In hoeverre kan de inzet van tussenuren leerresultaten positief beïnvloeden?

Geplaatst op 3 november 2020

Wanneer de school tussenuren of niet-vakgebonden uren inzet om extra onderwijstijd te creëren, is een goede opbouw en structurering van passende leerstof belangrijk. Ook als deze uren benut worden om het zelfgestuurd leren van leerlingen te vergroten, is het aan de school om dit actief te stimuleren, inspireren en faciliteren. Het is niet bekend op welke wijze scholen tussenuren het beste kunnen inzetten voor het bevorderen van leerresultaten.

In het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs hebben leerlingen en studenten vaak tussenuren. Veel scholen willen die tijd effectief benutten. Er is echter geen onderzoek gevonden wat specifiek ingaat op de inzet van tussenuren voor het bevorderen van leerresultaten. Wel is een en ander bekend over factoren waaraan extra onderwijstijd zou moeten voldoen om effectief te zijn. Verder is er kennis over wat scholen kunnen doen met niet-vakgebonden uren om zelfgestuurd leren te stimuleren.

Onderwijstijd

Het ministerie van OCW definieert onderwijstijd als ‘het hele brede scala van leerlingenactiviteiten onder de pedagogisch-didactische verantwoordelijkheid van daartoe bekwaam (onderwijs)personeel, die deel uitmaken van het door de school geplande en voor de leerlingen verplichte onderwijsprogramma’. Wanneer scholen onderwijstijd uitbreiden, bijvoorbeeld door van tussenuren onderwijsuren te maken, betekent dit niet automatisch dat de leerresultaten stijgen. Daarvoor zullen scholen de extra uren moeten invullen met kwalitatief goed onderwijs. Dat houdt in passende leerstof, en een goede opbouw en structurering daarvan.

Verder is het belangrijk dat de extra leertijd gepaard gaat met een opbrengstgerichte en gestructureerde aanpak.

Zelfstandigheid

Veel scholen streven naar vergroting van de zelfstandigheid van hun leerlingen. Het kan dan gaan om zelfstandig werken – de docent bepaalt de inhoud, de leerling voert de taak individueel uit – of zelfstandig samenwerken, dan voeren de leerlingen samen de taak uit. Bij zelfstandig leren bepaalt de leerling de tijd, plaats en duur. En bij zelfverantwoordelijk leren krijgt de leerling de verantwoordelijkheid voor zijn eigen leerproces. Wanneer scholen extra onderwijstijd inzetten om welke vorm van zelfstandigheid van leerlingen dan ook te bevorderen, is het belangrijk dat ze dit actief stimuleren, inspireren en faciliteren.

Zo kent het Daltononderwijs het zogenoemde Dalton-uur, om de zelfstandigheid van leerlingen te bevorderen. Leerlingen krijgen dan diverse taken. Ze plannen de activiteiten zelf, bepalen wanneer ze aan welke taak werken en wanneer ze eventueel de hulp van een docent nodig hebben.

Keuzewerktijd of stempeluren

In de jaren negentig van de vorige eeuw vonden grote vernieuwingen plaats in het voortgezet onderwijs: de basisvorming, de tweede fase en het studiehuis. Vooral de laatste twee vernieuwingen waren gericht op het vergroten van de zelfstandigheid van leerlingen. Uit die tijd stamt de invoering van keuzewerktijd in het rooster, op sommige scholen omgedoopt tot stempeluren. Tijdens deze uren werken leerlingen aan hun huiswerk, soms onder begeleiding van een (vak)docent. Voor ieder volgemaakt uur krijgt de leerling een stempel.

Kleinschalig onderzoek hiernaar laat zien dat scholen er goed aan doen om een koppeling te leggen tussen keuzewerktijd en reguliere lessen. Leraren kunnen de mogelijkheden die reguliere lessen bieden om te differentiëren daarbij benutten. Ze laten leerlingen tijdens de lessen al een deel van de tijd onder begeleiding zelfstandig werken. Wanneer leraren vaklessen en keuzewerktijd-uren op elkaar afstemmen, ontstaat een samenhangende leeromgeving.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Lisette Uiterwijk (kennismakelaar Kennisrotonde)

Vraagsteller: Afdelingsleider en stafmanager onderwijs vo-instelling

Vraag

In hoeverre kunnen tussenuren in vo en mbo ingezet worden om leerresultaten positief te beïnvloeden?

Kort antwoord

Wanneer tussenuren of andere niet-vakgebonden uren ingezet worden om extra onderwijstijd te genereren is een goede keuze, opbouw en structurering van de leerstof belangrijk. Ook wanneer deze uren benut worden om het zelfgestuurd leren van leerlingen te vergroten, is het belangrijk om dit actief te stimuleren, inspireren en faciliteren. Er is geen onderzoek gevonden naar de wijze waarop tussenuren het beste ingezet kunnen worden voor het bevorderen van leerresultaten.

Toelichting antwoord

Aanleiding

De basis van het maken van een lesrooster is dat docenten, klassen of lokalen niet dubbel geboekt worden. Daarnaast is rekening te houden zaken als specifieke lokaaleigenschappen (zoals een scheikundelokaal of gymzaal) en de beschikbaarheid van docenten op bepaalde dagen of uren in de week. Dit alles maakt dat er in het vo of mbo regelmatig klassen een zogenaamd tussenuur hebben. De vraag is nu of en hoe dergelijke tussenuren ingezet kunnen worden om de leerresultaten te bevorderen.

Geen specifiek onderzoek

Helaas is er geen onderzoek gevonden wat specifiek ingaat op de inzet van tussenuren voor het bevorderen van leerresultaten. Omdat het inzetten van tussenuren in feite betekent dat de hoeveelheid onderwijstijd uitgebreid wordt, wordt hierna eerst ingegaan op waar extra onderwijstijd aan zou moeten voldoen om effectief te zijn. Daarnaast worden enkele voorbeelden aangehaald wat scholen doen met niet vakgebonden uren. Een belangrijk begrip daarbij is het bevorderen van zelfgestuurd leren, waarbij leerlingen verantwoordelijkheid dragen voor het eigen leerproces.

Onderwijstijd

Onderwijstijd wordt door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap gedefinieerd als  “het hele brede scala van leerlingenactiviteiten onder de pedagogisch-didactische verantwoordelijkheid van daartoe bekwaam (onderwijs)personeel, die deel uitmaken van het door de school geplande en voor de leerlingen verplichte onderwijsprogramma” (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2011, p.4).

Wanneer onderwijstijd uitgebreid wordt, bijvoorbeeld door van tussenuren ook onderwijsuren te maken, betekent dit niet automatisch dat de leerresultaten verhogen. Daar is meer kans op wanneer onderwijstijd gevuld wordt met kwalitatief goed onderwijs, zoals een goede keuze, opbouw en structurering van de leerstof. Daarnaast is het essentieel dat de extra leertijd gepaard gaat met een opbrengstgerichte en gestructureerde aanpak (Scheerens, Hendriks, Luyten, & Glas, 2013). Ook wanneer onderwijstijd ingezet wordt om zelfstandigheid van leerlingen te bevorderen is het belangrijk om dit actief te stimuleren, inspireren en faciliteren. Meer informatie hierover is te vinden in het eerder geschreven Kennisrotonde-antwoord: In hoeverre kunnen tieners in gepersonaliseerde leersituaties zelfgestuurd leergedrag laten zien?

Wat doen scholen?

Veel scholen vinden het belangrijk om de zelfstandigheid van leerlingen te bevorderen. Belangrijk daarbij is om als school te definiëren wat daaronder verstaan wordt (Van de Nieuwegiessen, Verlegh-Snel, & Oomes, 2009). Zo kan er onderscheid gemaakt worden tussen zelfstandig werken (de docent bepaalt de inhoud, de leerling voert individueel uit), zelfstandig samenwerken (de docent bepaalt de inhoud, leerling voeren samen uit), zelfstandig leren (de leerling bepaalt de tijd, plaats en duur) en zelfverantwoordelijk leren (de leerling krijgt de verantwoordelijkheid voor het leren) (Simons & Zuylen, 1995; Simons, 1998).

De Kennisrotonde beantwoordde eerder diverse vragen over zelfsturing van leerlingen. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen varianten waarbij de sturing van het leren bij de leerlingen wordt gelegd en varianten waarbij de sturing grotendeels bij de docent ligt. Voor effectieve zelfsturing van de leerling kan de leraar instructie geven in de beheersing van cognitieve, metacognitieve en motivationele strategieën. Een samenvatting van de antwoorden over zelfsturing is te vinden op de pagina Zelfsturing.

Daltonuur

In het Daltononderwijs wordt gebruikt gemaakt van het zogenaamde Daltonuur. Het doel van dit uur is het bevorderen van de zelfstandigheid van leerlingen. Leerlingen krijgen diverse taken waaraan gewerkt kan worden tijdens het Daltonuur. Leerlingen plannen de activiteiten zelf, bepalen zelf wanneer ze aan welke taak werken en wanneer ze eventueel de hulp van een docent nodig hebben. Sommige scholen werken met een verplicht inschrijfsysteem voor bijvoorbeeld de onderbouw, of vakgebonden daltonuren voor de examenklassen.

Zie ook de eerder beantwoorde kennisrotondevragen: Wat is de invloed van het daltonprincipe ‘kwartiertjesrooster’ op de taakgerichtheid van leerlingen in het basisonderwijs? En Versterkt het werken met een weektaak de metacognitieve vaardigheden van leerlingen in het basisonderwijs? Hierin komt naar voren dat de taakgerichtheid van basisschoolleerlingen verhoogt wanneer zij meer autonomie krijgen over het leerproces door middel van zelfgestuurd leren. De ondersteuning van de leraar op het gebied van metacognitieve vaardigheden is daarbij cruciaal.

Keuzewerktijd of stempeluren

In de jaren ’90 vond een grote vernieuwing plaats in het VO: de basisvorming, de tweede fase en het studiehuis werden geïntroduceerd. De tweede fase en het studiehuis waren gericht op meer zelfstandigheid van leerlingen. De invoering van keuzewerktijd (KWT) in het rooster volgde (Sol & Stokking, 2008). Op sommige scholen is keuzewerktijd vervangen door ‘stempeluren’. Tijdens deze uren werken leerlingen aan hun huiswerk, soms onder begeleiding van een (vak)docent. Voor ieder volgemaakt uur krijgt de leerling een stempel (Van Dijk, 2013).

Kleinschalig onderzoek naar de invoering en uitvoering van KWT laat zien dat het belangrijk is om de koppeling te leggen tussen KWT en reguliere lessen. De mogelijkheden die reguliere lessen bieden om te differentiëren kunnen daarbij benut worden. Docenten blijken leerlingen tijdens de lessen al een deel van de tijd onder begeleiding zelfstandig te laten werken en leren. Wanneer vaklessen en KWT-uren op elkaar worden afgestemd ontstaat een samenhangende leeromgeving (Sol & Stokking, 2008).

Geraadpleegde bronnen 

Gerelateerd

Webinar
Anders organiseren - gratis webinar
Anders organiseren - gratis webinar
Hoe organiseer je jouw onderwijs in deze tijd?
Kennisnet 
congres
Klassikale lessen anders ingericht
Klassikale lessen anders ingericht
Lesgeven en leren buiten de kaders van de klassikale setting
Medilex Onderwijs 
training
Samen de leerkuil in
Samen de leerkuil in
De leeruitdaging
Bazalt | HCO | RPCZ 
Dalton kernwaarden
Kernwaarden zijn niet los verkrijgbaar - consequenties voor het Daltononderwijs
Dolf Janson
Verantwoordelijkheid leren
Verantwoord verantwoordelijk leren zijn
Dolf Janson
Zelfstandig werken
Vijf punten bij het zelfstandig werken
Jos Cöp
Differentiatie zelfregulatie (1)
Beter differentiëren dankzij zelfgereguleerd differentiëren
Michel Verdoorn
Wat zijn executieve functies?
Executieve functies, wat zijn dat?
Anton Horeweg
Kindgericht onderwijs
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Machiel Karels
Stimuleert een digitaal portfolio zelfsturing?
Zelfsturing stimuleren met een digitaal portfolio
Maaike van de Loo
Zelfsturing bij jonge kinderen stimuleren
Zelfsturing van jonge kinderen stimuleren
Lilian van der Bolt
Tabletprogramma's ondermijnen eigenaarschap
De leerling eigenaar van het leerproces? Niet met digitale oefenprogramma's!
Dolf Janson
Kind is eigenaar van zijn ontwikkeling
Het kind is eigenaar van zijn ontwikkeling en is daarvoor competent
Luc Stevens


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Zelfregulatie in een video van één minuut uitgelegd
Zelfregulatie in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Maarten van Buuren over autonomie en zelfsturing volgens Spinoza
Maarten van Buuren over autonomie en zelfsturing volgens Spinoza
redactie
Executieve functies in een video van één minuut uitgelegd
Executieve functies in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Metacognitie in een video van één minuut uitgelegd
Metacognitie in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Hoeveel eigenaarschap kunnen professionals aan? Tjipcast 0012
Hoeveel eigenaarschap kunnen professionals aan? Tjipcast 0012
redactie
Het belang van autonomie en zelfsturing: Tjipcast 002
Het belang van autonomie en zelfsturing: Tjipcast 002
redactie
Inzet van tussenuren positief op leerresultaten
Wat kan de inzet van tussenuren betekenen?
Combinatie groep drie 1/2 of 4/5
Welke keuzes zijn het beste als het om combineren van klassen gaat?
Helpt een spellingcontrole bij het maken van toetsen voor dyslectici?
Helpt een spellingcontrole bij het maken van toetsen voor dyslectici?
Invloed gebruik digitale media op taakgerichtheid en luisterhouding
Wat doen digitale middelen met de aandacht en concentratie?
Toename ongewenst gedrag sinds 2010
Neemt ongewenst en lastig gedrag toe in het basisonderwijs?
Effect van vakinhoudelijke aankleding van mbo-klaslokaal
Een mbo-lokaal vakinhoudelijk aankleden: wat is het effect?
Leerdoeldenken en eigenaarschap op het vo
Leidt leerdoeldenken tot meer eigenaarschap bij leerlingen?
Welk effecten heeft het combineren van klassen?
Welke effecten heeft het combineren van klassen?
Effect combinatieklas op leerprestaties en leerkracht
De combinatieklas: wat doet die met de leerprestaties en leerkracht?
Motiveren van mbo-studenten voor presentaties
Hoe gaan mbo-studenten presenteren leuk vinden?
Academische synthesistaken
Verbetering van de prestaties van vwo-leerlingen op academische synthesistaken met ‘Level up Instructions & Feedback Toolâ€...
Scaffoldingstechnieken
Toepasbaarheid van scaffoldingstechnieken bij zelfregulatievaardigheden
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
IMPROVE methode metadenken
De metadenkende leerling: effecten van de IMPROVE-methode
Sturen kwaliteit po
Ongemak van Autonomie: Sturen van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]



autonomie
dalton-onderwijs
eigenaarschap
executieve functies
kindgericht onderwijs
klassenmanagement
metacognitie
taakgericht werken
zelfregulatie
zelfstandigheid

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest