Aan de slag met handschriftonderwijs - Over het belang van leren schrijven met de hand

  Geplaatst op 12 december 2019

Legemaat, M. (2019). Aan de slag met handschriftonderwijs - over het belang van leren schrijven met de hand.
Geraadpleegd op 18-02-2020,
van https://wij-leren.nl/aan-de-slag-met-handschriftonderwijs.php

  >> Aan de slag met handschriftonderwijs direct bestellen.

Heeft schrijven nog zin? Een goed handschrift is toch niet meer nodig in dit digitale tijdperk? Over deze vragen gaat het boek Aan de slag met handschriftonderwijs van Anneloes Overvelde en Ria Nijhuis - van der Sanden. Het boek toont met wetenschappelijk onderzoek aan dat schrijven goed is voor je brein en geeft tips en handvatten om met schrijven serieus aan de slag te gaan.

In deze samenvattende bespreking komen de acht hoofdstukken langs waaruit dit boek is opgebouwd. Maar natuurlijk eerst de inleiding die antwoord geeft op een belangrijke vraag: Waarom is schrijven belangrijk?

Schrijven is het op papier zetten van een boodschap, het is communicatie. In dit boek ligt het accent op de motorische uitvoering van het schrijven.

Onderzoek toont aan dat je beter leert lezen wanneer je de letters en woorden met de hand leert schrijven.

Dit geldt ook voor rekenen. Breinstudies laten zien dat bij een koppeling van schrijven aan activiteiten als lezen, spellen en rekenen, er intensivering van de activiteit in meerdere hersengebieden optreedt. Dus: wie schrijft, die leert!

1. Schrijfonderwijs nu

In Nederland wordt handschriftonderwijs gezien als taak van de school, maar een leerlijn met heldere aanwijzingen hoe het leerproces vormgegeven moet worden ontbreekt. Schrijven wordt gezien als onderdeel van taal, terwijl de motorische vaardigheid juist ook aandacht vraagt. Einddoelen ontbreken en de voortgang van het leren schrijven wordt niet gemonitord. Handschriftonderwijs wordt zo een ondergeschoven kindje omdat er toch al zoveel te doen is in de klas. Er komen meer kinderen die moeite hebben met schrijven door:

  • Onvoldoende instructie
  • Onvoldoende oefening
  • Afname van fijnmotorische vaardigheden.  

Kinderen die niet goed kunnen schrijven, lopen daar op school voortdurend tegen aan. Dit vermindert hun zelfvertrouwen.

2. Basiskennis over schrijven

Er zijn verschillende studies gedaan naar het verschil tussen leren schrijven met de hand en typen. Uit onderzoeken komt naar voren dat:

  • Kinderen uit groep 3 spellen woorden beter als zij ze geschreven hebben, dan als zij ze geleerd hebben via kaartjes en computer.
  • Kinderen uit groep 1 en 2 die letters geschreven hebben, leren beter lezen dan kinderen die de letters geleerd hebben op een computer.
  • Bij schrijven met de hand zijn er meer verschillende hersengebieden actief dan bij typen: vorm, klank en gevoel van de beweging worden in het geheugen opgeslagen als één eenheid.

Bij typen is het brein minder actief dan bij schrijven.

Het is beter om bij het leren herkennen van letters kinderen meerdere varianten van letters aan te bieden, dus drukletters door elkaar met schrijfletters. Daardoor blijven kinderen voortdurend actief.

Tussen kind, schrijftaak en omgeving is er interactie, die de variatie in handschrift beïnvloeden.

Kinderen leren nieuwe vaardigheden in drie fasen:

  1. De cognitieve fase: de aandacht ligt op de handeling zelf, op de schrijfbeweging.
  2. De associatieve fase: in deze fase oefent het kind het letterspoor, er komen nog regelmatig foutjes voor.
  3. De automatische fase: steeds minder aandacht is nodig voor de motorische uitvoering, de bewegingen verlopen automatischer.

De discussie over voor- en nadelen van verbonden schrift en blokschrift is al heel oud. Wetenschappelijk onderzoek om beide schrijfmethoden te vergelijken dateren al van vóór de Tweede Wereldoorlog. Onderzoeken laten zien dat verbonden schrift bij de meest spontane bewegingsrichting van kinderen past. Het schrijfgerei houdt bij verbonden schrijven voortdurend contact met de onderlaag. Dit helpt het goede spoor te voelen en geeft houvast. Blokletters vragen een minder natuurlijke beweging. Feitelijk zijn het allemaal rondjes en stokjes en kent het veel meer optil- en stopmomenten. De begin-en eindpunten zijn bij blokschrift precies aan te wijzen, maar dit maakt het schrijven in motorisch opzicht moeilijk en kost extra tijd en aandacht.

3. Zithouding, pengreep, schriftligging, schrijfmaterialen en linkshandigheid

Zithouding, pengreep, schrift ligging, schrijfmaterialen en linkshandigheid zijn aandachtspunten die voor alle groepen belangrijk zijn. De driepuntsgreep geeft de meeste mogelijkheden voor bewegingen van duim en vingers, maar enkele andere grepen zijn ook acceptabel zolang duim en vingers maar kunnen bewegen. Belangrijk is het schrijfgerei:

  • Bij kleuters wasco en dikke stiften
  • Groep 3: een potlood (HB)
  • Groep 4 (halverwege) een goede vulpen, of als tussenstap een gel- bal- of rollerpen.

4. Schrijfvoorwaarden groep 1 en 2

In groep 1 en 2 wordt gewerkt aan de voorbereidende fase voor het leren schrijven. Uitgebreid wordt beschreven welke doelen en tussendoelen er nodig zijn om functioneel te leren schrijven. Belangrijk in deze fase is ook het aanleren van een juiste zithouding en een goede pengreep. Het natekenen van bepaalde vormen is eveneens een voorwaarde voor het schrijven, bijvoorbeeld lijnen of cirkels.

Theorie hierover wordt afgewisseld met praktijk/ lesvoorbeelden uit de kleuterklas. En tips, zoals:

Werkbladen met schrijfpatronen duwen kinderen in een stramien: geef grote vellen papier en verschillende materialen om hen de bewegingen te laten ervaren.

5. Groep 3 en 4 Aanleren van schrijfbeweging

In groep 3 wordt er ontzettend veel geleerd:

  • Schrijfletters, verbindingen, cijfers, leestekens;
  • Koppeling klank/teken;
  • Enkelvoudige letters, klankgroepen en tenslotte woorden.

Om tot een leesbaar en vlot handschrift te komen zijn veel ‘schrijfkilometers’ nodig. Ook in dit hoofdstuk wisselen theorie en praktische tips zich af bijvoorbeeld: 

  • Als kinderen letters leren schrijven, is het belangrijk om steeds klank, teken en motoriek aan elkaar te koppelen: een vorm van multimodaal leren.
  • Het is belangrijk dat leerlingen de verschillende vormen van letters leren herkennen, kleine letters, hoofdletters, en cursieve letters.

In een uitgebreid overzicht staan tips om extra ondersteuning te bieden bij het aanleren van letter(sverbindingen). Ook wordt er ingegaan op het signaleren van diverse schrijfproblemen met tenslotte de vraag: kun je niet beter overstappen op een andere schrijfmethode als er problemen zijn? Niet doen, is het antwoord: het veranderen van schrijfmethode zet de leerling weer helemaal terug naar het begin. Kijk met een expert naar aanpassingen in de bestaande methode en overweeg anders om (op z’n vroegst na groep 5) aanvullend typen in te zetten.

6. Groep 5 en 6: vlot en soepel handschrift

In de groepen 5 en 6 wordt de aandacht verlegd naar spelling en tekst. Het accent ligt op het verhogen van schrijftempo met behoud van de leesbaarheid. Veel leerlingen vinden het moeilijk om én op het schrijven én op de spelling te letten.

Als de leesbaarheid van het handschrift slecht is, komt dat vaak door vijf tot acht letters. Het loont om met de leerling na te gaan welke letters dat zijn en aan die letters gericht te werken.

Enkele tips uit dit hoofdstuk die kunnen helpen om de leerling te ondersteunen:

  1. Geef positieve feedback: vraag aan de leerlingen wat goed gaat;
  2. Geef progressiefeedback: vraag wat er verbeterd kan worden;
  3. Geef specifieke feedback: benoem wat je ziet en vraag of de leerling het ook ziet. Dus geen algemene opmerkingen als: dit kan netter! Maar gerichte aandacht voor
  • Zijn de lusletters allemaal even lang?
  • Zijn de rompletters allemaal even groot?
  • Staan er puntjes op de i en j?
  • Is de ruimte tussen de woorden allemaal even breed als jouw letter o?

7. Groep 7 en 8: eigen handschrift, leren typen

Het ontwikkelen van een vlot, persoonlijk en leesbaar handschrift is kerndoel van het handschriftonderwijs in de bovenbouw. Ook is het belangrijk dat leerlingen typevaardig worden.

Vooral naar het voortgezet onderwijs toe is het belangrijk dat leerlingen vlot kunnen schrijven. Hun persoonlijk handschrift ontwikkelt zich vaak in de richting van een mix van verbonden schrift en blokschrift. Leerlingen kunnen aan de hand van aandachtspunten zelf beoordelen of ze een leesbaar handschrift hebben, eventueel in tweetallen zodat ze gericht feedback kunnen geven op elkaars handschrift.  

8. Extra begeleiding voor zwakke schrijvers

In een laatste hoofdstuk wordt ingegaan op het signaleren van schrijfproblemen. Besproken worden verschillende onderzoeken en tests die behulpzaam kunnen zijn om problemen vast te stellen, zoals:

  1. Writing Readiness Inventor Tool In Context (WRITIC)
  2. Movement Assessment Battery for Children (Movement AB-2 NL)
  3. Developmental Test of Visual-Motor Integration (Beery VMI)
  4. Schoolvragenlijst voor leerkrachten voor het opsporen van schrijfproblemen (SQT)
  5. Systematische Opsporing van Schrijfproblemen (SOS-2-NL), een meetinstrument voor leerkrachten.

Recensie

Aan het boek Aan de slag met handschriftonderwijs hebben verschillende experts op het gebied van schrijven meegewerkt. Het boek geeft praktische tips om een goed handschrift te bevorderen, oefeningen voor individueel en klassikaal gebruik en draagt oplossingen aan voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben bij het schrijven. Het leest prettig weg en is qua indeling ook goed te gebruiken als naslagwerk: de groepen 1/2, 3/4, 5,6, 7/8 worden in aparte hoofdstukken besproken zodat je gericht kunt zoeken naar wat bij jou en je groep past.

'Wat je met de hand schrijft, onthoud en begrijp je beter'. Deze kernzin uit de achterflaptekst zou voor elke leerkracht een motivatieprikkel moeten zijn om volop te gaan voor goed handschriftonderwijs. In dit boek vinden we naast de praktische insteek ook een gedegen onderbouwing waarom schrijven en een goed schrift onmisbaar zijn - zelfs in ons digitale tijdperk.

Door het lezen van dit boek raak je gemotiveerd om energie en tijd te steken in goed handschriftonderwijs!

N.a.v. Anneloes Overvelde en Ria Nijhuis-van der Sanden, Aan de slag met handschriftonderwijs, Over het belang van leren schrijven met de hand, Boom Uitgevers Amsterdam, 2019, 222 pag., ISBN 9789024401598

 

Legemaat, M. (2019). Aan de slag met handschriftonderwijs - over het belang van leren schrijven met de hand.
Geraadpleegd op 18-02-2020,
van https://wij-leren.nl/aan-de-slag-met-handschriftonderwijs.php

Gerelateerd

E- learning module
Jongens en meiden in de klas (vo)
Jongens en meiden in de klas (vo)
Inspelen op de verschillen in ontwikkeling, motivatie en leervoorkeuren
Medilex Onderwijs 
Schrijven en lezen
Lezenderwijs leren schrijven, en andersom
René Leverink
Nut van verhalen bij dyslexietherapie
Het nut van verhalen schrijven bij dyslexietherapie
redactie
Effectief leren spellen
Hersenen en woorden in verbinding
Dolf Janson
Schrijfonderwijs verbeteren
Schrijfproducten verbeteren alleen door formatieve evaluatie op doelen!
Helèn de Jong
Digitale dementie
Digitale dementie - Manfred Spitzer
Machiel Karels
Digitale media en kinderhersenen
Digitale media en kinderhersenen
Ewald Vervaet


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Animatie: Schrijven versus typen
Animatie: Schrijven versus typen
redactie
Didactiek van werkwoordspelling in bo
Hoe leer je effectief de werkwoordspelling aan?
Wat onthouden vo leerlingen aan kennis?
Wat onthouden vo-leerlingen aan kennis na verloop van tijd?
Bewegend leren in het vo en mbo
Helpt bewegend leren ook voor pubers en adolescenten?
Interventies om afleidingen gamen te weerstaan
Gamen onder schooltijd: hoe voorkom je het?
Effect van de muzieklessen op groepscohesie
Heeft de muziekles invloed op de groepscohesie?
Schrijven met pen op papier of beeldscherm
Schrijven met pen: op papier of op beeldscherm?
Sportbeleving na shuttlerun
Shuttle Run test: worden leerlingen daar fitter van?
Spiegelend schrijven in groep drie
Spiegelend schrijven in groep 3: heeft de klasopstelling invloed?
Effect tutorlezen op technische leesvaardigheid
Welk effect heeft tutorlezen op de ontwikkeling van technische leesvaardigheid?
Effect vrij lezen op leerklimaat mbo
Vrij lezen: welk effect heeft dat op het leerklimaat?
Fysieke activiteit en leerprestaties
Onderzoek naar relaties tussen fysieke activiteit en leerprestaties
Leesprestaties groep 6 po 2016
Vergelijkend onderzoek leesprestaties groep 6 basisonderwijs - PIRLS 2016
Effecten digitaal leermiddel
Effecten van een digitaal leermiddel bij het leren lezen
Digitale leeskilometers groep 3
Leesvaardig door digitale leeskilometers in groep 3: Differentiatie door inzet van ICT
Vliegwielen begrijpend lezen po
Vliegwielen voor begrijpend lezen in het basisonderwijs
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Aan de slag met handschriftonderwijs



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.