Hoe voer je goede oudergesprekken?

Geplaatst op 27 augustus 2022

Van oudercontact naar educatief partnerschap: een kwestie van kwaliteit, afstemming en vertrouwen

De betrokkenheid van ouders bij het onderwijs van hun kind is al jaren een speerpunt in het onderwijsbeleid. En terecht: tal van onderzoeken tonen aan dat juist thuisbetrokkenheid en onderwijsondersteunend gedrag van ouders een positief effect hebben op de ontwikkeling van kinderen. Toch blijkt het in de praktijk lastig om die betrokkenheid goed vorm te geven. Leraren ervaren stress bij oudergesprekken, scholen blijven hangen in informatieoverdracht en structurele afstemming komt onvoldoende van de grond. Dit vraagt om een fundamentele heroriëntatie: van oudercontact naar educatief partnerschap. In dit artikel worden de belangrijkste inzichten en voorwaarden voor succesvol partnerschap tussen school en ouders samengevat.

Ouderbetrokkenheid begint thuis

Ouders voelen zich in toenemende mate verantwoordelijk voor de ontwikkeling van hun kind en willen daarover in gesprek met de school. Maar betrokkenheid blijkt in de praktijk vaak smal ingevuld: het gaat dan om hulp op school, deelname aan activiteiten of aanwezigheid bij ouderavonden. Onderzoek laat echter zien dat vooral thuisbetrokkenheid – zoals praten over school, helpen bij huiswerk en positieve verwachtingen uitspreken – bepalend is voor schoolsucces (Bakker et al., 2013; Castro et al., 2015).

Daarom is het belangrijk dat leraren tijdens oudergesprekken niet alleen vertellen hoe het gaat op school, maar ook de dialoog aangaan over de rol van ouders thuis. Wat kunnen zij doen om hun kind te ondersteunen? Wat werkt al goed, en waar zijn kansen? Dit vraagt om andere gespreksvaardigheden, een open houding en ruimte voor afstemming.

Kwaliteit van contact belangrijker dan kwantiteit

Veel scholen proberen de relatie met ouders te versterken door meer contactmomenten in te bouwen. Toch blijkt uit meta-analyses (Jeynes, 2011) dat niet de hoeveelheid contact doorslaggevend is, maar de kwaliteit ervan. Subtiele elementen als toon, wederzijds vertrouwen, ervaren steun en wederzijds respect maken het verschil.

Een succesvolle relatie tussen leraren en ouders wordt niet opgebouwd op basis van instructie, maar op basis van dialoog. Leraren die actief luisteren, het perspectief van ouders serieus nemen en hun eigen verwachtingen helder kunnen overbrengen, leggen de basis voor duurzaam partnerschap.

De leraar als gespreksleider

Gesprekken met ouders zijn niet altijd eenvoudig. Leraren ervaren regelmatig spanning of onzekerheid in deze contacten (Deslandes et al., 2015). Die spanning komt deels voort uit een gebrek aan voorbereiding of training, zeker bij startende leraren. In de lerarenopleiding en stages komt samenwerking met ouders vaak slechts marginaal aan bod (Gaikhorst, 2014).

Toch zijn het juist deze gesprekken waarin afstemming kan ontstaan over wat een leerling nodig heeft. Om die gesprekken goed te kunnen voeren, is het essentieel dat leraren worden ondersteund door hun schoolteam en schoolleiding. Reflectie, intervisie en het gebruik van gespreksprotocollen of modellen kunnen hen helpen in het ontwikkelen van hun partnerschapsvaardigheden.

Voorwaarden voor afstemming

Afstemming tussen ouders en leraren vraagt tijd, voorbereiding en veiligheid. Alle betrokkenen moeten zich vrij voelen om hun visie te delen, zonder angst voor oordeel of repercussies. Een goede voorbereiding van het gesprek, een duidelijke structuur en expliciete ruimte voor de inbreng van ouders zijn hierbij onmisbaar.

Concrete hulpmiddelen zoals het ‘One Page Profile’ (Sanderson, 2017) of oplossingsgerichte gespreksvoering (Van Dijk, 2013) kunnen deze afstemming ondersteunen. Het gespreksmodel van Broersen en Klapwijk (2017) biedt hierbij houvast: het benoemt drie centrale elementen voor elk gesprek:

Het verhaal van alle betrokkenen over de leerling en wat zij hopen te bereiken.
De rolverdeling: wie doet wat en hoe ziet men elkaars rol.
De vervolgstappen: wat wordt afgesproken, wie doet wat, en wanneer wordt opnieuw afgestemd.

Door deze elementen systematisch aan bod te laten komen, wordt een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het leerproces vormgegeven.

Educatief partnerschap als schoolbrede opdracht

Partnerschap met ouders is geen individuele taak van een leraar, maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het schoolteam. Dat vraagt om een breed gedragen ouderbeleid waarin afspraken, verwachtingen, contactmomenten en verantwoordelijkheden expliciet zijn vastgelegd. Ouders moeten weten waar ze aan toe zijn en wat zij kunnen verwachten – en andersom.

Steeds meer scholen kiezen daarom voor een startgesprek aan het begin van het schooljaar, waarin afspraken over communicatie en samenwerking worden vastgelegd. In sommige gevallen gebeurt dit zelfs schriftelijk, bijvoorbeeld in de vorm van een ‘home-school contract’ (Smit et al., 2008).

Belangrijk is dat scholen niet alleen investeren in structuur, maar ook in cultuur en vaardigheden. Een partnerschapsstructuur zonder partnerschapscultuur leidt tot formele contactmomenten zonder betekenis. En zonder gespreksvaardigheden bij leraren stokt de dialoog alsnog. Daarom is het nodig te investeren in:

Een open houding ten aanzien van ouderbetrokkenheid;
Aandacht voor verschillen tussen ouders (taal, achtergrond, verwachtingen);
Opleiding en begeleiding van leraren bij het voeren van oudergesprekken.

Partnerschap is geen klantrelatie

Sommige scholen richten zich sterk op oudertevredenheid, in de hoop daarmee een positief imago of stabiele relatie te realiseren. Maar oudertevredenheid mag geen doel op zich zijn. Als ouders worden benaderd als klant, vervagen de rollen: de school wordt dienstverlener, de ouder beoordelaar.

Onderwijs vraagt echter om iets anders: om partnerschap in het belang van het kind. Dat betekent dat leraren en ouders, elk vanuit hun eigen expertise, samen bepalen wat goed is voor de ontwikkeling van het kind (Epstein, 2011; Biesta, 2015). De rol van de school blijft onderwijskundig leidend, maar altijd in dialoog met ouders.

Tot slot

Goed ouderbeleid en educatief partnerschap vragen om meer dan goede wil. Het vraagt visie, afstemming, en professionalisering. Partnerschap gaat niet over vriendelijkheid of frequente contactmomenten, maar over inhoud, vertrouwen en gedeelde verantwoordelijkheid. Leraren hebben daarbij ondersteuning nodig: in opleiding, in reflectie, en in hun team. Pas dan wordt ouderbetrokkenheid geen losse activiteit, maar een geïntegreerd onderdeel van het pedagogisch-didactisch handelen. Zo ontstaat ruimte voor echte samenwerking – in het belang van elk kind.

Geraadpleegde bronnen

Adams, K.S., Christenson, S.L. (2000). Trust and the Family–School Relationship Examination of Parent–Teacher Differences in Elementary and Secondary Grades. Journal of School Psychology, 38 (5), 477-497.
Bakker, J., Denessen, E., Dennissen, M., Oolbekkink-Marchand, H. (2013). Leraren en ouderbetrokkenheid. Een reviewstudie naar de effectiviteit van ouderbetrokkenheid en de rol die leraren daarbij vervullen. Nijmegen: Radboud Universiteit.
Barr, J., Saltmarsh, S. (2014). ‘It all comes down to the leadership’: The role of the school principal in fostering parent-school engagement’. Educational Management Administration & Leadership, 42 (4), 491-505.
Biesta. G. (2015). Teaching, teacher education, and the humanities: Reconsidering education as a geisteswissenschaft. Educational Theory, 65 (6), 665-679. Ontleend aan http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/edth.12141/full
Bokdam, J., Tom, M., Berger, J., Smit, F., Van Rens, C. (2014). Monitor Ouderbetrokkenheid PO, VO en MBO. Derde meting 2014, trends in beeld. Zoetermeer: Panteia.
Broersen, A., Klapwijk, G. (2017). Sociale veiligheid vanuit de positioneringstheorie: een ruimer perspectief voor gesprekken op school. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 56, 73-88.
Castro, M., Expósito-Casas, E., López-Martín, E., Lizasoain, L., Navarro-Asencio, E., Gaviria, J. L. (2015). Parental involvement on student academic achievement: A meta-analysis. Educational Research Review, 14, 33-46.
Cauffman, L., & Van Dijk, D. J. (2013) Handboek oplossingsgericht werken in het onderwijs. Den Haag: Boom Lemma uitgevers.
Deslandes, R., Barma, S., Morin, L. (2015). Understanding complex relationships between teachers and parents. International Journal about Parents in Education, 9 (1), 131-144.
Dulmers, P. (2015) Klantgerichtheid en oudertevredenheid https://wij-leren.nl/enquete-onderzoek.php
Dick J. van Dijk, (2013). De taal van oplossingen: een empirisch begrippenkader voor oplossingsgerichte interactie. Dissertatie. Ontleend aan http://dickjvandijk.nl/
Epstein, J.L. (2011). School, Family and Community Partnerships. Preparing Educators and Improving Schools. Boulder: Westview Press.
Epstein, J. L., Sanders, M. G., Sheldon, S. B., et al. (2009). School, family, and community partnerships: Your handbook for action (3rd edition). Thousand Oaks, CA: Corwin Press.
Gaikhorst, L. (2014). Supporting beginning teachers in urban environments. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
Have, E. ten, Kassenberg, A., & Logtenberg, R. (2016). De ervaringen van beginnende en ervaren leerkrachten in het contact met ouders. Pedagogiek : wetenschappelijk forum voor opvoeding, onderwijs en vorming, 36(3), 227-244. DOI: 10.5117/PED2016.3.HAVE
Hoover-Dempsey, K.V., Walker, J.M.T., Jones, K.P., Reed, R.P. (2002). Teachers Involving Parents (TIP): results of an in-service teacher education program for enhancing parental involvement. Teaching and Teacher Education, 18, 843-867.
Jeynes, W.H. (2011). Parental Involvement Research: Moving to the Next Level. The School Community Journal, 21(1), 9-18.
Ledoux, G. (2017) Stand van zaken evaluatie passend onderwijs. Deel 3: Wat betekent passend onderwijs tot nu toe voor leraren en ouders? Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Lemmer, E.M. (2012). Who’s doing the talking? Teacher and parent experiences of parent-teacher conferences. South African Journal of Education, 32, 83-96.
McKenna, M.K. & Millen, J. (2013). Look! Listen! Learn! Parent Narratives and Grounded Theory Models of Parent Voice, Presence, and Engagement in K–12 Education. School Community Journal, 23 (1), 9-48 Ontleend aan: http://www.adi.org/journal/2013ss/McKennaMillenSpring2013.pdf
Onderwijsraad (2010). Ouders als partners. Den Haag: Onderwijsraad
Rechsly, A.L. & Christenson, S.L. (2012). Moving From ‘‘Context Matters’’ to Engaged Partnerships With Families’. Journal of Educational and Psychological Consultation, 22, 62-78.
Rodriguez, R.J., Blatz, E.T., Elbaum, B. (2014). Parents’ Views of Schools’ Involvement Efforts’, Exceptional Children, 81(1), 79–95. DOI: 10.1177/0014402914532232
Sanderson, H. (z.d.). One page profiles. Ontleend aan: http://helensandersonassociates.co.uk/person-centred-practice/one-page-profiles/
Santiago, R. T., Garbacz, S. A., Beattie, T., & Moore, C. L. (2016). Parent-teacher relationships in elementary school: an examination of parent-teacher trust. Psychology in the Schools, 53, 1003–1017. Doi:10.1002/pits.21971
Smit, F., Driessen, G., Sluiter, R., & Brus, J. (2007). Ouders, scholen en diversiteit. Ouderbetrokkenheid en –participatie op scholen met veel en weinig achter-standsleerlingen. Nijmegen: ITS.
Stefanski, A., Valli, L., Jacobson, R. (2016). Beyond Involvement and Engagement: The Role of the Family in School–Community Partnerships’. School Community Journal, 26 (2), 135-160 Ontleend aan: http://www.schoolcommunitynetwork.org/SCJ.aspx
Stormont, M., Herman, K.C., Reinke, W.M., David, K.B. and Goel, N. (2013). Latent Profile Analysis of Teacher Perceptions of Parent Contact and Comfort. School Psychology Quarterly, 28 (3), 195-209.
Ule, M., Å½ivoder, A., & Du Bois-Reymond, M. (2015). ‘Simply the best for my children’: patterns of parental involvement in education. International Journal of Qualitative Studies in Education, 28 (3), 329-348. DOI: 10.1080/09518398.2014.987852
Vincent, C. (2017). ‘The children have only got one education and you have to make sure it's a good one’: parenting and parent–school relations in a neoliberal age’. Gender and Education, 29 (5), 541-557, DOI: 10.1080/09540253.2016.1274387

Meer weten?

Heb je vragen over dit thema? Stel ze in de onderwijs community binnen de Wij-leren.nl Academie!