wat zijn effectieve verdiepingsopdrachten voor goede spellers?
Eisen van EDI voor het leren van hoogbegaafden
Werkt Expliciete Directe Instructie (EDI) ook bij hoogbegaafden?
Effect woordbeoordelingen op schoolrapport in plaats van cijfers bo
Wat is het effect van woordbeoordelingen, zoals voldoende?
Effect mindsettheorie leermotivatie
Heeft kennis van mindsettheorie effect op leermotivatie?
Wat kun je extra aanbieden aan begaafde leerlingen?
Leerlingen categoriale gymnasia vergeken met sg
Waar presteren leerlingen beter? Gymnasia vergeleken.
Studiemotivatie VWO plus
Studiemotivatie hoogbegaafde leerlingen in VWO-plus
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Excellentie
Excellentie bij samenwerkend leren in het hoger onderwijs
Identificatie excellente leerling
Identificatie en ontwikkeling van excellente leerlingen
Invloed leeromgeving vo
Invloed van leeromgeving op motivatie, zelfregulering en prestaties van potentieel excellente studenten
[extra-breed-algemeen-kolom2]



compacten
hoogbegaafdheid
onderpresteren
verdieping
verrijking

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest