Wat is het effect van mindfulnesstrainingen op gedrag, leeropbrengsten en sociaal-emotioneel welbevinden van leerlingen in het primair onderwijs?

Geplaatst op 29 oktober 2020

Mindfulnesstrainingen op school kunnen zorgen voor vermindering van stress bij kinderen en hebben soms een (klein) positief effect op cognitieve en sociaal-emotionele processen. Er zijn tot nu toe geen aanwijzingen dat mindfulnesstrainingen effect hebben op leeropbrengsten en gedrag.

Mindfulness is een meditatietechniek die voortkomt uit de boeddhistische tradities. Een gangbare Nederlandse vertaling van de uitgangspunten is: bewust aanwezig zijn in het hier en nu, zonder te oordelen. Het gaat bij mindfulness ten eerste om aandachtregulatie: volgehouden, flexibele, gerichte en executieve aandacht. En ten tweede om een niet-oordelende houding: openheid, aanvaarding en nieuwsgierigheid.

Uit onderzoeken onder volwassenen blijkt dat mindfulness bijdraagt aan het verminderen van stress, een hoger welbevinden en versterking van het immuunsysteem. Maar deze onderzoeken zijn niet allemaal van goede methodologische kwaliteit om harde conclusies te kunnen trekken. Ook het effect op de langere termijn is niet bekend.

Steeds vaker mindfulness op school

Naar aanleiding van de eerste voorzichtige positieve resultaten bij volwassenen wordt mindfulness steeds vaker ingezet op scholen. Scholen doen dat op verschillende manieren, met verschillende programma’s. Het onderzoek naar de effecten ervan in het onderwijs staat nog in de kinderschoenen. Uit eerste, recente buitenlandse onderzoeken blijkt dat mindfulnesstrainingen voordelen kunnen opleveren voor leerlingen. Het gaat bijvoorbeeld om verbeterde aandacht, vermindering van angst, stress en vermoeidheid en verbetering van sociale vaardigheden.

Tot nog toe is er geen bewijs gevonden dat deze effecten zich vertalen in positieve uitkomsten op leeropbrengsten en gedrag. Wetenschappers plaatsen ook hier een kanttekening: onderzoeken die gedaan zijn, zijn niet allemaal even sterk opgezet.

Onderzoek naar Nederlandse mindfulnessprogramma’s  

Nederlands wetenschappelijk onderzoek naar het programma MindfulKids onder kinderen van 8 tot 12 jaar wijst uit dat er een (klein) positief effect is op stress, sociaal-emotioneel welbevinden en gedrag bij leerlingen. Een andere training die sommige scholen gebruiken is Aandacht werkt. Hierbij krijgen leerlingen van 4 tot 12 jaar twee maanden lang een half uur per week training in mindfulness. Daarnaast krijgen ze het hele jaar door ‘tienminutenlessen’, voor herhaling en verdieping. Leerlingen leren onder andere hun aandacht te kalmeren, stabiliseren, te richten en verplaatsen, en om te gaan met rust en onrust. De effecten van deze mindfulnessmethode wordt op dit moment onderzocht.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Hilde Bekkers (antwoordspecialist) en Anne Luc van der Vegt (kennismakelaar)

Vraagsteller: docent po

Vraag

Wat is het effect van mindfulnesstrainingen voor leerlingen in het primair onderwijs, op gedrag, leeropbrengsten en sociaal-emotioneel welbevinden?

Kort antwoord

Onderzoek naar mindfulness in het onderwijs levert aanwijzingen op dat mindfulness- interventies op school bij kinderen kunnen zorgen voor vermindering van stress en een (klein) positief effect kunnen hebben op cognitieve en sociaal-emotionele processen. Er worden echter over het algemeen geen resultaten gevonden op leeropbrengsten en gedrag. Onderzoekers waarschuwen dat de kwaliteit van de studies naar mindfulness vaak ontoereikend is om goed onderbouwde uitspraken te kunnen doen.

Toelichting antwoord

Definitie

Mindfulness valt onder een specifieke subfamilie van meditatietechnieken en komt voor uit de boeddhistische tradities (zie de meta-analyse van Eberth & Dedlmeier, 2012). De meeste onderzoekers van deze techniek gebruiken de definitie van Kabat-Zinn (1990), een van de grondleggers van onderzoek naar mindfulness: “Mindfulness means paying attention in a particular way; on purpose, in the present moment, and nonjudgmentally.” Dit kan in het Nederlands vertaald worden als: “Bewust aanwezig zijn in het hier en nu, zonder te oordelen” (Van Dijk, Van Ravesteijn, & Speckens, 2010). Mindfulness heeft volgens Bishop en collega’s (2004) twee componenten:

  1. Aandachtregulatie: volgehouden, flexibele, gerichte en executieve aandacht
  2. Niet-oordelende houding: openheid, aanvaarding en nieuwsgierigheid

Effecten van mindfulness

Uit een recente systematische overzichtsstudie blijkt dat er veel positieve resultaten gevonden worden van mindfulness bij volwassenen (Zenner, Hernleben-Kurz, & Walach 2014). Uit overzichtsstudies komt bijvoorbeeld naar voren dat mindfulness preventief ingezet kan worden bij volwassenen om stress te verminderen, welbevinden te verhogen en het immuunsysteem te versterken (Chiesa & Serretti, 2009; Eberth & Sedlmeier, 2012). De auteurs van deze overzichtsstudies geven echter als kanttekening dat niet alle studies naar mindfulness van goede methodologische kwaliteit zijn en stellen dat verder onderzoek nodig is om specifieke lange termijneffecten te kunnen bepalen.

Mindfulness op school

Naar aanleiding van de eerste positieve resultaten bij volwassenen wordt mindfulness ook steeds meer ingezet bij interventies voor kinderen (Maynard, Solis, Miller, & Brendel, 2017; Zenner et al., 2014). Dit gebeurt vaak in de setting van de school (Meiklejohn et al., 2012; Maynard et al., 2017). Op mindfulness gebaseerde interventies (mindfulness- based interventions; MBI’s) zijn divers qua opzet. Ze maken allemaal gebruik van mindfulness strategieën, maar er is niet één gemeenschappelijk format.

Onderzoek naar mindfulness

Het onderzoek naar de inzet van mindfulness op school staat nog in zijn kinderschoenen, maar de kennisbasis groeit gestaag. In een eerste beschrijvende review naar de inzet van mindfulnesstraining gericht op leerlingen concluderen Meikljohn en collega’s (2012) dat MBI’s veelbelovend kunnen zijn. Uit de uitkomsten van veertien beschreven emprische studies blijken verschillende cognitieve, sociale en psychologische voordelen van MBI’s. Het gebruik van MBI’s kan bijvoorbeeld leiden tot een verbeterde aandacht, vermindering van angst, stress en vermoeidheid en verbetering van sociale vaardigheden van leerlingen.

De roep om beter onderzoek komt ook naar voren in een van de eerste meta-analyses naar MBI’s op basis- en voortgezet onderwijs. Zenner en collega’s (2014) focussen in hun meta-analyse van 24 empirische studies op psychologische uitkomsten van MBI’s. De resultaten zijn positief: na de interventie werd verbetering geconstateerd op cognitieve prestaties, veerkracht (hieronder vallen maten als welbevinden en zelfvertrouwen), terwijl stress bij leerlingen was afgenomen. Op de uitkomstmaat emotionele problemen worden geen significante resultaten gevonden.

Een recente systematische review en meta-analyse naar MBI’s in het basis- en voortgezet onderwijs geeft een vergelijkbaar beeld (Maynard et al., 2017). In de review worden 61 empirische studies naar mindfulness gebundeld, waarvan 35 studies in de meta-analyse gebruikt worden. De studies zijn uitgevoerd in Noord Amerika, Azië, Europa en Canada. De resultaten van de meta-analyse zijn gemengd. Er wordt een klein positief effect gevonden op de processen waar mindfulness interventies zich direct op richten (cognitieve en sociaal-emotionele processen), maar er wordt geen bewijs gevonden dat deze positieve effecten zich vertalen in positieve uitkomsten op leeropbrengsten en gedrag.

De auteurs van de drie hierboven samengevatte reviews/meta-studies plaatsen kanttekeningen bij de kwaliteit van het onderzoek naar mindfulness. De methodologische opzet, het aantal participanten en de manier waarop de uitkomsten gemeten worden zijn vaak niet sterk genoeg, waardoor de betrouwbaarheid en validiteit van de bevindingen beperkt is. Bovendien is de onafhankelijkheid van de onderzoekers niet boven alle twijfel verheven: effectonderzoek is in veel gevallen uitgevoerd door degenen die het programma hebben ontwikkeld of geïmplementeerd.

Daarom waarschuwen de auteurs dat men voorzichtig moet zijn met het enthousiasme voor- en de wijdverspreide toepassing van mindfulness in het onderwijs. Er is volgens hen meer en beter onderzoek nodig om de effectiviteit van dit type interventies te kunnen beoordelen.

Nederlands onderzoek

MindfulKids is een Nederlandse mindfulnesstraining waarvan de effectiviteit is onderzocht. De training bestaat uit een reeks van 12 lessen van 30 minuten, bedoeld voor leerlingen in de bovenbouw van de basisschool. Tijdens de lessen worden klassikaal stilte-oefeningen en ademhalingsoefeningen gedaan. MindfulKids heeft als doel om stress en stress-gerelateerde mentale- en gedragsproblemen te verminderen.

Er is onderzoek gedaan naar de effecten van MindfulKids (Weijer-Bergsma, Langenberg, Brandsma, Oort, & Bögels, , 2014), onder kinderen van 8 tot 12 jaar van drie basisscholen. Er werd gewerkt met een interventiegroep, die in zes weken de mindfulnesstraining in de klas kregen, en een wachtlijst-controlegroep, die eerst als controlegroep functioneerde en na een wachtperiode de interventie kregen. De onderzoekers concludeerden dat het programma MindfulKids een (klein) positief effect had op stress, sociaal-emotioneel welbevinden en gedrag bij schoolkinderen, wat vooral naar voren kwam in de follow-upmeting (niet direct na het programma).

Een andere training die gebruikt wordt voor mindfulness in het onderwijs is ‘Aandacht werkt’, ontwikkeld door Eline Snel. In een achtweekse training voor kinderen van vier tot 12 jaar krijgen kinderen op school een half uur per week training in mindfulness. Het hele jaar door krijgen kinderen daarnaast op de andere dagen van de week ‘tien minuten lessen’, voor herhaling en verdieping. Kinderen leren onder andere hun aandacht te kalmeren, stabiliseren, te richten en verplaatsen en omgaan met rust en onrust.

Momenteel loopt effectonderzoek naar de mindfulness methode ‘Aandacht werkt’ in het onderwijs, in samenwerking met de Radboud Universiteit Nijmegen, het Trimbos Instituut en met de Universiteit van Hong Kong.

Er is al wel onderzoek gepubliceerd naar een aangepaste versie van deze methode, voor een klinische setting, voor kinderen met een stoornis in het autistisch spectrum (ASS). Daarnaast is er nog het programma MYmind, van Susan Bögels, ontwikkeld voor kinderen met ADHD, ASS en gedragsstoornissen. Omdat deze onderzoeken niet zijn uitgevoerd in de schoolsetting, blijven deze in dit antwoord verder buiten beschouwing (Ridderinkhof, de Bruin, van den Driesschen, & Bögels, 2018; de Bruin, Blom, van Steensel, Peijnenburg, & Bögels, 2015).

Conclusie

Uit de besproken reviews komt een gemengd beeld naar voren over de effectiviteit van mindfulness training in het onderwijs. Let wel: er is (voor zover bekend) nog geen reviewstudie specifiek voor het primair onderwijs, dus het gaat hierbij om resultaten van primair en secundair onderwijs samen. Uit de reviews komt een voorzichtig beeld dat mindfulness-interventies op school bij kinderen kunnen zorgen voor vermindering van stress en een (klein) positief effect kunnen hebben op cognitieve en sociaal-emotioneel welbevinden. Er worden echter over het algemeen geen resultaten gevonden op leeropbrengsten en gedrag. Onderzoekers waarschuwen dat de kwaliteit van de studies naar mindfulness vaak ontoereikend is. Volgens hen zijn meer grote, grondige wetenschappelijke onderzoeken nodig om de eerste voorzichtige bevindingen te valideren en de effecten verder te onderzoeken.

Geraadpleegde bronnen

 

Gerelateerd

congres
Didactiek in lange lesuren
Didactiek in lange lesuren
Over effectieve didactiek, klassenmanagement en concentratie tijdens lange lesuren
Medilex Onderwijs 
Een denkpauze
Een denkpauze en de moeite met verandering.
Luc Stevens
Mindfulness oefeningen
Mindfulness in de Klas
Hélène van Oudheusden
Concentratieproblemen
Concentratieproblemen - analyse en suggesties
Machiel Karels
Mindfulness uitleg
Mindfulness op school
Hélène van Oudheusden
Zelfsturing bij jonge kinderen stimuleren
Zelfsturing van jonge kinderen stimuleren
Lilian van der Bolt
Executieve functies bij peuters en kleuters
Zelfsturing bij peuters en kleuters en de rol van de ib'er
Lilian van der Bolt
Een doorgaande lijn in zelfsturing
Een doorgaande lijn in zelfsturing
Lilian van der Bolt
Zelfsturing stimuleren door spel
Zelfsturing en executieve functies stimuleren in spel
Lilian van der Bolt
Actief executief - Toolbox
Actief Executief
Marleen Legemaat
Breinhelden
Breinhelden - Doordacht werken aan executieve functies
Marleen Legemaat
Mindfulness in de klas
Spelen in stilte- mindfulness in de klas
Marleen Legemaat
Mindfulness ineffectief
Mindfulness veelbelovend of ineffectief
Casper Hulshof


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Hoe maak je van een schoolplein een aantrekkelijke, groene speelomgeving?
Hoe maak je van een schoolplein een aantrekkelijke, groene speelomgeving?
redactie
Versterken schrijfvaardigheid pabo studenten
Hoe leren pabo-studenten beter schrijven?
Effect mindfulness training op gedrag en leeropbrengsten
Mindfulnesstraining op school: wat voegt dat toe?
Effect van vakinhoudelijke aankleding van mbo-klaslokaal
Een mbo-lokaal vakinhoudelijk aankleden: wat is het effect?
Voorbereidend schrijven in groep 1 en 2
Wat doe je in groep 1 en 2 aan voorbereidend schrijven?
Effecten van buiten leren op ontwikkeling
Natuuronderwijs buiten: wat zijn de effecten?
Wat onthouden vo leerlingen aan kennis?
Wat onthouden vo-leerlingen aan kennis na verloop van tijd?
Bewegend leren in het vo en mbo
Helpt bewegend leren ook voor pubers en adolescenten?
Interventies om afleidingen gamen te weerstaan
Gamen onder schooltijd: hoe voorkom je het?
Effect van de muzieklessen op groepscohesie
Heeft de muziekles invloed op de groepscohesie?
Invloed van fysieke omgeving op leren
Heeft de fysieke omgeving invloed op het leren?
Fysieke activiteit en leerprestaties
Onderzoek naar relaties tussen fysieke activiteit en leerprestaties
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Effect mindfulness training op gedrag en leeropbrengsten

bewegend leren
buitenspelen
concentratie
mindfulness

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest