Onderwijs2032
Onderwijs2032 professionalisering Stellingen #2032 Curriculum geen visie Time-out 2032 Platform #onderwijs2032 Vreemde talen onderwijs Overdenkingen Schnabel I Nationaal curriculum
Algemeen
Schoolorganisatie Leerstofjaarklassensysteem is failliet! Nederlands onderwijsstelsel Onderwijsverslag 2013-2014 Schooladvies 10 vragen bij OGW Brede school Schoolopbrengsten essentie Condities buitenschoolse opvang Essential Schools Meritocratie en scholen Leeropbrengsten gebruiken Kleine scholen Onderwijs idealisten Onderwijskansenbeleid Onderwijssysteem en creativiteit Onderwijsverslag 2012/2013 OGW in 4 niveaus Pijnpunten basisonderwijs Samenlevingsgerichte school Onderwijstijdschrift JSW Effecten brede scholen Bouwstenen verandercapaciteit Opgestapelde veranderingen Implementatie wet OKE Onderwijsakkoord 2013
bestuur
Functioneren LCTI Invloed sturingsdynamiek VO/MBO Luisterend bestuur
LVS
Begrip door zelftoetsen Functionele toetsvragen Update Citonormen Cito hernormering Citoscore hanteren Citoscore misverstanden Cito spelling toets 1 DTT niet formatief Formatief toetsen Formatief evalueren Leerwinst formatief toetsen Leren van toetsen GAS methodiek De inspectie gaat mank Toetsing en motivatie Kwaliteit toetsen Leerlingvolgsysteem Leren van data Toetsuitslag interpreteren Objectief beoordelen Computer Adaptieve Oefentoetsen Toetsvormen Schoolvaardigheidstoets spelling Formatief toetsen po Cito spelling toets 2 Minder standaardtesten Teaching to the test Een sober leerlingvolgsysteem Testen voor het LVS Toetsen en hulp(middelen) Waarde cito-toets Naar een goede toets Update normeringen Volgen van de ontwikkeling Voorwaarden formatieve toetsing Wegcijferen door toetsen Referentieniveaus po
LVS - DLE
Uitleg DLE DLE geschiedenis DLE kritiek weerlegd
LVS - Eindtoets
Centrale eindtoets Onderwijsinspectie eindtoets Gevolgen verplichte eindtoets Eindtoets overbodig Route 8 en IEP eindtoets Gelijke kansen Verplichting Eindtoets ongewenst Eindtoets Engels
LVS - Kleuters
Groep 1 en 2 niet toetsen Kleuters en inspectie Kleuters toetsen Kleuters zonder cito Stop de kleutertest
LVS - leestoetsen
Voorbereiden op toetsen Leesrijpheid toetsen Leesrijpheid deel 1 Leesrijpheid deel 2 Leesrijpheid deel 3 Data analyse Grip op leesbegrip Woordenschattoets
Ouders
Ouderbeleid achterstandsleerlingen Ouderparticipatie nieuwe leren Ouderbetrokkenheid schoolbeleid po Participerende ouders Studiekeuze vmbo
profiel
Identiteit school Marktgerichte school Open dag school School met pit School profileren Schoolprofilering Website verbeteren Schoolinterieur Social media school
Onderwijskwaliteit
Onderwijstijd Brede vorming Groepsgrootte Schoolgrootte Onderwijsachterstandenbeleid Kwaliteit in de klas Ontwikkeling kwaliteitszorg Kwaliteitszorg onderzoek Kwaliteitszorg po Leren zichtbaar maken Formatieve assessment Onderwijskwaliteit po 2009 2012 Educational governance Sturen kwaliteit po Opbrengstgericht werken Overladenheid Perspectieven kwaliteit Publicatie eindtoets Streven naar kwaliteit po Onderwijsontwikkeling Visitatie onderwijs 2 Visitatie onderwijs 1
Sociaal
Sociale context scholen
Samenwerken
Lerende netwerken Duobanen
Differentiatie
DifferentiŽren is te leren
Leiding geven
Balans in basisbehoeften Schoolleider als hitteschild HRM schoolprestaties Visie en kernwaarden Leiderschap tonen Leidinggeven autonomie Pedagogisch leiderschap Luisteren bij leiderschap Sturen door luisteren Responsief leiderschap AOC Positie schoolleider Stakeholders Teamontwikkeling Onderwijskundig leiderschap
Onderwijssysteem
Uitgangspunt van leren 21st century skills Persoonlijk leren Doorstroom groene beroepskolom Resultaten arbeidsmarkt Continurooster Onderwijsstelsels Keuze vervolgopleiding mbo Gemeentelijke beleid Leerplan in beeld nieuwe leren po Leerlingpopulatie en resultaten Vier centrale functies onderwijs Schoolkenmerken cognitieve prestatie Adaptief onderwijs
Burgerschap
Burgerschapsonderwijs
Schoolontwikkeling
Beleid zwakpresterende school po Duurzame schoolontwikkeling Lokale Educatie Agenda LEA Kwaliteitszorg po Kwaliteitszorg innovatie Leernetwerken po Leeromgeving De lerende school Onderwijs- en schoolontwikkeling Ontwikkelen van wijsheid
Beroepsonderwijs
Aansluiting overgangen po/vo en vmbo/mbo Werken en leren Formatieve beoordeling docenten Verpleegkundig onderwijs evalueren Ontwikkeling vakmanschap Publieke waarde MBO Groene mbo duurzaamheid
Problemen
Onderwijsachterstandenbeleid periode 2005 2009 Onderwijsachterstanden OAB Onderwijsachterstanden 1988 2002 Onderwijsachterstandenbeleid vve/po
VO en MBO
WetenschapsoriŽntatie Integratie wiskunde Passend Onderwijs IMPROVE methode metadenken Nederlands leerprestaties Motivatie leerlingen Motivatie onderwijs in groepen Motivatie onderbouw vo Professionele leergemeenschappen Professionele leergemeenschappen Schoolkeuze havo/vwo Management en organisatie Motivatie verhogen TIME Wiskundige denktactiviteit Leren van teksten Heterogene brugklas
VVE
Aansluiting VVE en schoolloopbaan Beleid onderwijsachterstanden PO Onderwijsachterstandenbeleid Effecten vroegschoolse educatie Gemeenten schoolbesturen Effectiviteitskenmerken Doelgroepkinderen
Passend onderwijs
Onderwijszorgroute Clusteren van leerlingen Integratie Downsyndroom Vroegtijdig verwijzen Handelingsgericht passend onderwijs Instrumenten passend onderwijs Integratie onder Rugzak beleid OPP en IQ Rugzakbeleid LGF Luc Stevens over passend onderwijs Onafhankelijkheid CvI s Kwaliteit met NSCCT Ontwikkeling voorwaarden Ontwikkelingsperspectief OPP als groeimodel Regionale Expertise Centra Passend onderwijs Brede school en integratie Integratieklas ZML Kengetallen vervolgmeting Inzet klassenassistent Leerkracht en Passend Onderwijs Passend onderwijs VO Regionale ontwikkeling Ruimte voor leraren Zorgstructuren po/vo Aanpak po/vo Bureaucratie leerlingenzorg Weer Samen Naar School Toelaatbaarheid
Engels
Tweetalig onderwijs TTO schoolprestaties
Arbeidsvoorwaarden
Functiemix en salaris

 

Leren zichtbaar maken met formatieve assessment

Arja Kerpel

Redactielid wij-leren.nl l Projectleider bij Wij-spelen.nl

 

  Geplaatst op 31 oktober 2016

Kerpel, A. (2016). Leren zichtbaar maken met formatieve assessment.
Geraadpleegd op 24-01-2017,
van http://wij-leren.nl/leren-zichtbaar-maken-met-formatieve-assessment.php

Praktische vertaalslag

Hoe help je elke leerling vooruit? Een cruciale vraag, die een praktisch antwoord nodig heeft. Door het grootschalige onderzoek van John Hattie onder miljoenen leerlingen weten we wat effectief is in het onderwijs, maar veel leerkrachten stoeien soms met de vertaalslag naar de praktijk. In het boek Leren zichtbaar maken met formatieve assessment beschrijft Shirley Clarke heel concreet hoe je leren zichtbaar kunt maken. Annemieke van Grol en anderen bewerkten het voor het Nederlandse taalgebied. 

Leren zichtbaar maken met formatieve assessment

Deze samenvattende recensie gaat over de inhoud van het boek, de meerwaarde bestaat voor een deel ook uit elementen die in deze samenvatting niet aan bod komen:
  • De praktische voorbeelden en strategieën, in tekst en afbeeldingen.
  • De korte, krachtige filmpjes die je kunt bekijken via de QR-codes.
  • De stap-voor-stap cases voor schoolbrede implementatie.
Het boek is als volgt opgebouwd:
  • Deel 1: De achtergrond van formatieve assessment. Wat is formatieve assessment en waarom hebben we het nodig?
  • Deel 2: Lescultuur en –structuur. Hoe breng je formatieve assessment in de praktijk? 
  • Deel 3: Schoolbrede ontwikkeling. Hoe zorg je ervoor dat formatieve assessment in de hele school wordt toegepast?

Deel 1 De achtergrond van formatieve assessment

Formatieve assessment, wat is dat? 

Formatief betekent dat je de prestaties van een leerling niet vergelijkt met die van andere leerlingen, maar met zijn eerdere resultaten. Formatief is de tegenhanger van summatief. Bij summatief beoordelen geef je een cijfer, bij formatief beoordelen ben je gericht op de ontwikkeling: wat is goed en hoe kun je het nog beter maken?
 
Assessment heeft betrekking op de manier waarop je leerlingen vooruit helpt in hun leerproces: onder andere door feedback te geven, door vragen te stellen, door het leerdoel helder te maken en door aan te geven hoe een ‘goed’ leerresultaat eruit ziet. Dit assessment krijg je op drie manieren:
  • Teacher-assessment: door als leerkracht de juiste vragen te geven en feedback te geven op het leren.
  • Peer-assessment: door gesprekken met klasgenoten, praatmaatjes.
  • Self-assessment: door te reflecteren op je eigen leerproces en resultaten.

Welke ingrediënten horen bij formatieve assessment?

  • Duidelijke leerdoelen.
  • Succescriteria die met de leerlingen opgesteld zijn.
  • Een growth mindset en metacognitieve vaardigheden. Leerlingen activeren om eigenaar te worden van hun eigen leerproces.
  • Heterogene groepen.
  • Goede voorbeelden analyseren en delen, voordat de leerlingen hun eigen product maken.
  • Effectieve klassengesprekken, vragen, taken en lesafsluiting.
  • Feedback geven die leerlingen vooruithelpt. Coöperatieve feedback van klasgenoten tijdens een time-out in de les. Leerlingen zijn elkaars hulpbron bij het leren. Dit kan door middel van praatmaatjes.
  • Leerlingen betrekken bij het voorbereiden van de les om hun motivatie en eigenaarschap te vergroten.

Formatieve assessment, waarom zou je dat gebruiken?

In John Hatties baanbrekende boek Leren zichtbaar maken heeft hij laten zien wat wel en niet werkt in het onderwijs. Als je nog nooit van Hattie gehoord hebt, is het goed om eerst dit artikel te lezen. In de top van de lijst staan de belangrijkste aspecten van formatieve assessment, met tussen haakjes de effectgrootte:
  • Jezelf op voorhand een cijfer geven / verwachtingen van leerlingen (1.44). Dit duidt op leerlingen die goed weten wat en hoe ze leren. Ze kunnen zichzelf beoordelen en hun leerproces sturen.
  • Formatieve evaluatie geven / Feedback (0.90 / 0.75).
  • Lesson study (0.88).
  • Klassengesprek (0.82).
  • Relatie leraar-leerling (0.72).
  • Metacognitieve strategieën (0.69).
Formatieve assessment richt zich op datgene wat er écht toe doet: de ontwikkeling en groei van de leerling; de leerling in zijn kracht zetten. Als leerkrachten zich vooral hierop richten, zijn uitstekende prestaties niet alleen mogelijk, maar ook zeer waarschijnlijk.

Deel 2 Lescultuur en -structuur

Deel 2 vormt het leeuwendeel van het boek. Het is als volgt opgebouwd:
  • A. De basis leggen, waarin de voorwaarden worden beschreven om actieve, kritische en zelfbeoordelende leerlingen te creëren. Die voorwaarden zijn: een leercultuur, betrokkenheid bij de voorbereiding en praatmaatjes. 
  • B. Een effectief begin van de les, waarin vraag strategieën, verkennende activiteiten en voorbeelden van werk van leerlingen worden gebruikt om de aanwezige voorkennis vast te stellen, de belangstelling te wekken en samen succescriteria te formuleren. 
  • C. Ontwikkelen van het leren, waarin dialoog een sleutelrol speelt en waarbij we mogelijkheden bieden en leerlingen helpen om zelf de mate van begrip aan te geven.
  • D. Een effectieve afsluiting van de les, waarin verschillende technieken worden beschreven die leerlingen stimuleren om te reflecteren op wat ze hebben geleerd en te ontdekken wat ze nog eens moeten bekijken of verder moeten ontwikkelen.

A. De basis leggen

Hoe krijg je actief functionerende leerlingen? Daar zijn drie randvoorwaarden voor:
  • Een goede leercultuur. Dit is de belangrijkste. 
  • Leerlingen worden betrokken in de voorbereidingsfase.
  • Leerlingen hebben wisselende praatmaatjes. 

Een goede leercultuur

Om de ideale leercultuur te creëren, gelden ook weer drie voorwaarden:
  • Een growth mindset ontwikkelen. Complimenten moeten gericht zijn op de inspanning en wat er bereikt is, niet op de capaciteiten.
  • Het integreren van metacognitie, ook wel ‘leer-krachten’ genoemd. Deze leer-krachten zijn bijvoorbeeld: concentreren, doorzetten, etc. Ze reiken leerlingen de tools aan om hun leervaardigheden te herkennen en uit te breiden. 
  • Leren in heterogene groepen. Door niveaugroepen geef je zwak presterende kinderen het idee dat ze niet slim zijn, ze krijgen een label opgeplakt. In heterogene groepen leren kinderen veel van elkaar.
Dit hoofdstuk bevat checklists om een fixed mindset te herkennen en tips om een growth mindset te ontwikkelen. Ook staan er praktische handvatten in om metacognitieve vaardigheden te ontwikkelen. Bijvoorbeeld deze tip: koppel elke strategie aan een door de leerlingen gekozen personage, dat maakt het veel toegankelijker en beter te onthouden.

Leerlingen betrekken bij de voorbereidingsfase

Biedt kinderen de mogelijkheid om te helpen bij het voorbereiden van thema’s. Dit zorgt voor hogere motivatie, meer zelfstandigheid en meer zelfvertrouwen. Erbij betrekken kan door de volgende stappen:
  • Activeer de voorkennis.
  • Introduceer het onderwerp met een startactiviteit (dit geldt voor de meeste vakken).
  • Presenteer de belangrijkste vaardigheden die aan bod komen.
  • Vraag naar ideeën hoe die vaardigheden aangeleerd kunnen worden.
  • Betrek de ouders erbij.

Praatmaatjes

Werken met praatmaatjes heeft een groot sociaal effect, maar het leereffect – hoewel dat minder opvalt – is groter. Werken met praatmaatjes zorgt voor een cultuur waarin leerlingen meer praten dan leraren; ze discussiëren met elkaar, beantwoorden vragen, leren van elkaar en worden beter. Voor het grootste effect:
  • Kies partners willekeurig.
  • Wissel elke week. Als je wilt dat alle combinaties aan de beurt komen, kun je twee namenlijsten kopiëren die telkens een plaatsje opschuiven van elkaar. 
  • Kies willekeurig leerlingen die antwoord geven op een vraag, in plaats van vingers op laten steken.

B. Een effectief begin van de les

Hoe de les begint, bepaalt of de focus van de les op het leren of op het resultaat ligt. Elementen voor een succesvolle start zijn:
  • Beginvragen en activiteiten: Als je wilt dat beginvragen de interesse van leerlingen wekken, hen stimuleren na te denken en jou vertellen wat leerlingen al begrijpen, dan dien je die vragen voor te bereiden, en niet ter plekke te verzinnen.
  • Leerdoelen: Het leidende principe is dat leerlingen het leerdoel moeten kennen op het moment dat ze daarop beoordeeld gaan worden.
  • Succescriteria: Die zijn een uitsplitsing van het leerdoel. Ze helpen om de voortgang te monitoren en geven de mogelijkheid voor zelf-assessment. 
  • Excellentie ontwikkelen: Laat meerdere goede voorbeelden zien, analyseer en bespreek die met de kinderen. Zo krijgen ze inzicht in wat onder kwaliteit wordt verstaan. Het beste is om drie uitstekende voorbeelden te laten zien en één minder goed voorbeeld. Leg een collectie aan met leerlingenwerk voor een volgend jaar.

Succescriteria

Succescriteria worden meestal alleen gelinkt aan vaardigheidsdoelen. Ze zijn effectiever als ze losgemaakt zijn van de context, zodat leerlingen ze ook binnen andere vakken of contexten kunnen toepassen. De favoriete woorden om succescriteria in te leiden zijn: ‘Vergeet niet om…’ en ‘Kies uit..’. Succescriteria die door de leraar en de leerlingen samen zijn opgesteld, zijn effectieve dan opgelegde criteria.

C. Ontwikkelen van het leren

Vragen stellen

Goede vragen stellen is enorm belangrijk. Vragen stellen aan individuele leerlingen geeft jouw als leerkracht inzicht in wat ze weten en begrijpen, zo kun je de les bijsturen en afstemmen. Goede vragen stellen kan bijvoorbeeld aan de hand van de taxonomie van Bloom of met behulp van de zes denkhoeden van De Bono. 

Feedback

John Hattie heeft mooie uitspraken gedaan over feedback:

‘Ik maakte de fout dat ik feedback zag als iets wat de leraar gaf aan de leerling. Ik ontdekt dat feedback het meest effectief is als de leerling het aan de leraar geeft. (…) Dat maakt het leren zichtbaar.’ (2012)

‘Schoolprestaties zijn optimaal wanneer leraren het leren door de ogen van de leerlingen zien en wanneer leerlingen zichzelf zien als hun eigen leraar.’ (2015)

Als het gaat om feedback, geldt:
  • Externe beloningen zijn negatieve vormen van feedback die het zelfbeeld omlaag kunnen brengen. 
  • Samen met een klasgenoot nakijken werkt beter dan schriften uitwisselen.
  • Achteraf nakijken heeft weinig invloed op de vorderingen van leerlingen. Hoe sneller de feedback, hoe beter.
  • Onzichtbare feedback kun je zichtbaar maken door het gebruik van codes, gekleurde pennen, initialen enz.

D. Een effectieve afsluiting van de les

Er zijn een aantal strategieën om een les effectief af te sluiten. Deze strategieën: 
  • Laten leerlingen reflecteren op wat ze geleerd hebben.
  • Geven de leraar feedback over wat  leerlingen wel of niet begrijpen.
  • Geven summatieve informatie.

Deel 3 Schoolbrede ontwikkeling

In dit deel komt Lesson Study aan bod. Dit is een strategie die gebaseerd is op actieonderzoek. Deze strategie houdt in dat leraren gezamenlijk hun les voorbereiden, geven en aangewezen leerlingen observeren. Vervolgens analyseren ze hun observaties. 
 
Ook komt in dit deel praktisch aan de orde hoe je formatieve assessment schoolbreed kunt invoeren. Het slothoofdstuk gaat over het effect van formatieve assessment

Recensie

Dit praktijkboek van Shirley Clarke maakt de vertaalslag van Hatties onderzoek naar de praktijk. Dát is precies wat ik als leerkracht nodig heb. Juist de combinatie van evidence-based én enorm praktisch, maakt dit boek ongelooflijk waardevol. Als leerkracht liep ik telkens aan tegen de vragen: Hoe maak ik leerlingen nu echt eigenaar van hun leerproces? Hoe stellen ze goede doelen op? Dit boek geeft de antwoorden. Het geeft inspiratie om meteen in de klas mee aan de slag te gaan. Ik zeg het niet gauw, maar deze keer wel: Dit is een mustread!
 
N.a.v. Clarke, S. Leren zichtbaar maken met formatieve assessment, 2016, Uitgeverij Bazalt i.s.m. HCO en RPCZ, , ISBN 978 94 6118 223 4, 196 blz., Hardcover op A4-formaat, € 59,-
 
Bestel het boek nu via bol.com
 

Kerpel, A. (2016). Leren zichtbaar maken met formatieve assessment.
Geraadpleegd op 24-01-2017,
van http://wij-leren.nl/leren-zichtbaar-maken-met-formatieve-assessment.php

Gerelateerd

Een groeimindset in het VO
Een groeimindset in het VO
Geef uw leerlingen vertrouwen in hun ontwikkelingsmogelijkheden
Medilex Onderwijs 
Leerwinst formatief toetsen
Grotere leerwinst door begeleiding leerkrachten bij gebruik formatieve toetsen
Annemieke van Nifterik
Deel 4: lessonstudy
Collegiale visitatie op docentniveau. Deel 4: lessonstudy
Harm Klifman
Grip op leesbegrip
Beter toetsen en evalueren van lezen met begrip
Karin van de Mortel
Formatief evalueren
Formatief evalueren, hoe pak ik dat aan in mijn les? Tien voorbeelden
Gerdineke van Silfhout
Kindgericht onderwijs
Van jaarklassensysteem naar kindgericht onderwijs
Machiel Karels
Leren zichtbaar maken
Leren zichtbaar maken - John Hattie
Arja Kerpel
Mindset
Mindset, de weg naar een succesvol leven
Arja Kerpel
DTT niet formatief
Wat kunnen we met de Diagnostische Tussentijdse Toets?
Karen Heij

Cijfers geven
Welk effect heeft cijfers geven op de motivatie?
Feedback en motivatie
Kan feedback motivatie en resultaten van studenten positief beÔnvloeden?
Voorwaarden voor begrijpend lezen
Hoe effectief is het gebruik van leesstrategieŽn voor het verbeteren van begrijpend lezen van zwakke lezers in het vmbo?
Formatieve toetsing
Hoe kan het onderwijs met succes formatieve toetsing inzetten?
Online-oefenprogramma's
Hoe en hoe vaak zou je een leerling moeten belonen in een online oefenprogramma om de leerling zo goed mogelijk te motiveren ...
Nakijken en feedback
Heeft het nakijken van schriften zin?
Creativiteitsontwikkeling
Welke factoren geven inzicht in de ontwikkeling van het creatief denken van leerlingen?
StrategieŽn voor zelfregulering
Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren?
Professionele ruimte
Zeggenschap en professionele ontwikkeling van docenten in het voortgezet onderwijs
Formatief toetsen po
Selfassessment voor formatief toetsen van basisschoolleerlingen
IMPROVE methode metadenken
De metadenkende leerling: effecten van de IMPROVE-methode
Optimalisering 3R studiestrategie
Optimalisering 3R-studiestrategie
StrategieŽn leerlingen
Rekenonderwijs en strategieŽn van leerlingen
Voorwaarden formatieve toetsing
Voorwaarden voor effectieve formatieve toetsing Ė reviewstudie
Zelfgestuurd leren
Reviewstudie: metacognitie en zelfgestuurd leren
Zelfregulerend leren
Effectieve strategieŽn voor zelfregulerend leren
Metacognitie VWO leerlingen
Hoogbegaafdheid en metacognitie van VWO-leerlingen Ė OnderwijsBewijs
Perspectieven kwaliteit
Perspectieven op kwaliteit van onderwijs
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

NOT 2017

Reviews ontwikkelingsmateriaal

Formatieve assessment



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.