Algemeen
Ontwikkelend bewegen Contextuele leerlingbegeleiding Contextuele benadering Ervaringsreconstructie Genderstereotypering Luisteren naar jongeren Pubers begrijpen Leerlingen leren kennen Luister je wel naar mŪj? Mindfulness oefeningen Mindfulness uitleg Mindfulness ineffectief Ontwikkeling jonge kind Tweelingen Ontwikkelingspsychologie Overprikkeld Puberbrein binnenstebuiten Talent binnenstebuiten Temperamentvolle kinderen Meer ruimte vrij spel Wegwijs in hooggevoeligheid Wiebelen en friemelen in de klas Zorg voor het kind
Intelligentie
Excellentie bevorderen Intelligentie Structuur Test IQ-test beelddenkers IQ onderzoek RAKIT-2 intelligentietest WISC-III of RAKIT-2? Intelligentiekloof
Onderwijskwaliteit
Excelleren Intrinsieke motivatie
Sociaal
Sociale ontwikkeling Aanraken van kinderen Counseling vervolggesprek Sociaal klimaat po Relatie leerling-leraar Luisteren naar leerlingen Korte counseling Weerbaarheid in gymles Samenstelling klas SEL Inzicht in gevoelens Inzicht in anderen Sociaal emotionele vaardigheden Sociaal? Vaardig! Sociogram Groepsdynamiek Spelontwikkeling Toetsing anti pestprogramma Falen en succes Weerbaar maken
Executieve functies
Creativiteitsontwikkeling
Leren
Flexibel puberbrein 21st century skills Zelfregulering po/vo Buitenschools leren De lerende mens Denken in beelden Digitale feedback Digitale feedback 2 Zelfreflectie Effect huiswerk Zelfregulerend leren Positieve feedback Feedback op emotie Handboek leren leren Hoe kinderen leren Huiswerkbegeleiding Informeel leren Intrinsieke motivatie Nurture of nature Onderwijs en leren Leerhouding als basis Acht dimensies Leren denken Manier van leren moet kloppen Huiswerk maken Onderzoekend leren Fysieke activiteit en leerprestaties Ontwikkeling hersenen Motivatie zelfregulering studenten Optimalisering 3R studiestrategie Zelfgestuurd leren Leren met zelftoetsen Binnen- en buitenschools Beoordeling eigen leren Studeren adolescenten
Jonge kind
Ontwikkeling peuter Ontwikkeling kleuter Peuters begeleiden spel Beginnende geletterdheid
Onderwijssysteem
Psychiatrisch onderwijsmodel Zittenblijven of versnellen
Hoogbegaafdheid
Misverstanden hoogbegaafdheid Onderpresteren Begaafde onderpresteerders Begeleiding hoogbegaafden Beleid hoogbegaafdheid Uitdagend onderwijs Bevorderen intelligentie Chronisch onderpresteren Differentiatie Hoogbegaafd met stoornis Slimme kleuters Metacognitie VWO leerlingen Onderpresteerders Gevoelig hoogbegaafd Identificatie excellente leerling Motivationele differentiatie Invloed leeromgeving vo Verrijkingsprogramma Hoogbegaafdheid Klas overslaan Top down denken Misdiagnose van hoogbegaafden Omgaan met excellentie po Onderpresteren Passend onderwijs voor begaafden Voorspellen excellentie Extra zorgvraag Studiemotivatie VWO plus Creatief begaafd Vakspecifiek verrijken Compacten en verrijken Visies op begaafdheid
Jonge kind
Kleuters en spel
Motivatie
Autonomie counseling Motivatie MBO Drijfveren voor leren Cijfers geven Transformeren Interne sturing Autonomie en motivatie Autonome motivatie Motivatie meten Motivatie door feedback Hakken in het zand StrategieŽn voor zelfregulering Zelf gereguleerd leren
Beroepsonderwijs
Motivatie schoolprestaties
Problemen
Aanpak probleemjongeren Achterstand autochtone doelgroepleerlingen Hechting en adoptie Kind en delict Autonomie allochtone leerlingen Bodemloos bestaan Concentratieproblemen Depressie en zelfmoord Psychiatrische diagnose Scheiding ouders Examenvrees Bureau Halt Hechtingsstoornissen Het lukt toch niet... Lage verwerkingssnelheid Gezonde leefstijl Prestaties en etniciteit Motivatie leerlingen po Omgaan met agressie Vluchtelingenkinderen Onveilige hechting Prestaties loopbanen Prestaties loopbanen zorgleerlingen Verwende kinderen Spijbelen Kinderrechter Thuiszitten leerplichtige leerlingen Getraumatiseerde kinderen Vluchtelingen begeleiding
Passend onderwijs
Indicatiestelling Verschillen tussen leerlingen Leerlingstromen bo-sbo Op zoek naar...

 

Onderpresteren op de basisschool

Arja Kerpel

Redactielid wij-leren.nl l Projectleider bij Wij-spelen.nl

 

  Geplaatst op 1 juni 2014

Kerpel, A. (2014). Onderpresteren op de basisschool.
Geraadpleegd op 22-02-2017,
van http://wij-leren.nl/onderpresteren-basisschool.php

Veel kinderen komen niet uit de verf op school. Volgens de Onderwijsraad presteert een op de zeven leerlingen onder zijn of haar niveau. Onderpresteren verdient dus zeker de aandacht. Het boek Onderpresteren op de basisschool (Saskia Bruyn, 2011) beschrijft aan de hand van de Leercirkel hoe onderpresteren gesignaleerd en voorkomen kan worden.

Na het behandelen van de psychologische gevolgen komt de Leercirkel stap voor stap aan de orde. Het boek focust niet alleen op hoogbegaafden, maar ook op leerlingen met een gemiddelde intelligentie.

Werkhoudingsprobleem

Psychologisch onderpresteren is een werkhoudingprobleem. Het houdt zichzelf in stand. De volgende elementen horen erbij:

  • Presteren onder je niveau.
  • Het is chronisch en komt niet door een externe oorzaak, zoals een beperking of stoornis.
  • Het is pervasief.

De psychologische gevolgen van onderpresteren

In dit hoofdstuk behandelt de auteur de visie van vijf psychologen, waaronder de volgende drie:

De Amerikaanse psycholoog Daniel Goleman ontwikkelde een theorie met betrekking tot de aandacht. De aandacht is een soort lichtbundel die je ergens op kunt richten. Daarbij is de mens in staat om onaangename, storende informatie buiten te sluiten. Dit gebeurt op de automatische piloot. Dat is op zich fijn, maar het wordt een probleem als de leerling de informatie van de leerkracht als ongewenst aanmerkt. De automatische piloot zit dan in de weg. Zelfs al wíl een kind graag opletten, dan is dat erg moeilijk.

De Amerikaanse psycholoog Martin Seligman ontwikkelde een theorie met betrekking tot aangeleerde hulpeloosheid. De mens moet het gevoel hebben dat hij invloed heeft op de uitkomsten van zijn gedrag. Als de mens het gevoel heeft dat hij overgeleverd is aan krachten die hij niet kan beheersen, dan loopt hij het risico om te vervallen in aangeleerde hulpeloosheid. Dit ligt vooral op de loer bij psychologische pijn. Bij jonge kinderen kan psychologische pijn gesomatiseerd worden. Dat wil zeggen dat ze er lichamelijke pijn van krijgen.

De Amerikaanse psycholoog Michael Withley onderscheidt zes typen onderpresteerders:

  • De uitsteller.
  • De heimelijke perfectionist.
  • De martelaar.
  • Het muurbloempje.
  • Het feestbeest.
  • De charmante oplichter.

Wat is leren?

De basis van het leren is het koppelen van informatie. Het brein legt verbindingen tussen groepen neuronen. Er is verschil tussen het direct leren van levensreddende lessen en het indirect leren van kennis en vaardigheden. Bij levensreddende lessen (zoals: de kachel is heet) is één les gelukkig in de meeste gevallen genoeg. Dat is bij het indirect leren niet zo.

Verder is er verschil tussen incidenteel leren en intentioneel leren. Bij incidenteel leren is de intrinsieke motivatie de drijfveer. Het gebeurt onder toevallige omstandigheden en er komt geen leerkracht bij te pas. Het kind kiest zelf wat het wil leren. Bij intentioneel leren leert het kind op basis van het plan van een ander, bijvoorbeeld de leerkracht.

Als het gaat om de inhoud van het leren, is er verschil tussen cognitief leren en affectief leren. Cognitief leren is het ontwikkelen van kennis, inzicht en vaardigheden met behulp van het denkvermogen en het geheugen. Affectief leren is het ontwikkelen van de leerhouding. Dit heeft te maken met motivatie, zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen. Bij onderpresteerders gaat het vooral mis bij het affectieve leren. Daaruit blijkt dat affectief leren een voorwaarde is voor cognitief leren.

Leren is leuk

Laat kinderen de leuke kanten van leren ervaren. Bijvoorbeeld dat het goed voelt…

  • Als je lekker aan het werk bent.
  • Als je je werk klaar krijgt.
  • Als je tevreden bent over het resultaat.
  • Als je erkenning krijgt voor je inzet.
  • Als je ziet dat je iets kunt wat je eerst moeilijk vond.

De juiste werkdruk

Bij de werkdruk spelen twee begrippen een rol: demand en control. Het eerste ziet op de eisen die een taak stelt. Het tweede ziet op de mate van invloed die de leerling heeft bij het invullen en vormgeven van de taakeisen. Er zijn vier scenario’s mogelijk:

  • Hoge taakeisen, hoge zelfsturing. Resultaat: verhoogde mate van betrokkenheid en activiteit.
  • Hoge taakeisen, lage zelfsturing. Resultaat: ongezonde stress en/of gezondheidsproblemen.
  • Lage taakeisen, hoge zelfsturing. Resultaat: verveling, uiteindelijk afhaken.
  • Lage taakeisen, lage zelfsturing. Resultaat: aangeleerde hulpeloosheid en passiviteit.

Om kinderen aan het leren te houden, moet de werkdruk niet te hoog maar ook niet te laag zijn. Het inschatten van de werkdruk voor elke leerling kan inzicht geven in de oorzaak van leer- en gedragsproblemen. Het bijstellen van werkdruk draagt bij aan het oplossen de problemen.

De Leercirkel

De Leercirkel kent vier fasen, net als de Circle of Security uit de hechtingstheorie. Het leerproces doorloopt deze fasen. Als de cirkel rond is, dan heeft het kind iets geleerd. Deze fasen zijn:

  • Instructiefase. In deze fase help de leerkracht het kind op weg.
  • Exploratiefase. In deze fase gaat de leerling zelfstandig aan het werk, alleen of met anderen.
  • Stressfase. In deze fase loopt de leerling vast.
  • Hulpvraag. In deze fase vraagt de leerling hulp aan de leerkracht.

Als leerlingen vastlopen, dan draait de Leercirkel niet meer rond. Het leerproces vloeit niet meer door. Een kind leert dan niet meer. In elke fase kan een kind stagneren. De auteur behandelt wat de oorzaken kunnen zijn.

Instructiefase

Soms stagneert het leren al voordat het goed en wel is begonnen.
Bij een zinvolle instructie moet het niveau van het kind het uitgangspunt zijn. Als het niveau te hoog of juist te laag is, bestaat de kans dat het kind afhaakt.
De instructie is pas afgerond als het kind duidelijk heeft wat de bedoeling is. Bij een kind met aandachtsproblemen kan het hier misgaan.
Onze verwachtingen van de leerling hebben onbewust invloed op de behandeling van het kind en daarmee ook op zijn/haar resultaten.

Exploratiefase

Als de aangeboren leergierigheid van een leerling verstoord is, dan is de exploratiefase erg confronterend.
Kinderen kunnen tegenzin met leren opdoen door hun ‘mindset’ of mentaliteit. De Amerikaanse psychologe Carol Dweck onderscheid twee leerhoudingen: de growth mindset en de fixed mindset. Andere termen zijn de statische mindset en de op groei gerichte mindset.

Growth mindset Fixed mindset
Procesgericht Productgericht
Gericht op leren Gericht op fouten vermijden
Nieuwsgierigheid als drijfveer Angst als drijfveer
Kritiek als kans om te verbeteren Kritiek als bedreiging van zelfbeeld
Eigenwaarde staat los van prestaties Eigenwaarde gekoppeld aan prestaties
Intelligentie staat niet vast Intelligentie staat vast

Een leerling met een fixed mindset kan je ook herkennen aan het volgende gedrag:

  • Snel opgeven
  • Oneerlijke methoden (afkijken, spiekbriefjes)
  • Uitstellen
  • Werk niet inleveren
  • Geen belangstelling voor de nabespreking, alleen voor het cijfer.

Als een kind een fixed mindset heeft en bang is om te falen, dan kan hij stagneren in de exploratiefase. Andere oorzaken zijn:

  • Het kind is thuis of in de opvang al passief geworden.
  • Het kind is bang om in conflict te komen met de schoolse regels.
  • De groepsdruk om te conformeren.

Verderop in dit artikel staan tips om een statische mindset om te buigen naar een op groei gerichte mindset.

Stressfase

In deze fase ontmoet een kind zijn grens. Er zijn drie soorten grenzen:

  • Grenzen aan zichzelf en het eigen kunnen.
  • Grenzen aan de leerstof.
  • Grenzen die de leerkracht stelt, bijvoorbeeld door een toets.

In de ideale situatie prikkelt de stress het zoeken naar een creatieve oplossing. Maar als een kind geen stress ervaart of dit gevoel vermijdt, dan stagneert het leerproces. Voorbeelden hiervan zijn: passief afwachten, afleiding zoeken of in paniek raken. Ook kan een leerling faalangst ontwikkelen. Er zijn drie soorten: cognitieve, sociale en motorische faalangst.  Faalangst kan een onderliggend probleem zijn bij onderpresteerders.

De Hulpvraag

Pas als de leerling er zelfstandig niet uitkomt, roept hij de hulp van de leerkracht in. Sommige kinderen met een moeilijke persoonlijkheid lopen hier vast. Bijvoorbeeld als ze extreem verlegen zijn. Andere leerlingen roepen de leerkracht niet, omdat ze een verstoorde relatie met de leerkracht ervaren.

Wat kan je doen als leerkracht?

Als leerkracht moet je eerst weten of een kind leert. Om vast te stellen of een kind leert, stel je jezelf de volgende vragen:

  • Reageert het kind op instructie?
  • Durft het kind te exploreren?
  • Begint het kind met de opgegeven taak?
  • Komt het tot werken?
  • Vraagt het kind hulp als het vastloopt?
  • Kan het kind taken afronden?

Bij een dromerige leerling moet je eerst achterhalen wat de oorzaak is van het dromerige gedrag. Is het kind teruggetrokken, omdat het zich onveilig voelt? Heeft het kind slaapproblemen? Of verveelt het zich?

Bij een leerling met een statische mindset moet je proberen deze mindset om te buigen naar een op groei gerichte mindset. Tips hierbij zijn:

  • Geef een compliment als ze doorzetten en meerdere pogingen ondernemen.
  • Stimuleer ze om verschillende strategieën in te zetten.
  • Wijs ze op de dingen die al goed gegaan zijn en wat ze al hebben geleerd. Complimenteer ze daarvoor.
  • Prijs een mooi resultaat alleen als de leerling zich ervoor heeft ingespannen.
  • Leer de klas om op een constructieve manier met kritiek om te gaan. Oefen met het geven en ontvangen van kritiek.

Cijfers zijn geen vorm van afrekening, maar een bron van informatie. Waar is het misgegaan en op welke manier? Het is helemaal goed als de leerling zelf ook bij dit proces betrokken wordt en op zoek gaat naar interessante fouten. Iedereen heeft baat bij een realistische beoordeling van zijn sterke en zwakke kanten, al is het niet altijd leuk om met je zwakke kanten geconfronteerd te worden.

Relaties spelen een grote rol

In het aanpakken van onderpresteren spelen twee relaties een grote rol:

  • De relatie van de leerkracht met de leerling.
  • De relatie van de leerkracht met de ouders.

Enkele tips voor het samenwerken met ouders:

  • Geef het eerlijk aan als je een antwoord even niet weet. Zeg dat je het uit gaat zoeken en dat je er daarna op terugkomt.
  • Laat ouders meedenken en accepteer hulp.
  • Gebruik geen vakjargon.
  • Stel ouders gerust zonder dat ze het gevoel krijgen dat je hun zorg wegwimpelt.
  • Zeg tegen de ouders dat ze altijd aan de bel mogen trekken.

Signaleringslijst onderpresteren

Het boek sluit af met een signaleringslijst waarin de kenmerken van het kind op school en het gedrag thuis beschreven zijn. Enkele kenmerken van het kind op school zijn:

  • Ze vertonen uitstelgedrag.
  • Ze vermijden uitdagingen.
  • Ze hebben soms onrealistisch hoge verwachtingen.
  • Ze tonen geen interesse in de nabespreking van gemaakt werk.
  • Langetermijnprojecten komen niet goed van de grond.

Enkele van de kenmerken thuis:

  • Ze vertellen thuis weinig over school en tonen geen trots over schoolprestaties.
  • Ze beginnen veel, maar maken weinig af.
  • Ze houden van passieve tijdsbesteding.
  • Ze nemen weinig verantwoordelijkheid voor de omgeving.

Het boek Onderpresteren op de basisschool is toegankelijk geschreven. Het is niet uitputtend als het gaat om tips, maar het geeft wel goed inzicht in de onderpresteerder. Het is inspirerend voor zowel ouders als leerkrachten.

Bestellen

N.a.v. Saskia Bruyn, Onderpresteren op de basisschool, Van Gorcum 2011, ISBN 978 90 232 4766 1, € 19, 95. Het boek is te bestellen via

Kerpel, A. (2014). Onderpresteren op de basisschool.
Geraadpleegd op 22-02-2017,
van http://wij-leren.nl/onderpresteren-basisschool.php

Gerelateerd

Kiene kleuters in de klas
Kiene kleuters in de klas
Begeleiden van kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong
Medilex Onderwijs 
Leren zichtbaar maken de grondslag
Leren zichtbaar maken de grondslag
Den Haag
Bazalt 
Learning bites: effectief leren
Learning bites: effectief leren
Deelsessie tijdens studiemiddag
Eduseries 
Onderpresteren
Onderpresteren: kenmerken - oorzaken - gevolgen - aanpak
Arja Kerpel
Hoogbegaafdheid
Hoogbegaafdheid - kenmerken - gedrag - tips aanpak
Arja Kerpel
Hoe kinderen leren
Hoe kinderen leren: intelligentie - leerprocessen
Arja Kerpel
Slimme kleuters
Slimme kleuters
Eleonoor van Gerven
Onderpresteerders
Onderpresteerders
Eleonoor van Gerven
Hoogbegaafdheid leerkrachtcompetenties
Zeven domeinen van leerkrachtcompetenties
Eleonoor van Gerven
Leerstof hoogbegaafden
Leerstof hoogbegaafden: moeilijk moet!
Eleonoor van Gerven
Leerhouding als basis
De leerhouding als basis voor succes op school
Jos CŲp
Visies op begaafdheid
Het verschil mag er wezen - Twee visies over begaafdheid
Eleonoor van Gerven
Chronisch onderpresteren
Chronisch onderpresteren - de urgentie om vroeg in te grijpen
Lisanne van Nijnatten
Passend onderwijs voor begaafden
Passend onderwijs voor begaafde leerlingen
Arja Kerpel
Begeleiding hoogbegaafden
De begeleiding van hoogbegaafde kinderen
Arja Kerpel
Mindset
Mindset, de weg naar een succesvol leven
Arja Kerpel
Begaafde onderpresteerders
Het begeleiden van begaafde onderpresteerders
Arja Kerpel
Huiswerkbegeleiding
Huiswerkscholen zijn gťťn oplossing voor onderpresteren
Lisanne van Nijnatten

Motivatie MBO
Met welke didactische strategieŽn kunnen docenten de motivatie en leergierigheid bij mbo-studenten positief beÔnvloeden?
Cijfers geven
Welk effect heeft cijfers geven op de motivatie?
Leerstijlen
Heeft een didactische aanpak gebaseerd op cognitieve voorkeuren van leerlingen effect op de leesvaardigheid (begrijpend lezen...
Feedback en motivatie
Kan feedback motivatie en resultaten van studenten positief beÔnvloeden?
Games voor leerlingen met concentratieproblemen
Helpt afwisseling van quizvragen met games leerlingen met gedrags- en concentratieproblemen om hun leerrendement te verhogen?
Voorwaarden voor begrijpend lezen
Hoe effectief is het gebruik van leesstrategieŽn voor het verbeteren van begrijpend lezen van zwakke lezers in het vmbo?
Motivatie pro-leerlingen
Wat is de relatie tussen rekeninterventies en motivatie bij pro-leerlingen?
StrategieŽn voor zelfregulering
Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren?
Studiemotivatie VWO plus
Studiemotivatie hoogbegaafde leerlingen in VWO-plus
Falen en succes
Van faalervaring naar leerervaring: Zijn reacties van leerlingen op lage cijfers te beÔnvloeden?
Toetsen-leertrajecten
Gebruik van toetsen bij het plannen van leertrajecten
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Optimalisering 3R studiestrategie
Optimalisering 3R-studiestrategie
IMPROVE methode metadenken
De metadenkende leerling: effecten van de IMPROVE-methode
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Excellentie
Excellentie bij samenwerkend leren in het hoger onderwijs
Bevorderen intelligentie
Bevorderen van de ontwikkeling van intelligentie in de bovenbouw van de basisschool
Invloed leeromgeving vo
Invloed van leeromgeving op motivatie, zelfregulering en prestaties van potentieel excellente studenten
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.