Verschillende aangepaste leesvormen en hun ondersteuning

Anneke Wijtvliet

Productmanager bij Stichting Dedicon

 

  Geplaatst op 6 december 2018

Wijtvliet, A. (2018). Verschillende aangepaste leesvormen en hun ondersteuning.
Geraadpleegd op 16-01-2019,
van https://wij-leren.nl/aangepaste-leesvormen-ondersteuning.php

Leerlingen met een leesbeperking hebben geen toegang tot het gewone boek. Denk aan leerlingen die blind of slechtziend zijn, dyslexie hebben of een motorische beperking. Voor hen zijn aangepaste leesvormen een uitkomst. Dezelfde inhoud kan namelijk prima toegankelijk worden gemaakt in een andere vorm.

De manier van lezen verschilt van persoon tot persoon en is natuurlijk ook afhankelijk van de leesbeperking. In een eerder artikel  hebben we verteld wat toegankelijkheid inhoudt en waar je dan op moet letten. In dit artikel komen meerdere leesvormen aan bod die voldoen aan toegankelijkheid en elk op een andere manier ondersteuning bieden.

Manieren van ondersteuning bij het lezen

  • Ondersteuning door kijken – Kijken, dat doe je toch al met het gewone boek? Dat klopt. Maar hiermee doel ik op vergrotingen. Want een vergroting biedt een slechtziende leerling ondersteuning, zowel digitaal als op papier.
  • Ondersteuning door luisteren – Luisteren naar je boek in plaats van lezen. Een gesproken boek zorgt ervoor dat bijvoorbeeld leerlingen met dyslexie, of blinde leerlingen, toegang hebben tot het boek. De tekst en de afbeeldingen uit het schoolboek worden namelijk voorgelezen. En voor leerlingen met dyslexie is het goed om het reguliere school-of studieboek bij de hand te houden.
  • Ondersteuning door kijken en luisteren – Verschillende leesvormen kunnen ook gecombineerd worden. Bij kijk- en luisterondersteuning kan je op een computerscherm zowel meelezen met de tekst als luisteren naar de tekst in gesproken vorm.
  • Ondersteuning door voelen – Lezen met je handen. Voelbare informatie is bedoeld voor leerlingen die blind of zeer slechtziend zijn. Producten die ondersteuning bieden door voelen zijn teksten in braille of voelbare afbeeldingen. Een belangrijk voorbeeld ten opzichte van audio-ondersteuning is dat je hiermee ook kan werken aan het woordbeeld. 
  • Ondersteuning door voelen en luisteren – Voelen en luisteren kan je ook combineren, of er een keuze in bieden. De leerling kan dan op elk moment schakelen tussen voelen of luisteren en verder lezen waar hij of zij gebleven was. Bijvoorbeeld door de tekst op het scherm te voelen op een brailleleesregel, maar door het ook te kunnen laten voorlezen met synthetische spraak op de computer. Schermleessoftware zoals Jaws of NVDA zorgt hiervoor.

Figuur 1 -  Verschillende vormen van ondersteuning en mogelijke aangepaste leesvormen.
[Beschrijving: Drie cirkels als ondersteuning, luisteren, kijken en voelen. Daarin staan de  aangepaste leesvormen die bij deze ondersteuning horen. Ook zijn er combinaties tussen luisteren  en voelen en tussen kijken en luisteren.]

Aangepaste leesvormen

Voor leerlingen met een leesbeperking zijn er verschillende manieren van ondersteuning mogelijk, zoals afgebeeld in afbeelding 1. Binnen die vormen van ondersteuning, zijn bepaalde leesvormen mogelijk. Er is niet maar één manier waarop je ondersteuning kunt bieden in audio bijvoorbeeld.

Deze leesvormen worden speciaal gemaakt voor leerlingen met een leesbeperking.

Dat betekent dat om de school-en studieboeken in zo’n aangepaste vorm te bestellen, je als leerling een Verklaring Leesbeperking nodig hebt. Natuurlijk kun je ook zelf aan de slag met lesmateriaal aanpassen gebaseerd op deze vormen van ondersteuning. Want er is natuurlijk ook een boel ander lesmateriaal dat wordt ingezet in de klas. Bekijk deze leesvormen dan ook als basis voor de aanpassingen die je zelf kunt toepassen.

Gesproken boeken

Of je nou een visuele beperking hebt, of dyslexie, een gesproken boek biedt waardevolle ondersteuning. Voor de een maakt het lezen van de stof mogelijk en voor de ander maakt het dat de leerling zich kan concentreren op de stof, in plaats van het lezen zelf. Een andere naam voor een gesproken boek is ook wel DAISY. Als je die term voorbij ziet komen, hoef je dus niet gek op te kijken. Goed om te weten dat een gesproken boek alleen audio bevat – er zit dus geen gedrukte tekst bij. De tekst wordt voorgelezen door een menselijke stem, wat ervoor zorgt dat het natuurlijk klinkt.

Een gesproken boek is niet vanzelfsprekend hetzelfde als een luisterboek.

Het zit namelijk een bepaalde structuur in. Die structuur maakt dat je makkelijk kunt navigeren door hoofdstukken een aanpassen. Dus als een docent vraagt pagina 15 erbij te pakken, kan je dat snel vinden.

Dyslexiebestanden

De naam zegt het al: deze bestanden zijn voor leerlingen met dyslexie. Waarom? Een dyslexiebestand is een digitaal bestand van het reguliere schoolboek wat je kunt lezen met dyslexiesoftware. Het is eigenlijk een beveiligde pdf van het school, met alle tekst, afbeeldingen en opmaak zoals in het gewone boek. In dyslexiesoftware is het mogelijk om de tekst te laten voorlezen met synthetische spraak (een computerstem). Op die manier kan de leerling zowel de tekst zelf lezen als luisteren naar de tekst.

FotoPDF-bestanden

Een vergroting van het boek op je computer, dat is een FotoPDF-bestand. Niks meer dan digitale foto’s van het reguliere schoolboek die je ontzettend kunt vergroten. Je ziet dus ook alle opmaak, tekst, afbeeldingen en tabellen uit het boek zoals je gewend bent. Belangrijk is om te weten dat in een fotoPDF zonder voorbewerking geen tekst kan worden voorgelezen, het bestand is immers een afbeelding en er wordt zonder OCR geen tekst in herkend.

Edu-tekstbestanden

Veel blinde leerlingen werken met een computer en hun brailleleesregel. Voor hen is het dus ideaal om op hun school-en studieboeken digitaal te hebben zodat ze het kunnen lezen met een brailleleesregel. Daarvoor zijn edu-tekstbestanden zeer geschikt. Dat is een toegankelijk Word-bestand van het schoolboek. Zo'n bestand kan gebruikt worden om de tekst om te zetten naar braille voor op de brailleleesregel, of om uitgelezen te worden door een schermuitleesprogrramma. Het tekstbestand ziet er heel anders uit dan het reguliere schoolboek omdat de afbeeldingen, tekstvakken en andere grafische elementen niet zijn weergegeven. Alleen de tekst uit het reguliere schoolboek is weergegeven.

Op die manier kan de gebruiker makkelijk navigeren in de tekst door de koppenstructuur en klikbare inhoudsopgave. Er kan ook tekst worden toegevoegd zonder dat de pagina indeling verschuift. In edu-tekstbestanden voor het basisonderwijs worden afbeeldingen beschreven in de tekst.

A3-vergrotingen

Voor leerlingen die slechtziend zijn en graag met een fysiek boek werken, zijn er A3-vergrotingen. Een A3-vergroting is een geprinte vergroting van het reguliere schoolboek op A3-formaat. Lekker groot dus. Ook kun je kiezen of je het boek in zwart-wit of kleur gedrukt wil hebben. Of op geel papier. Dat is afhankelijk van de wensen van de leerling die het boek wil lezen. De A3-vergroting wordt met een ringband gemaakt zodat het boek eventueel dubbel gevouwen kan worden en wat handzamer wordt.

Braille

Misschien een open deur, maar brailleboeken zijn geschikt voor leerlingen met een visuele beperking. Het gedrukte boek wordt omgezet naar 6-punts geprint braille in banden. Een boek is in braille namelijk een stuk dikker. Dat is zo omdat op één pagina van een brailleboek maar 28 brailleregels en op een regel maar 33 braillekarakters passen. Dat is veel minder dan de tekst op een normale pagina in een gedrukt boek. Standaard wordt de braille dubbelzijdig geprint met een enkele regelafstand. Voor een beginnende braillelezer is braille met interlinie (enkelzijdig met dubbele regelafstand) prettiger omdat er dan meer ruimte is om te voelen.

Voelbare tekeningen

Afbeeldingen zijn per definitie niet toegankelijk voor leerlingen die blind zijn (of zeer slechtziend). En in schoolboeken staan ontzettend veel afbeeldingen. Belangrijke afbeeldingen worden door Dedicon bijvoorbeeld ook toegankelijk voor die leerling door ze voelbaar te maken. De lijnen van de afbeelding zijn voelbaar voor de leerling en zo kan ook hij of zij voelen wat er is afgebeeld. De tekst wordt erbij geprint in braille en grijze inkt voor samenwerking met bijvoorbeeld een leraar.

Zelf aan de slag

Probeer de specifieke leesvormen zelf uit. Zo krijg je een goed beeld van de ondersteuning die wordt geboden. Bekijk de voorbeelden van de schoolboeken op: www.goedekennis.nl/schoolboeken.

Bron: Dossier Kiezen: https://goedekennis.dedicon.nl/schoolboeken/kiezen

Wijtvliet, A. (2018). Verschillende aangepaste leesvormen en hun ondersteuning.
Geraadpleegd op 16-01-2019,
van https://wij-leren.nl/aangepaste-leesvormen-ondersteuning.php

Gerelateerd

Passend onderwijs
Passend onderwijs op een basisschool - ondersteuningsplicht
Arja Kerpel
Dyslexie kenmerken
Dyslexie - kenmerken - tips aanpak
Arja Kerpel
Dyslexie tips
Dyslexie - tips voor de leerkracht
Anton Horeweg
Lettertype Dyslexie
Positieve ervaringen met het lettertype ‘Dyslexie’: Een placebo effect?
Anna Bosman
Toegankelijk lesmateriaal voor kinderen met leesbeperking
Toegankelijk lesmateriaal voor leerlingen met een leesbeperking
Anneke Wijtvliet
Begeleiding dyslexie
Naar een brede begeleiding van dyslexie in het basisonderwijs
Terry van de Beek
Dit is dyslexie
Dit is dyslexie - achtergrond en aanpak
Marleen Legemaat










App voor mbo studenten theorie-praktijk
Is een app helpend voor mbo-studenten tijdens hun stage?
Vroegtijdig verwijzen
Vroege verwijzingen naar s(ba)o: zijn deze leerlingen beter af?
Effectieve methoden voor leesbevordering BO
Hoe bevorder je lezen?
Handschrift- en leesproblemen
Welke samenhang is er tussen handschrift- en leesproblemen?
Fonemisch bewustzijn
Helpt klappen in lettergrepen om foneembewustzijn bij jonge kinderen te ontwikkelen?
Voorwaarden voor begrijpend lezen
Hoe effectief is het gebruik van leesstrategieën in het vmbo?
Leerlingen met ASS
Hoe kan het V(S)O bijdragen een passend toekomstperspectief bij leerlingen met ASS?
Effect klank letterkoppelingen op leesresultaten in groep 3
Aanleren van klank-letterkoppelingen in groep 2: zinvol!
Leerprincipes leren lezen en spellen
Welke leerprincipes zijn nodig voor lezen en spellen in groep 3?
Leesonderwijs voor zwakke lezers
Wat is effectief leesonderwijs voor zwakke lezers?
Leesprestaties verhogen door modeling en leesstrategieën
Gaan leesprestaties omhoog door modeling en leesstrategie-onderwijs?
Passend leesonderwijs groep drie
Goede lezers: hoe hou je hen gemotiveerd?
relatie frans-spaans en dyslexie in vo
Heeft het leren van Frans of Spaans invloed op dyslexie?
Relatie lezen en spelling in groep 5
Hoe kan lezen in groep 5 effectief worden verbeterd?
leren lezen zonder lesmethode
Ontwikkelingsgericht onderwijs: kun je leren lezen zonder lesmethode?
Tekstbegrip en leerprestaties vmbo-lln
Welke relatie is er tussen (tekst)begrip en leerprestaties?
relatie technische leesvaardigheid en spelling groep 3
Welke relatie is er tussen technisch lezen en spellen in groep 3?
Verrijking voor lezende kleuters
Lezende kleuters: hoe help je hen verder?
Zorgleerlingen vergeleken in bo en sbo
Zorgleerlingen vergeleken in het reguliere en speciale basisonderwijs
Leesprestaties groep 6 po 2016
Vergelijkend onderzoek leesprestaties groep 6 basisonderwijs - PIRLS 2016
Effecten digitaal leermiddel
Effecten van een digitaal leermiddel bij het leren lezen
Digitale leeskilometers groep 3
Leesvaardig door digitale leeskilometers in groep 3: Differentiatie door inzet van ICT
Vliegwielen begrijpend lezen po
Vliegwielen voor begrijpend lezen in het basisonderwijs
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Leesvaardigheid zaakvakken
Verbetering leesvaardigheid voor zaakvakken
Begrijpend lezen po
Ontwikkeling van begrijpend lezen in het basisonderwijs
Woordenschat leesbegrip
Rol van de woordenschat bij de ontwikkeling van begrijpend lezen
Kengetallen vervolgmeting
Passend Onderwijs - kengetallen vervolgmeting
Mentale voorstellingen
Leren lezen met mentale voorstellingen
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Aangepaste leesvormen van ondersteuning



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.