Hoe is formatief toetsen in te passen binnen programmagericht en binnen ontwikkelingsgericht taalonderwijs?

Geplaatst op 8 december 2020

Leerkrachten kunnen zowel in programma- als in ontwikkelingsgericht taalonderwijs formatieve toetsing inzetten. De manier waarop zal verschillen. In programmagericht onderwijs is niet veel ruimte om lessen tussendoor aan te passen. Bij dit type onderwijs past opbrengstgericht werken het beste. Evalueren om te leren sluit juist goed aan bij ontwikkelingsgericht onderwijs.

Er zijn twee categorieën toetsen: summatieve en formatieve. Summatieve toetsen worden aan het eind van een lesperiode afgenomen om te beoordelen of de leerlingen bepaalde lesstof beheersen. Formatieve toetsen zijn bedoeld om het onderwijs aan en het leren van leerlingen te sturen. Ze geven leerkrachten tussentijds informatie over onderwijsbehoeften van leerlingen en de leerlingen krijgen inzicht in hun eigen leerproces. Onder formatieve toetsen vallen ook lesobservaties, portfolio’s en praktische opdrachten.

Drie benaderingen van formatieve toetsing

Formatieve toetsing kent drie benaderingen: opbrengstgericht werken, evalueren om te leren en diagnostische toetsing. Leerkrachten die opbrengstgericht werken stellen expliciete leerdoelen op, brengen de leerprestaties van hun leerlingen in kaart en passen waar nodig hun instructie aan. Evalueren om te leren is gericht op het doorlopend verzamelen van voortgangsgegevens van leerlingen. Samen met de leerkracht zijn de leerlingen verantwoordelijk voor hun leerproces en het behalen van de leerdoelen. Met diagnostische toetsing verkrijgt de leerkracht gedetailleerde informatie over de onderwijsbehoeften en de ontwikkelingsfase van individuele leerlingen.

Formatieve toetsing binnen programmagericht onderwijs

Programmagericht onderwijs gaat uit van een vooraf vastgesteld programma. Meestal werken leerkrachten met volledig uitgewerkte lesmethodes die zijn opgebouwd volgens een vaste structuur om de landelijke kerndoelen te behalen. Daar horen methode gebonden toetsen bij die leerprestaties afzetten tegen een bepaald niveau. De inhoud van remediërende of verrijkende instructie staat vaak ook al vast. Omdat er binnen programmagericht onderwijs niet veel ruimte is om lessen tussentijds aan te passen, lijkt opbrengstgericht werken het best te passen bij dit type onderwijs.
Voor een succesvolle implementatie van formatieve toetsing is het belangrijk dat de leerkracht de leerdoelen, de kwaliteitscriteria en de leerprestaties met de leerlingen bespreekt. Leerlingen hebben een actieve rol in de gesprekken. Samen met de leerkracht evalueren ze hun werk, onderzoeken ze hun leerstrategieën en bepalen ze welke stappen ze nog moeten zetten om bepaalde leerdoelen te halen.
Rijke feedback geven over een uitgevoerde taak is eveneens een belangrijk onderdeel van formatief toetsen. Feedback is het effectiefst als het kort en krachtig is, gebaseerd op heldere criteria en gericht op verbeterpunten.

Formatieve toetsing binnen ontwikkelingsgericht onderwijs

Het uitgangspunt van ontwikkelingsgericht onderwijs is dat leerlingen het beste leren van en met anderen, in een betekenisvolle context. Er is aandacht voor de cognitieve ontwikkeling, en voor de sociale, emotionele en creatieve ontwikkeling van leerlingen. Deze vorm van onderwijs streeft naar een balans tussen de doelen van de leerkracht en de behoeften en interesses van de leerlingen.

Ontwikkelingsgericht onderwijs maakt veel gebruik van formatieve toetsing. Continue observatie en registratie geven richting aan het onderwijs dat leerkrachten voor een groot deel zelf ontwerpen. Een veelgebruikte vorm is het leerlingportfolio. Zo’n portfolio bestaat uit werk van leerlingen dat hun ontwikkeling over langere tijd zichtbaar maakt. Het gaat om toetsuitslagen en teksten, en om tekeningen, audio-opnamen en video’s. Prestaties van leerlingen worden alleen vergeleken met eerdere prestaties van henzelf. De leerlingen hebben een actieve rol in de evaluatie en in het bewaken van hun leerproces en –voortgang. Daarom lijkt de benadering evalueren om te leren het beste te passen bij ontwikkelingsgericht onderwijs.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Femke van der Wilt (antwoordspecialist) en Martine Gijsel (kennismakelaar)
Vraagsteller: leerkracht primair onderwijs

Vraag

Hoe kan er formatief getoetst worden binnen programmagericht en ontwikkelingsgericht taalonderwijs?

Kort antwoord

Formatieve toetsen zijn bedoeld om het onderwijs aan en het leren van leerlingen te sturen. Formatieve toetsing kan zowel binnen programmagericht- als binnen ontwikkelingsgericht onderwijs worden geïmplementeerd. Om volledig recht te doen aan het type onderwijs, zal de manier waarop dit wordt gedaan binnen programmagericht onderwijs anders zijn dan binnen ontwikkelingsgericht onderwijs. Doordat er binnen programmagericht onderwijs over het algemeen niet veel ruimte is om het lesprogramma tussendoor aan te passen, lijkt de benadering opbrengstgericht werken het best te passen bij dit type onderwijs. De benadering assessment for learning lijkt juist tegemoet te komen aan de onderliggende theorie van ontwikkelingsgericht onderwijs.

Toelichting antwoord

Hieronder beschrijven we wat er wordt verstaan onder formatieve toetsing en hoe deze manier van evalueren kan worden toegepast binnen programmagericht en ontwikkelingsgericht onderwijs. Vervolgens illustreren we hoe leerkrachten effectieve formatieve toetsing van de taalvaardigheid van leerlingen kunnen realiseren.

Wat is formatieve toetsing? 

In het onderwijs kan er op verschillende manieren worden getoetst. Vaak wordt er onderscheid gemaakt tussen summatieve en formatieve toetsen. Summatieve toetsen worden aan het eind van een lesperiode afgenomen om te beoordelen of de leerlingen bepaalde lesstof beheersen (Schildkamp et al., 2014). Formatieve toetsen worden tussentijds afgenomen en zijn bedoeld om het onderwijs aan en het leren van leerlingen te sturen (Black & Wiliam, 2009). Formatieve toetsen functioneren als feedbackinstrument: ze geven leerkrachten informatie over onderwijsbehoeften en ze geven leerlingen inzicht in hun eigen leerproces (Van Silfhout, 2016). Onder formatieve toetsen vallen niet alleen formele toetsen, maar bijvoorbeeld ook lesobservaties, leerlingportfolio’s en praktische opdrachten (Schildkamp et al., 2014; Van Silfhout, 2016).

Drie benaderingen

Bij formatieve toetsing wordt onderscheid gemaakt tussen drie benaderingen:

  • opbrengstgericht werken;
  • assessment for learning en
  • diagnostische toetsing (Kippers et al., 2015; Schildkamp et al., 2014).

Bij opbrengstgericht werken worden er gegevens verzameld ter verbetering van het onderwijs. Leerkrachten die opbrengstgericht werken stellen expliciete leerdoelen op, brengen de leerprestaties van hun leerlingen in kaart en passen hun instructie op basis daarvan aan (Kippers et al., 2015; Schildkamp et al., 2014). Assessment for learning is gericht op het continu verzamelen van gegevens over de voortgang van leerlingen. Leerlingen hebben hierbij een actieve rol: samen met hun leerkracht zijn ze verantwoordelijk voor hun leerproces en het behalen van de leerdoelen (ibid.). Diagnostische toetsing beoogt de onderwijsbehoeften en de ontwikkelingsfase van leerlingen in kaart te brengen (ibid.). Er wordt gedetailleerde informatie verzameld om te onderzoeken wat individuele leerlingen nodig hebben.

Formatieve toetsing binnen programmagericht onderwijs

Binnen programmagericht onderwijs wordt er uitgegaan van een vooraf vastgesteld programma. Meestal wordt er gewerkt met lesmethodes die volledig zijn uitgewerkt en zijn opgebouwd volgens een vaste structuur om de landelijke kerndoelen te  behalen (Helms-Lorenz & De Jong-Heeringa, 2006). Daardoor is er soms weinig ruimte voor de inbreng van leerlingen. Bij de lesmethodes horen methodegebonden toetsen die inzicht geven in het niveau van leerlingen door hun leerprestaties te vergelijken met een vooraf vastgesteld criterium (Van den Heuvel-Panhuizen et al., 2015). Dat inzicht kan worden gebruikt om leerlingen te selecteren voor remediërende of verrijkende instructie. Hoewel er dus ruimte is voor differentiatie, staat de inhoud van de extra instructie vaak wel al vast. Leerkrachten ontwerpen niet hun eigen onderwijs, maar volgen ook bij het differentiëren de instructies uit de lesmethode.

Doordat er binnen programmagericht onderwijs over het algemeen niet veel ruimte is om het lesprogramma tussentijds aan te passen, lijkt de benadering opbrengstgericht werken het best te passen bij dit type onderwijs: leerkrachten kunnen systematisch vorderingen van leerlingen verzamelen en analyseren en op basis daarvan hun onderwijs aan de groep aanpassen.
Leerkrachten die werken binnen programmagericht onderwijs kunnen de algemene aanwijzingen voor een succesvolle implementatie van formatieve toetsing volgen. Er zijn vijf strategieën die daarbij kunnen helpen (Black & Wiliam, 2009; zie ook Meusen-Beekman et al., 2016; Van Silfhout, 2016): 

  1. Verhelder en bespreek de leerdoelen en de kwaliteitscriteria met de leerlingen 
  2. Voer gesprekken met leerlingen en selecteer leertaken die leerprestaties zichtbaar maken
  3. Geef leerlingen inhoudelijke feedback die gericht is op het leerproces
  4. Laat leerlingen samenwerken, elkaars kennis benutten en elkaars werk evalueren
  5. Maak leerlingen eigenaar van hun leerproces door het eigen werk te laten evalueren 

Leerlingen hebben een actieve rol in de gesprekken: samen met de leerkracht evalueren ze hun werk, onderzoeken ze hun leerstrategieën en bepalen ze welke stappen nog gezet moeten worden om bepaalde leerdoelen te halen (Ter Horst et al., 2016). Het is effectief als de leerkracht leerlingen stimuleert om eerder opgedane inzichten in hun leerproces te gebruiken bij toekomstige leertaken (Ter Horst et al., 2016). Bovendien kunnen leerlingen zo bewust worden gemaakt van hun eigen rol in het sturen van hun leerproces en het behalen van de leerdoelen (Ter Horst et al., 2016). Binnen formatieve toetsing hebben gesprekken met leerlingen dan ook meestal een interactief en reflectief karakter (Torrance & Pyror, 2001).

Een ander cruciaal onderdeel van formatief toetsen is het geven van rijke feedback. Feedback is het meest effectief als het kort en krachtig is, gebaseerd is op heldere criteria en gericht is op verbeterpunten (Rushton, 2005; Schildkamp et al., 2014). Daarnaast is het belangrijk dat feedback behapbaar is en gericht is op de taak en niet op de leerling (Sluijsmans, Joosten-ten Brinke, & Van der Vleuten, 2013).

Formatieve toetsing binnen ontwikkelingsgericht onderwijs

Ontwikkelingsgericht onderwijs is rond de jaren tachtig ontwikkeld en is gebaseerd op de cultuurhistorische theorie van de Russische psycholoog Lev Vygotsky (Van Oers, 2003, 2011). Een belangrijk uitgangspunt in deze theorie is dat leerlingen het beste leren in een sociale context: van en met anderen. Binnen ontwikkelingsgericht onderwijs is er sprake van een holistisch perspectief op ontwikkeling: er is niet alleen aandacht voor de cognitieve ontwikkeling, maar ook voor de sociale-, emotionele-, en creatieve ontwikkeling van leerlingen (Helms-Lorenz & De Jong-Heeringa, 2006; Veen, Fukkink, & Roeleveld, 2006). Door gebruik te maken van thema’s wordt het onderwijs voor leerlingen betekenisvol gemaakt. Bij ontwikkelingsgericht onderwijs wordt continu gestreefd naar een balans tussen de doelen van de leerkracht en de behoeften en interesses van de leerlingen. 

Binnen ontwikkelingsgericht onderwijs wordt er veel gebruikgemaakt van formatieve toetsing  (Helms-Lorenz & De Jong-Heeringa, 2006; Veen et al., 2006). Continue observatie en registratie geven richting aan het onderwijs dat leerkrachten binnen ontwikkelingsgericht onderwijs voor een groot deel zelf ontwerpen (De Koning, 2013). Een veelgebruikte vorm van formatieve toetsing is het leerlingportfolio. Een leerlingportfolio bestaat uit een verzameling van het werk van leerlingen waarmee de ontwikkeling van leerlingen over langere tijd zichtbaar wordt gemaakt (Kim & Sensale Yazdian, 2014). Prestaties van leerlingen worden niet vergeleken met die van andere leerlingen of met een vooraf vastgesteld criterium, maar met eerdere prestaties van henzelf (Brady, 2004).  Doordat leerlingen een actieve rol hebben in de evaluatie en in het bewaken van hun leerproces en voortgang lijkt de benadering van assessment for learning het beste te passen bij ontwikkelingsgericht onderwijs.

Om tegemoet te komen aan het holistische perspectief op ontwikkeling, is het belangrijk om leerlingen te stimuleren om verschillende typen werk te verzamelen in hun portfolio’s. Dus niet alleen producten die de cognitieve ontwikkeling in kaart brengen (zoals toetsuitslagen of teksten), maar ook producten die betrekking hebben op de creatieve ontwikkeling (zoals tekeningen, audioopnamen en video’s). Daarnaast moet het werken met portfolio’s betekenisvol zijn voor leerlingen, waarbij tegelijkertijd rekening wordt gehouden met de doelen van de leerkracht. Leerkrachten kunnen leerlingen bijvoorbeeld zelf laten beslissen wat er in hun portfolio komt, met inachtneming van vooraf opgestelde criteria (Van Oers, 2009).

Tot slot dienen leerkrachten regelmatig met leerlingen in gesprek te gaan over hun portfolio. Zo kan er worden aangesloten bij het idee dat leren altijd plaatsvindt in een sociale context en in interactie met anderen (Van Oers, 2011). Aan het begin kunnen leerkrachten samen met leerlingen leerdoelen en criteria opstellen, reflecteren op hun sterke en zwakke punten en leerdoelen opstellen. Daarna kunnen er regelmatig evaluatiemomenten worden gepland waarbij het werk van leerlingen gezamenlijk wordt geëvalueerd en nieuwe leerdoelen kunnen worden opgesteld. Bovendien kunnen leerkrachten leerlingen motiveren met elkaar in gesprek te gaan over hun portfolio. Op die manier leren leerlingen niet alleen van en met de leerkracht, maar ook van en met elkaar.

Formatieve assessment van taalvaardigheid

Scheltinga, Keuning en Kuhlemeier (2014) voerden een systematische literatuurstudie uit naar formatieve toetsvormen in het taal- en leesonderwijs die bewezen effectief zijn om het leerproces van leerlingen te verbeteren,  het leerpotentieel vast te stellen of een diagnose te kunnen stellen. In hun overzichtsstudie laten ze het belang zien van dynamische toetsen en diagnostische toetsen. Ook observatielijsten blijken een efficiënt middel om het leerpotentieel van leerlingen in kaart te brengen. Bij dynamische toetsen geeft de leerkracht instructie en feedback tijden de toetsafname om zo het leerpotentieel van een leerling te kunnen vaststellen. Bij diagnostische toetsen krijg de leerkracht gedetailleerde informatie die het leerproces kan sturen. Hoewel beide formatieve vormen van toetsing kansrijk lijken, worden ze volgens de onderzoekers nog weinig in het taalonderwijs toegepast.
Ter illustratie van de mogelijkheden beschrijven we hieronder twee recente Nederlandse studies waarin een vorm van formatief evalueren is toegepast.

Musen-Beekman, Joosten-ten Brinke en Boshuizen (2016) lieten in een gerandomiseerd experiment met 293 leerlingen van groep 8 zien dat formatief toetsen, in de vorm van self- en peerassessment, de kwaliteit van schrijfproducten positief beïnvloeden.  De procedure voor een schrijfopdracht was grofweg als volgt: de leerkracht stelde de succescriteria van de schrijfopdracht vast en legde deze vast. Vervolgens reflecteerden de leerlingen op de doelen en stelden ze een plan op hoe ze die doelen konden behalen. Daarna werd de schrijfopdracht uitgevoerd, vond een tussentijdse beoordeling plaats (self- of peerassessment) en werden vooruitgang en verbeterpunten vastgesteld. Vervolgens pasten leerlingen hun planning en werk aan en voltooiden ze de schrijfopdracht. Tot slot werd het eindresultaat door de leerling of een medeleerling beoordeeld op basis van de eerder vastgestelde criteria.

Van der Veen, Dobber en Van Oers (2016) lieten in een kleinschalige ontwikkelstudie op een school in een asielzoekerscentrum zien hoe een woordenschattoets formatief kan worden ingezet binnen ontwikkelingsgericht onderwijs. Leerkrachten namen een steekproef uit hun thematische woordenlijst en legden deze woorden voor aan leerlingen in een voor- en nameting. Gedurende een thema van 6-8 weken werd in verschillende activiteiten interactieve formatieve (dynamische) toetsing toegepast. Leerkrachten namen deel aan de activiteiten van de leerlingen, zodat zij in interactie met de leerlingen zicht kregen op hun woordenschatontwikkeling, deze vervolgens konden bevorderen, en konden nagaan in hoeverre de hulp door de leerlingen werd opgepakt. De uitkomsten van de studie suggereren dat de deelnemende leerkrachten in staat waren om gedurende het thema te interveniëren in het huidige niveau van woordenschatontwikkeling en zo leerlingen te kunnen helpen hun potentieel te bereiken.

Deze studies lijken erop te wijzen dat kenmerkende aspecten van formatief toetsen, zoals self- en peerassessment en continue observatie en registratie, goed vormgegeven kunnen worden binnen zowel programmagericht als ontwikkelingsgericht taalonderwijs. De manier waarop formatieve assessment wordt ingezet en de acties die eruit voortvloeien zullen echter een ander karakter hebben.

Geraadpleegde bronnen

Gerelateerd

Opleiding
Opleiding tot jonge kind specialist
Opleiding tot jonge kind specialist
Expert en coach binnen het onderwijs aan kleuters
Medilex Onderwijs 
Handelingsgericht werken
Handelingsgericht werken - uitgangspunten - HGW cyclus - plannen.
Arja Kerpel
Opbrengst toetsen en doel van onderwijs
Toetsen maken: Dat is niet het doel van ons onderwijs!.
Dolf Janson
Ontwikkelingsgericht onderwijs
Ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO): principes - activiteiten
Arja Kerpel
OGO bovenbouw
Ontwikkelingsgericht werken / OGO in de bovenbouw
Bea Pompert
Taalles als taallab
De taalles als taallab. Op weg naar een uitdagende invulling van de taalles.
Dolf Janson
Goed taal- en leesonderwijs
Vijf onderwijskundige voorwaarden voor goed taal- en leesonderwijs
Jos Cöp
taalonderwijs met rijke leeromgeving
Taalonderwijs vraagt een rijke leeromgeving
Dolf Janson
Doorontwikkeling
Handelingsgericht werken: twee voorbeelden van door-ontwikkeling
Noëlle Pameijer
Leren van toetsen
Effectief formatief toetsen - vijf strategiën met voorbeelden
Gerdineke van Silfhout
Op zoek naar letters
Op zoek naar letters - de andere spelling- en grammaticadidactiek
Machiel Karels
Doe maar Taal
Doe maar taal
Marleen Legemaat


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Handelingsgericht werken in een video van één minuut uitgelegd
Handelingsgericht werken in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Toetsen in een video van één minuut uitgelegd
Toetsen in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Didactische aanpak zwakke lezers in het basisonderwijs
Wat is de beste didactische aanpak voor zwakke lezers?
Verdiepingsopdrachten voor goede spellers in bovenbouw bo
Wat zijn effectieve verdiepingsopdrachten voor goede spellers?
Spellingontwikkeling leerlingen groep drie open lettergrepen
Wanneer kun je het beste open lettergrepen lezen in groep 3?
Schriftelijke toetsen effectief op examenresultaten
Schriftelijke toetsen: helpend voor een goed examenresultaat havo/vwo?
Cito-lvs woordenschattoetsen geschikt voor taalzwakke lln
Zijn de Cito-LVS woordenschattoetsen geschikt voor taalzwakke leerlingen?
Methoden interventies communicatie beroepspraktijk mbo
Hoe stimuleer je goede communicatievaardigheden in de mbo-beroepspraktijk?
Herkansen van toetsen leerresultaten en leergedrag
Herkansen: leidt dit tot betere leerresultaten en een beter leergedrag?
Hergebruiken van kennisvragen in toets
Welke invloed heeft het hergebruiken van vragen in een toets?
Intake selectieprocedure NT1 en NT2
Hoe zorg je voor een passend taaltraject voor NT1 en NT2?
Kenmerken blended learning NT2- volwassenonderwijs
Welke kenmerken van blended learning zijn positief voor NT2 deelnemers?
Toetsen-leertrajecten
Gebruik van toetsen bij het plannen van leertrajecten
Formatief toetsen po
Selfassessment voor formatief toetsen van basisschoolleerlingen
Begrip door zelftoetsen
Beter begrip van informatie in teksten door zelftoetsen
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Leren met zelftoetsen
Samenhang expertiseniveau leerling bij leren met zelftoetsen
[extra-breed-algemeen-kolom2]



handelingsgericht werken
ontwikkelingsgericht onderwijs
taalontwikkeling
toetsen

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest