Wat is een goed lesobservatie-instrument?

Geplaatst op 10 oktober 2022

Kiezen voor een beproefd observatie-instrument: kwaliteit én context

Steeds meer scholen en besturen in het primair onderwijs zetten lesobservaties in om de professionele ontwikkeling van leraren te stimuleren. Dat is niet zonder reden. Onderzoek laat zien dat systematische observaties, gekoppeld aan gerichte feedback en begeleiding, niet alleen bijdragen aan de professionalisering van (startende) leraren, maar ook aan betere leerprestaties van leerlingen. Maar de inzet van observatie-instrumenten vraagt om zorgvuldige keuzes. Kwaliteit en objectiviteit zijn essentieel, net als afstemming op de schoolcontext. Het toetsingskader van de PO-Raad biedt houvast in dit keuzeproces.

Observaties als onderdeel van professionalisering

Lesobservaties zijn een krachtig middel om inzicht te krijgen in het handelen van leraren in de klas. Mits goed ingezet, kunnen ze het startpunt vormen voor gerichte feedback, coaching en ontwikkeling. Belangrijke voorwaarden zijn dan wel dat de observaties plaatsvinden in een veilig leerklimaat, dat leraren betrokken worden bij het formuleren van de leervraag, en dat de bevindingen aansluiten bij bredere professionaliseringsdoelen van de school.

Lesobservaties zijn dus geen doel op zich. Ze maken deel uit van een bredere gesprekscyclus en professionaliseringsaanpak. Dat wordt ook erkend in de cao primair onderwijs 2018–2019. Daarin staat dat begeleiding van startende leraren en de inzet van beproefde observatie-instrumenten verankerd moeten zijn in het schoolbeleid. De medezeggenschapsraad (MR) moet bovendien betrokken worden bij de keuze en inzet van deze instrumenten.

Grote variatie aan beschikbare instrumenten

Scholen die op zoek gaan naar een geschikt observatie-instrument, komen al snel tot de ontdekking dat er veel mogelijk is. Er zijn inmiddels meer dan dertig systematische observatie-instrumenten beschikbaar. Deze verschillen in onderliggende visie, opbouw en gebruiksdoel. Sommige instrumenten richten zich op competenties en bekwaamheden van leraren, andere op kwaliteitszorg, handelingsgericht werken of directe instructiemodellen. Sommige instrumenten zijn vakgericht, andere vakoverstijgend.

Een overzicht van deze instrumenten, inclusief toelichting op doel, inhoud, proces, tijdsbeslag, kosten en relatie met andere kwaliteitsinstrumenten, is te vinden op de website van de PO-

Het toetsingskader: grip op kwaliteit en toepasbaarheid

Om scholen en besturen te ondersteunen bij het maken van een weloverwogen keuze, ontwikkelde de PO-Raad samen met deskundigen een toetsingskader voor observatie-instrumenten. Het kader biedt zowel inhoudelijke als praktische criteria waarmee scholen kunnen beoordelen of een instrument voldoet aan de eisen van kwaliteit, toepasbaarheid en bruikbaarheid binnen de eigen organisatie.

Het toetsingskader is bedoeld voor zowel gebruikers (schoolleiders, besturen, HR-medewerkers) als ontwikkelaars van instrumenten. Voor gebruikers is er een aparte versie:

Voor ontwikkelaars is er een aangepaste versie gericht op kwaliteitsverbetering van bestaande instrumenten:

Vier soorten kwaliteitscriteria

Het toetsingskader onderscheidt vier typen criteria waarmee scholen de kwaliteit van een instrument kunnen beoordelen:

1. Inhoudelijke criteria: Wat wordt precies gemeten? Is de inhoud theoretisch en empirisch onderbouwd? Zijn de indicatoren afgebakend en relevant voor het onderwijs?
2. Toetstechnische criteria: Voldoet het instrument aan wetenschappelijke eisen op het gebied van meetbetrouwbaarheid, scoringssystematiek en gegevensverwerking?
3. Afnamecondities: Hoe is de observatie georganiseerd? Wie observeert, hoe vaak en onder welke omstandigheden?
4. Inbedding in beleid en organisatie: Sluit het instrument aan bij het HR-beleid van de school, de gesprekscyclus, en de bredere visie op onderwijs en ontwikkeling?

Keuzeproces in zeven stappen

Een kwalitatief goed instrument is belangrijk, maar de afstemming op de schoolcontext is minstens zo relevant. Daarom beschrijft het toetsingskader een stapsgewijze aanpak voor het kiezen van een geschikt observatie-instrument:

1. Richt de blik op het doel: Gaat het om ontwikkelingsgerichte feedback of om beoordeling? Wat is de focus: vakinhoudelijke kwaliteit, didactiek, pedagogiek, teamontwikkeling?
2. Bepaal de doelgroep: Wordt het instrument ingezet bij startende leraren, het hele team of bij specifieke groepen?
3. Leg de voorwaarden vast: Wie observeert: een interne coach, leidinggevende of externe expert? Hoe vaak en in welke setting?
4. Kijk naar beleid en visie: Past het instrument binnen het HR-beleid en de onderwijsvisie van de school?
5. Check op externe validatie: Is het instrument geëvalueerd door onafhankelijke partijen? Zijn er gegevens over betrouwbaarheid en effectiviteit?
6. Overleg met de MR: De medezeggenschapsraad moet instemmen met de inzet van observatie-instrumenten die onderdeel uitmaken van het personeelsbeleid.
7. Zorg voor zorgvuldige invoering: Betrek leraren bij het proces, zorg voor training en begeleiding, en evalueer regelmatig het gebruik van het instrument.

Check op bestaande instrumenten

Voor scholen die al werken met een observatie-instrument, biedt het toetsingskader de mogelijkheid om de kwaliteit ervan kritisch tegen het licht te houden. Door het bestaande instrument langs de kwaliteitscriteria te leggen, wordt zichtbaar in hoeverre het aansluit bij de ambities en behoeften van de school.

Conclusie: kies bewust en in samenhang

Het kiezen van een observatie-instrument vraagt om meer dan een voorkeur voor een bepaalde tool of methodiek. Het vereist een bewuste afweging van inhoudelijke kwaliteit, praktische toepasbaarheid en organisatorische inbedding. Het toetsingskader van de PO-Raad helpt scholen en besturen om systematisch en onderbouwd tot een passende keuze te komen. Uiteindelijk gaat het erom dat het gekozen instrument niet alleen ‘beproefd’ is, maar ook echt bijdraagt aan professionele groei in de praktijk van alledag.

Uitgebreide informatie over het keuzeproces is te vinden op: https://www.poraad.nl/files/20151109 handreiking kiezen_en gebruiken observatieinstrument.pdf.

Geraadpleegde bronnen

• Lans, R. van der, Veen, K. van, & Steeg, M. van der (2017). De effectiviteit van observatie en coaching in de school. Paper gepresenteerd op Onderwijs Research Dagen 2017, Antwerpen.
• Overdiep, I. (2015). Wijzer over Zien en Kijken. Inventarisatie observatie-instrumenten in het PO. Uitgevoerd in opdracht van de PO-raad. Amsterdam Opus 8.
• PO-raad (2016). Toetsingskader observatie-instrumenten primair onderwijs voor schoolbesturen en scholen. Utrecht: PO-raad.
• PO-raad (2018). CAO PO 2018-2019, Collectieve Arbeidsvoorwaarden voor het primair onderwijs. Utrecht: PO-Raad.