Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren, zodat hun leerprestaties omhoog gaan?

Geplaatst op 22 april 2016

Samenvatting

Er zijn sterke aanwijzingen dat leerlingen betere leerprestaties kunnen behalen, als zij zelf goed de regie kunnen voeren over hun eigen leerproces. Daarvoor moeten ze bewust verschillende leerstrategieën combineren, zoals relateren, analyseren, structureren, oriënteren, plannen en evalueren. Of meer zelfregulering per definitie tot betere prestaties leidt, staat niet vast.

Het vraagt veel van leerlingen om de regie over hun eigen leerproces te voeren. De strategieën die leerlingen daarvoor nodig hebben, ontwikkelen ze niet vanzelf. Welke leerstrategieën effectief zijn en wat daarover bekend is in Nederland en Vlaanderen is onderzocht in de reviewstudie Zelfgestuurd leren in de onderwijspraktijk (Kostons e.a., 2014). De onderzoekers gaan uit van de definitie van Boekaerts en Simons voor “zelfgestuurd leren”: de leerling neemt zelfstandig en met zin voor verantwoordelijkheid de sturing voor de eigen leerprocessen in handen (Boekaerts & Simons, 1995). Dit gaat dus verder dan zelfstandig leren.

Welke strategieën hebben leerlingen nodig?

Drie aspecten zijn van belang voor zelfgestuurd leren: cognitie, metacognitie en motivatie of affectie. Cognitieve leerstrategieën stellen de leerling in staat om informatie te onthouden en om nieuwe informatie bij bestaande kennis in het geheugen te integreren. Metacognitieve strategieën zijn nodig om het leren te reguleren. Leerlingen moeten een taak kunnen plannen, de voortgang bewaken en kunnen evalueren. Leerlingen hebben motivationele of affectieve strategieën nodig om gemotiveerd te leren en voor hun doorzettingsvermogen.

Combineren

De volgende strategieën zijn het meest effectief:

  • relateren: verbanden leggen, analogieën bedenken
  • analyseren: lesstof opsplitsen in onderdelen, onderzoeken
  • structureren: samenbrengen, schematiseren, ordenen
  • oriënteren: je leerproces voorbereiden
  • plannen: je leerproces ontwerpen en voorspellen
  • evalueren: je leerproces beoordelen (in licht van het plan en doel)

Als leerlingen deze strategieën op een inhoudelijk zinvolle combineren, is het effect ervan groter. De leerling begint een rekenles met plannen (wat ga ik doen, hoeveel tijd heb ik nodig). Daarna gebruikt de leerling tijdens diezelfde les de strategie analyseren om de sommen op te lossen. Tot slot evalueert de leerling hoe hij de les heeft gedaan: heb ik de sommen goed opgelost? Wat zou ik een volgende keer nog beter kunnen doen?

Vooral plannen en voorspellen blijken belangrijke strategieën te zijn. Het heeft een positief effect op de leerresultaten wanneer leerlingen goed nadenken voordat ze aan een taak beginnen, of wanneer ze een plan van aanpak maken. Ook kennis over leerstrategieën is belangrijk. Als leerlingen weten waarom en hoe deze strategieën werken, kunnen ze taken beter uitvoeren. Ze snappen beter hoe ze hun werk moeten aanpakken en waarom ze dingen doen.

Over motivationele en affectieve strategieën is in Nederland nog weinig bekend. Wel blijkt uit internationaal onderzoek dat het helpt als leerlingen inzien waarom taken belangrijk zijn. Wanneer leerlingen taken op waarde schatten, bijvoorbeeld als deze geplaatst zijn in een authentieke context, ronden ze de taken vaker met succes af.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Sanne Kruijer en Hanneke Weger
Vraagsteller: Projectmedewerker namens groep VO-scholen

Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren, zodat hun leerprestaties omhoog gaan? En wat kunnen leraren doen om hen daarin te ondersteunen?

Er zijn sterke aanwijzingen dat leerlingen betere leerprestaties kunnen behalen, als zij zelf goed de regie kunnen voeren over hun eigen leerproces. Daarvoor moeten ze bewust verschillende leerstrategieën combineren, zoals relateren, analyseren, structureren, oriënteren, plannen en evalueren. Leraren kunnen het beste gebruikmaken van hints en modelling om leerlingen deze strategieën bij te brengen. Of meer zelfregulering per definitie tot betere prestaties leidt, staat niet vast.

Het vraagt veel van leerlingen om de regie over hun eigen leerproces te voeren. De strategieën die leerlingen daarvoor nodig hebben, ontwikkelen ze niet vanzelf. Welke leerstrategieën effectief zijn en wat daarover bekend is in Nederland en Vlaanderen is onderzocht in de reviewstudie Zelfgestuurd leren in de onderwijspraktijk (Kostons e.a., 2014). De onderzoekers gaan uit van de definitie van Boekaerts en Simons voor “zelfgestuurd leren”: de leerling neemt zelfstandig en met zin voor verantwoordelijkheid de sturing voor de eigen leerprocessen in handen (Boekaerts & Simons, 1995). Dit gaat dus verder dan zelfstandig leren.

Welke strategieën hebben leerlingen nodig?

Drie aspecten zijn van belang voor zelfgestuurd leren: cognitie, metacognitie en motivatie of affectie. Cognitieve leerstrategieën stellen de leerling in staat om informatie te onthouden en om nieuwe informatie bij bestaande kennis in het geheugen te integreren. Metacognitieve strategieën zijn nodig om het leren te reguleren. Leerlingen moeten een taak kunnen plannen, de voortgang bewaken en kunnen evalueren. Leerlingen hebben motivationele of affectieve strategieën nodig om gemotiveerd te leren en voor hun doorzettingsvermogen.

Combineren

De volgende strategieën zijn het meest effectief:

  • relateren: verbanden leggen, analogieën bedenken
  • analyseren: lesstof opsplitsen in onderdelen, onderzoeken
  • structureren: samenbrengen, schematiseren, ordenen
  • oriënteren: je leerproces voorbereiden
  • plannen: je leerproces ontwerpen en voorspellen
  • evalueren: je leerproces beoordelen (in licht van het plan en doel)

Als leerlingen deze strategieën op een inhoudelijk zinvolle combineren, is het effect ervan groter. De leerling begint een rekenles met plannen (wat ga ik doen, hoeveel tijd heb ik nodig). Daarna gebruikt de leerling tijdens diezelfde les de strategie analyseren om de sommen op te lossen. Tot slot evalueert de leerling hoe hij de les heeft gedaan: heb ik de sommen goed opgelost? Wat zou ik een volgende keer nog beter kunnen doen?

Vooral plannen en voorspellen blijken belangrijke strategieën te zijn. Het heeft een positief effect op de leerresultaten wanneer leerlingen goed nadenken voordat ze aan een taak beginnen, of wanneer ze een plan van aanpak maken. Ook kennis over leerstrategieën is belangrijk. Als leerlingen weten waarom en hoe deze strategieën werken, kunnen ze taken beter uitvoeren. Ze snappen beter hoe ze hun werk moeten aanpakken en waarom ze dingen doen.

Over motivationele en affectieve strategieën is in Nederland nog weinig bekend. Wel blijkt uit internationaal onderzoek dat het helpt als leerlingen inzien waarom taken belangrijk zijn. Wanneer leerlingen taken op waarde schatten, bijvoorbeeld als deze geplaatst zijn in een authentieke context, ronden ze de taken vaker met succes af.

Welke instructie kunnen leraren toepassen?

Leraren kunnen het best gebruikmaken van hints en modelling om leerlingen te helpen de benodigde strategieën aan te leren. Met hints legt de leraar niet alles in één keer uit, maar geeft hij stukjes informatie om de leerling strategisch te laten nadenken. Leraren kunnen hints zowel in opdracht- als in vraagvorm aanbieden. Een opdracht-hint is: “Kijk wat voor type som dit is”. Een hint in vraagvorm is: “Welke getallen heb je nodig om tot de oplossing te komen?” Voor welke vorm de leraar kiest, hangt af van de kennis en ervaring van de leerling. Onervaren leerlingen hebben het meest aan gerichte hints. Bij meer ervaren leerlingen kun je ook vragen stellen.

Hints kunnen zowel over de lesstof gaan als over de aanpak van een taak. Inhoudelijke hints over de lesstof helpen om taken op te lossen. Procedurele hints over de aanpak zetten leerlingen meer aan tot zelfregulerend leren. Vragen stellen vergroot de vaardigheden voor zelfregulerend leren.

Ook modelling blijkt een effectieve instructiemethode. Bij modelling doet de leraar vaardigheden voor. Hij voert bijvoorbeeld hardop denkend een voorbeeldtaak uit. Hij benoemt daarbij expliciet wanneer, waarom en hoe hij bepaalde strategieën inzet.

Bewijs

De onderzoeken in de literatuurstudie hebben vooral betrekking op het primair onderwijs, daar is ook het meeste bewijs voor de effectiviteit van genoemde strategieën voor het leren. Toch vermoeden de onderzoekers, op basis van internationaal onderzoek, dat de conclusies ook voor het voortgezet en tertiair onderwijs gelden.

Geraadpleegde bronnen

  • Boekaerts, M., & Simons P. R. (1995). Leren en Instructie. Assen: Van Gorkum.
  • D. Kostons, A.S. Donker & M.-C. Opdenakker (2014): Zelfgestuurd leren in de onderwijspraktijk: Een kennisbasis voor effectieve strategie-instructie. (GION onderwijs/onderzoek Rijksuniversiteit Groningen). Geraadpleegd op 25 januari 2016 via Zelfgestuurd-leren-in-de-onderwijspraktijk (PDF)

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Sanne Kruijer en Hanneke de Weger. Zij hebben hiervoor hoogleraar Onderwijswetenschappen Liesbeth Kester geraadpleegd.

Gerelateerd

Formatief toetsen en evalueren in het VO
Formatief toetsen en evalueren in het VO
Zelfsturing en persoonlijke groei van je leerlingen
Medilex Onderwijs 
Hoe kinderen leren
Hoe kinderen leren: intelligentie - leerprocessen
Arja Kerpel
Autonome motivatie
Hoger leerrendement door vergroten autonome motivatie
Michel Verdoorn
Zelf gereguleerd leren
Hoe laat je intrinsieke motivatie groeien?
Dirk van der Wulp
Autonomie en motivatie
Meer motivatie door meer autonomie
Dirk van der Wulp
Differentiatie zelfregulatie (1)
Beter differentiëren dankzij zelfgereguleerd differentiëren
Michel Verdoorn
Leerhouding als basis
De leerhouding als basis voor succes op school
Jos Cöp
Manier van leren moet kloppen
De manier van leren moet kloppen: hoe je kennis vlot toegankelijk maakt
Dolf Janson
Lerend werken
Lerend werken: tautologie of uitdaging?
Robert-jan Simons
Intrinsieke motivatie
Hoe help je leerlingen om gemotiveerd te raken? - 10 praktische inzichten voor onderwijsprofessionals
Yvonne van Sark
Motivatie door feedback
Meer motivatie door oplossingsgerichte feedback
Dirk van der Wulp


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Intrinsieke motivatie en praktijkleren
Neemt motivatie toe door praktijkervaring op het vmbo?
Emotieregulatie bij escalerend leerlinggedrag
Dreigende escalatie: wat helpt jou op zo'n moment als leerkracht?
Authentieke rekencontexten en motivatie
Authentieke rekencontext: spreekt dat aan?
Sportbeleving na shuttlerun
Shuttle Run test: worden leerlingen daar fitter van?
Zelfwerkzaamheid groepswerk
Zelfwerkzaamheid en groepswerk in het rekenonderwijs
Verhindert werkdruk docenten in mbo goed onderwijs?
Verhindert werkdruk van docenten in mbo goed onderwijs?
Vakwedstrijden op het mbo
Skills Heroes vakwedstrijden: hebben zij effect op vakontwikkeling?
Hoe draagt toetsing bij aan leerwinst?
Hoe draagt toetsing bij aan leerwinst in het voortgezet onderwijs?
Helpt een huiswerkplanner?
Helpt een huiswerkplanner?
Effect vrij lezen op leerklimaat mbo
Vrij lezen: welk effect heeft dat op het leerklimaat?
Scaffoldingstechnieken
Toepasbaarheid van scaffoldingstechnieken bij zelfregulatievaardigheden
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Formatief toetsen po
Selfassessment voor formatief toetsen van basisschoolleerlingen
Studiemotivatie VWO plus
Studiemotivatie hoogbegaafde leerlingen in VWO-plus
Falen en succes
Van faalervaring naar leerervaring: Zijn reacties van leerlingen op lage cijfers te beïnvloeden?
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Strategieën voor zelfregulering

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.