Algemeen
Nakijken leerlingenwerk Hogere denkvaardigheden Kunst in de les Leerinhouden Methode kiezen Kind is méér dan getal
Ouders
Ouderbetrokkenheid VVE Digitaal oefenen taal rekenen vo
Rekenen
Beter leren rekenen po Beter rekenonderwijs Clusteren rekenonderwijs Citotoets rekenen groep 1 2 Cognitieve voorstellingen wiskunde Computerspelletjes Differentiatie voorbereiding Differentiatie rekenles mbo Digitaal assessment Dyscalculie kenmerken Hersengedrag rekenonderwijs po Leren klokkijken Leereffecten computerspel kleuters Leerlijn rekenen Leerlijnen de baas Motivatie pro-leerlingen Verdieping reken wiskundeonderwijs po Ontwikkelingspaden Opbrengstgericht werken en rekenproblemen Referentieniveau 1F Prentenboeken voorlezen Interactieve wiskundelessen Rekenachterstand po Rekenen automatiseren Beeldende opgaven Rekenachterstand wegwerken Mindset bij rekenen Taal in rekenen Strategieën leerlingen Voorkomen van rekenproblemen Rekenproces in de rekenles Getalbegrip werkgeheugen Schatten en rekenen Singapore rekenen Rekentaalkaart Tafels leren Instructievormen sbo Rekenonderwijs breuken Evaluatie groep 3 po Vertaalcirkel 1 Vertaalcirkel 2 Vertaalcirkel 3 De vertaalcirkel hulpmiddel Vertaalcirkel kleuters Tips zwakke rekenaars Diagnosticerend onderwijzen bij rekenen
Taal
Algoritmische benadering spelling Geletterdheid adolescente risicoleerlingen Begeleid hardop lezen Schrijfvaardigheid maatschappijvakken Zelfcontrole talen Woordenschat differentiatie Taallijn peuters kleuters Interactief taalonderwijs Taal bij het jonge kind NT2 bij migrantenkinderen OGO bovenbouw Meertalige contexten Schooltaal woordenschat po Taalontwikkeling NT2-stimuleren taalontwikkeling Taalgericht onderwijs Goed taal- en leesonderwijs Rijk taalaanbod Taalachterstand Taalles als taallab Taalonderwijs BBL Taal en omgeving Tweetaligheid Woordenschat uitbreiden Woordenschat en ICT Woordenschatlessen Tips woordenschat
Lezen
Effectief leesonderwijs Begrijpend lezen Leesdorst lessen - 1 Leesdorst lessen - 2 Begrijpend lezen vak Boekenmaatjes voorlezen Close Reading Denkend lezen Goede schoolteksten Leerstijlen Digitaal voorleesprogramma DIVO Effecten digitaal leermiddel Aanpak begrijpend lezen Leesonderwijs ZML Leesonderwijs ZML 1 Schrijven en lezen Interactief voorlezen Vmbo leerlingen Slechthorende dove leerlingen Letters leren Effectief leren spellen Lezen en spellen Tips motivatie lezen Begrijpend lezen po Begrijpend leesresultaten Pictoverhalen lezen Woordenschat leesbegrip Leuke schoolteksten Leesbegrip zaakvakken po Begrijpend luisteren en lezen Leesvaardigheid zaakvakken Leesprestaties groep 6 po 2011 Vloeiend lezen
Lezen - dyslexie
Begeleiding dyslexie Gave van dyslexie Dyslexie behandeling Dyslexie en depressie Dyslexie kenmerken Krachtig anders leren Lettertype Dyslexie Ontwikkelingsdyslexie Dyslexieverklaring terecht? Tijdig signaleren Dyslexie tips Eindexamen en dyslexie Interventies dyslexie
Samenwerken
Veranderaanpak leerKRACHT 2013 2014
Schrijven
Academische synthesistaken Schrijfvaardigheid onderbouw VMBO HAVO VWO Verbetering schrijven po
Spelling
Spellingvaardigheid De speller Spelling instructie Spelling methode Expliciete instructie Opbrengstgericht werken bij spelling Leren spellen Spelling toetsen Spellingtraining Spellen en stellen
Burgerschap
Burgerschapsonderwijs VO Invloed scholen burgerschap leerlingen Socialisatie leerlingen Gescheiden onderwijs Burgerschapscompetenties Video games vo
Gym
Effect beweging Samenwerkend leren bij gym Springen en rennen
Beroepsonderwijs
Computergames wiskunde Computergames wiskunde reflectie Geïntegreerd taal/vakonderwijs
Techniek
Techniek en vakmanschap Fascinerende ontdekkingen Empirische cyclus (1) Techniek: Leren door doen Empirische cyclus (2) Techniek talent Techniek attitude Vliegwielen begrijpend lezen po
VO en MBO
Kenmerken MBO-studenten
Kunst
Assessment kunsteducatie Componeren Cultuurprofiel Tien effecten van kunst Kunstonderwijs Muziekeducatie Praten over kunst Tekenles Cultuurcoördinator
Engels
Stimulering leesvaardigheid vo
Exacte vakken
TIMSS-2015 Programmeren Exacte vakken 2008 Exacte vakken 2007 Exacte vakken 2011 Internationaal basiSS 2015 Interesse voor bèta

 

Het optimaliseren van begrijpend leesresultaten

Karin van de Mortel

Specialist en auteur taal en leesonderwijs bij CPS

 

  Geplaatst op 1 juni 2016

Bouwman, A. & Mortel, K. van (2016) Het optimaliseren van begrijpend leesresultaten.
Geraadpleegd op 30-03-2017,
van http://wij-leren.nl/optimaliseren-begrijpend-lezen-resultaten.php

Dit artikel is samen geschreven met Aafke Bouwman 

Begin bij begrijpend luisteren

Basisschoolteams die hun begrijpend leesresultaten willen optimaliseren zorgen voor goed onderwijs in begrijpend luisteren in de onderbouw.

Hoe pak je dat aan? Dit artikel beschrijft de aanpak en inhoudelijke ervaringen van een Utrechts project begrijpend luisteren voor pedagogisch medewerkers en voor leerkrachten van de onderbouw van het basisonderwijs.

In Utrecht zijn in 2013 veertien basisscholen, waaronder een school voor speciaal basisonderwijs, gestart met een aanpak die de doorgaande lijn van begrijpend luisteren en begrijpend lezen moet versterken. Voorafgaand daaraan is op verschillende locaties nauw samengewerkt met peutercentra in de doorgaande lijn begrijpend luisteren.

Inbreng van de volwassen lezer

Op begrijpend lezen worden leerlingen voorbereid door begrijpend luisteren. Door te luisteren naar teksten, leren ze daaraan betekenis te verlenen. Ze verbinden aanwezige kennis aan nieuwe informatie en zo breiden ze hun kennis verder uit. Later in hun schoolcarrière, wanneer ze zelf teksten lezen, profiteren ze aanzienlijk van deze basis.

Volwassenen hebben door hun voorbeeldfunctie een grote invloed op de taalontwikkeling van een kind. Daarom is het belangrijk dat zij het kind voldoende gelegenheid bieden om luisterbegrip te verwerven en te ontwikkelen. Voor een optimale luisterbegrip-ontwikkeling zorg je als pedagogisch medewerker en leerkracht voor een begrijpelijk taalaanbod en een rijke doordachte taalomgeving.

Je bent effectief bezig wanneer je veel kansen voor taalontwikkeling creëert. Dat doe je onder andere door:

  • interactief en hardopdenkend voor te lezen;
  • uit betekenisvolle teksten;
  • fictie en non-fictie.

Van belang is de taal die ingebracht wordt. Academische (rijke) taal blijkt een groter effect te hebben dan het gebruik van alledaagse taal, ook bij peuters. (Henrichs 2010; 2012).
Het gaat dan om het gebruik van:

  • specifieke technische woorden: zoals ‘moeren en bouten’, ‘sleutelgat’ en ‘deurbel’;
  • specifieke verwijzingen naar ruimte en tijd: bijvoorbeeld ‘in het midden’, ‘gisterochtend’, ‘rond 11 uur’;
  • samengestelde zinnen, bijvoorbeeld oorzaak en gevolg: ‘Marion gleed uit, waardoor zij in de waterplas viel’;
  • samenhang in teksten door het gebruik van voegwoorden: denk aan ‘omdat’, ‘net zoals’, ‘want’ en ‘tenzij’.

Academische taal draagt bij aan het verwoorden van kennis, het begrijpen van instructie en het ook spreken over onderwerpen die niet direct tot de belevingswereld van kinderen behoren.

Pedagogisch medewerker Mariëtte las het boek: Papa, pak je de maan voor mij? (Carle, 1988) voor aan een groepje peuters. Dat resulteerde bij twee peuters in dagelijkse gesprekjes over de vorm en zichtbaarheid van de maan overdag, waarbij begrippen werden ingebracht als:

  • ‘halfrond’;
  • ‘wassende’;
  • ‘afnemende maan’.

Om de kennis van deze peuters te vergroten, maakt Mariëtte in ieder thema gebruik van informatieve boeken naast prentenboeken, wat een fikse verrijking van kennis en academische woordenschat teweeg brengt (Duke, 2000).

Met name voor pedagogisch medewerkers is het gebruiken van informatieve prentenboeken, het inbrengen van academische taal en de didactiek van verschillende vormen van voorlezen een omslag in het denken en handelen geweest.

Pedagogisch medewerker Hatice:

“Ik dacht dat peuters niet geïnteresseerd zouden zijn in informatieve boeken." 

"Die gedachte heb ik bijgesteld. In ieder thema gebruik ik ze nu. Ik kies enkele bladzijden uit en bespreek wat er op de foto’s staat. Daarna zie ik regelmatig kinderen die de foto’s bekijken."

Hardopdenkend en interactief voorlezen

Er is een verschil tussen:

  • hardopdenkend voorlezen;
  • interactief voorlezen;
  • ‘gewoon’ voorlezen (zie het schema verderop in dit artikel).

Tijdens het hardopdenkend voorlezen onderbreekt de pedagogisch medewerker of leerkracht het lezen af en toe door mondeling te demonstreren welke leesstrategie zij gebruikt om de tekst te begrijpen en hoe zij betekenis verleent aan een tekst (ik denk voor).

Bij interactief voorlezen geven leerkracht en leerlingen samen betekenis aan de tekst (wij doen het samen) (Förrer en Van de Mortel, 2010).

Interactie is cruciaal: tekstbegrip ontwikkelt zich niet alleen door te luisteren, maar juist ook door als volwassene taal in te brengen, denkstappen over de inhoud van de tekst te verwoorden, met anderen over de tekst te praten en door een passende betekenisvolle werkvorm over de inhoud van de tekst in te zetten.

Type voorlezen Voorlezen Hardopdenkend voorlezen (modelen) Interactief voorlezen
Handeling

De pedagogisch medewerker/ leerkracht leest voor

De pedagogisch medewerker/leerkracht doet voor hoe zij betekenis geeft aan een tekst en stimuleert tot meedenken De pedagogisch medewerker/leerkracht en kinderen geven samen betekenis aan een tekst.Inzetten van activiteiten die betrokkenheid vergroten en aanzetten tot meedenken
. ‘Ik lees voor’ ‘Ik denk voor’ ‘Wij denken samen’
Interactie-mogelijkheid Weinig interactie

Weinig interactie,

stimuleren van meedenken

Interactie, stimuleren van meedenken

Verschillende types van voorlezen. © CPS, 2013 A. Bouwman & K. van de Mortel

Otter draaide de pot om. De knikkers vielen eruit. Sommige rolden zó het water in. Plop, plop, plop! ‘Hé, mijn knikkers’, riep Wasbeer. ‘Wat doe je nou?’ ‘Dit is een goed huis voor Rups’, antwoordde Otter. ‘Nu ga ik spullen maken. Een bed, want hij moet natuurlijk uitrusten. En een tafel, om aan te eten. En natuurlijk een deurmat, om al die leuke voetjes te vegen.’ ‘Ik ga zwemmen’, zei Wasbeer. 

Uit: Wasbeer en Otter redden een rups. (Lemniscaat: 2009)

Hardopdenkend voorlezen Interactief voorlezen
Een pedagogisch medewerker/leerkracht die hardopdenkend voorleest, leest deze passage voor en gaat dan hardop denken: ‘Ik vraag me af wat Wasbeer er nu van vindt, wat Otter allemaal voor Rups doet. Ik denk echt dat hij het niet leuk vindt. Het is toch zijn knikker pot? Steek je hand eens op als jij ook denkt dat Wasbeer dit niet fijn vindt.’ (…) ‘Ik denk dat we gelijk hebben want hij gaat zwemmen. Maar nú zonder Otter...’

Een leerkracht die interactief voorleest, leest de passage voor en stimuleert vervolgens de inbreng van kinderen, bijvoorbeeld door een vraag te stellen: ‘Wat denken jullie: hoe vindt Wasbeer het dat Otter een huisje maakt voor Rups?’

Verschil tussen hardopdenkend voorlezen en interactief voorlezen © CPS, 2013 K. van de Mortel

Vragen over de tekst

Pedagogisch medewerkers en leerkrachten die de verschillende voorleesvormen kunnen onderscheiden en toepassen tijdens het voorlezen en daarbij vragen stellen die aanzetten tot denken en redeneren, optimaliseren de ontwikkeling van het luisterbegrip.

Er is weinig verschil in de didactische aanpak in de peutercentra en onderbouw. Naarmate leerlingen in een hogere groep zitten en hun denkvaardigheid toeneemt worden teksten complexer. Vraagstellingen en werkvormen worden daarom zorgvuldig afgestemd op de doelgroep.

Pedagogisch medewerkers en leerkrachten stellen vaak veel (toetsende) vragen tijdens het voorlezen, terwijl de achtergrondkennis en woordenschat nog niet eerder zijn verkend. Dat vormt een probleem, omdat wat niet eerst is aangebracht, er niet ‘uitgehaald’ kan worden. Begrippen, verschijnselen en ideeën moeten eerst woorden krijgen, anders kunnen leerlingen niets benoemen.

Het denken van kinderen over de inhoud van teksten, wordt gestimuleerd door vragen te stellen. De Taxonomie van Bloom, uitwerking 21e eeuw ( Andersen & Kratwohl, 2001) is een denkkader om naast de wie, wat, waar, wanneer vragen, ook andere vragen te stellen die het diepere denken stimuleren.

  • Vraag jezelf eens af welke vragen je stelt voor, tijdens en na het lezen van een tekst?
  • Welke uitdagende en passende vervolgvragen stel je daarbij?
  • Wanneer geef je de gelegenheid om de kinderen in duo’s over een vraag te laten denken?
  • Geef je suggesties waarbij je een relatie met de tekst legt om het denken te stimuleren?
Laag Strategie vragen stellen
Creëren

Kun je een nieuw, ander plan bedenken voor Krokodil?

Stel je eens voor dat Krokodil veel kleiner is en geen scherpe tanden heeft, wat zou er dan gebeuren?

Evalueren

Wie is er het dapperst? Waar zie/hoor je dat? 

Wie lost het probleem op voor Krokodil?

Analyseren

Waaraan kun je zien dat Nijlpaard niet bang is voor Krokodil?  Waarin zijn Nijlpaard en Krokodil hetzelfde? 

Welk probleem heeft Krokodil? Waar heb je dat gehoord/gezien?

Toepassen

Wat zou jij willen veranderen aan het antwoord van Nijlpaard?Hoe zou Krokodil zijn probleem kunnen oplossen? 

Wat zou jij de libellen willen vragen?

Begrijpen

Wat is een pestkop en wat is een naarling? 

Waarom zijn de dieren bang voor Krokodil? Waar zie je dat aan?

Onthouden

Wat gebeurde er nadat de Krokodil de kikkers had gezien?Hoe ziet Krokodil eruit?

In deze tabel is het Prentenboek van het Jaar 2014 Krrrrr...okodil (C. Rayner) in de Taxonomie uitgewerkt. © CPS, 2014 A. Bouwman & K. van de Mortel

GRRIM

Het GRRIM (Gradually Release of Responsibility Instruction Model) van Pearson en Gallagher (1983) wordt bij begrijpend luisteren ingezet. De centrale gedachte van dit instructiemodel is, dat door interactief denken over de inhoud van teksten, de ontwikkeling van luisterbegrip wordt bevorderd.

Waar dat nodig is staat de pedagogisch medewerker of leerkracht model. Zij denkt hardop en laat daarmee zien hoe zij over de inhoud van de tekst denkt om deze te begrijpen.

Het model heeft vier fasen, waarbij voor jonge kinderen de derde en vierde fase vaak worden samengevoegd. Het praktijkvoorbeeld in de tabel hierboven illustreert het instructiemodel zoals dat ingezet kan worden in een groep 1-2 van het basisonderwijs.

Het betreft een nadere toelichting van dit instructiemodel en een uitgebreidere versie van een praktijkvoorbeeld bij Krrrr…okodil, In dit model wordt ingegaan op:

  • ik-fase: de leerkracht noemt het leerdoel, activeert kennis en geeft een activiteitenoverzicht;
  • wij-fase: de leerkracht ondersteunt het denken van de kinderen en denkt hardop als de kinderen het tekstdeel onvoldoende begrijpen;
  • jullie-fase: de leerkracht verwerkt samen met de kinderen de tekst op een passende wijze;
  • jij-fase: de leerkracht laat de kinderen de tekst op een passende wijze verwerken.

"Luisteren, denken en begrijpen zijn onmisbare vaardigheden om mee te kunnen doen in de maatschappij." 

Met deze aanpak van begrijpend luisteren wordt de basis voor begrijpend lezen in de midden- en bovenbouw gelegd.

Enkele reacties op de aanpak

Suze, leerkracht groep 1 en 2: ‘Het hardop denken is een geweldige manier om kinderen te helpen hun gedachten te ordenen en te gebruiken. Maria gaf zelden een reactie als ik aan het voorlezen was. Nu doet ze actief mee en gebruikt de woorden die ik tijdens het hardop denken heb ingebracht. Wat een fantastische ervaring’.

Robert, leerkracht groep 1 en 2: ‘Ik stelde veel gesloten, toetsende vragen aan de kinderen. De Taxonomie vind ik een eyeopener en de kinderen denken samen na en komen met verrassende reacties.’

Truus, leerkracht groep 1 en 2: ‘Ik lees nu naast prentenboeken ook informatieve boeken voor. Deze wisselen we uit met de pedagogisch medewerkers van het peutercentrum, waardoor een doorgaande lijn is ontstaan en kinderen meer kennis over allerlei onderwerpen opdoen. Ik ben verbaasd wat zij allemaal weten.’

Danielle, pedagogisch medewerker: ‘Ik was gewend om zelf een verhaal bij de platen van het boek te maken, omdat er moeilijke woorden in de tekst staan, die de peuters niet kenden. Nu lees ik wat er staat en herhaal het boek regelmatig. De kinderen kennen en gebruiken meer woorden door deze aanpak.’

Tips voor de praktijk

  • Lees verschillende tekstgenres voor bij een onderwerp.
  • Denk vooraf na over de vraag: Welke kennis en woordenschat hebben de kinderen nodig om deze tekst te kunnen begrijpen?
  • Gebruik in het kader van woordenschat juist ook academische taal.
  • Overweeg met welke doelstelling je de tekst wilt voorlezen.
  • Maak gebruik van enkele strategieën door deze hardopdenkend voor te doen.
  • Bereid vragen voor waarmee je het denken van kinderen peilt en verder helpt ontwikkelen.

Zie ook:  Verbeter uw resultaten begrijpend luisteren, begrijpend lezen.  Hier staan drie interventies om direct toe te passen.

Literatuur

  • Andersen, W. & Kratwohl, D.(2001) Revised Bloom’s Taxonomy, ga naar www.utar.edu.my/fegt/file/Revised_Blooms_Info.pdf
  • Duke, N. K. (2000). 3.6 minutes per day: The scarcity of informational texts in first grade. Reading Research Quarterly 35(2), 202-224
  • Förrer, M. & Mortel, van de, K. (2010). Lezen…Denken…Begrijpen! Handboek begrijpend lezen. Amersfoort: CPS
  • Henrichs, L.F. (2010). Academic language in early childhood interactions. ’s Hertogenbosch: Uitgeverij BoxPress B.V.
  • Pearson, P. D., & Gallagher, M. C. (1983). The instruction of reading comprehension. Contemporary Educational Psychology, 8, 317–344.

Leestips

  • Rayner, C. (2011). Krrrr…okodil. De Vries- Brouwers: Rotterdam
  • Root, P. & Denise, C. (2003 ) Wat nu Olivier? Roteerdam: Lemniscaat.
  • Miles, E. (2010). Mijn eerste docuboek. Etten Leur: Ars Scribendi.

Dit artikel verscheen eerder in HJK, november 2014

Bouwman, A. & Mortel, K. van (2016) Het optimaliseren van begrijpend leesresultaten.
Geraadpleegd op 30-03-2017,
van http://wij-leren.nl/optimaliseren-begrijpend-lezen-resultaten.php

Gerelateerd

NT2 Onderwijs
NT2 Onderwijs
Anderstalige leerlingen in uw klas wegwijs maken in de Nederlandse taal
Bazalt 
Kleutertaal
Kleutertaal
Taalontwikkeling en -stimulering in groep 1 en 2
Medilex Onderwijs 
Begrijpend luisteren en lezen
Verbeter uw resultaten begrijpend luisteren, begrijpend lezen
Karin van de Mortel
Woordenschat uitbreiden
Woordenschat uitbreiden bij begrijpend lezen en bij de zaakvakken
Paul Filipiak
Denkend lezen
Denkend lezen - begrijpend lezen naar een hoger niveau
Dolf Janson
Leesdorst lessen - 2
Leesdorst lessen (2) – Acht valkuilen van leesmethodes
Paul Filipiak
Leesdorst lessen - 1
Leesdorst lessen (1) – Tien tips voor een goede les
Paul Filipiak
Pedagogisch kader
Pedagogisch kader professionele netwerken onderwijs en kinderopvang
Helèn de Jong
Differentiëren is te leren
Differentiëren is te leren
Helèn de Jong

Leerstijlen
Heeft een didactische aanpak gebaseerd op cognitieve voorkeuren van leerlingen effect op de leesvaardigheid (begrijpend lezen...
Fonemisch bewustzijn
Helpt klappen in lettergrepen om foneembewustzijn bij jonge kinderen te ontwikkelen?
Voorwaarden voor begrijpend lezen
Hoe effectief is het gebruik van leesstrategieën voor het verbeteren van begrijpend lezen van zwakke lezers in het vmbo?
Schrijfmateriaal
Met welk schrijfmateriaal kunnen kinderen het beste leren schrijven?
NT2-stimuleren taalontwikkeling
Hoe stimuleer je effectief de taalontwikkeling van kinderen die Nederlands als tweede taal (NT2) spreken?
Tweetalig onderwijs en schoolprestaties
In hoeverre heeft tweetalig onderwijs invloed op de vakspecifieke kennis en vaardigheden van de leerlingen?
Vliegwielen begrijpend lezen po
Vliegwielen voor begrijpend lezen in het basisonderwijs
Digitale leeskilometers groep 3
Leesvaardig door digitale leeskilometers in groep 3: Differentiatie door inzet van ICT
Effecten digitaal leermiddel
Effecten van een digitaal leermiddel bij het leren lezen
Begrip door zelftoetsen
Beter begrip van informatie in teksten door zelftoetsen
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Animaties taal po
Gebruik van animaties bij taal in basisonderwijs
Leesbegrip zaakvakken po
Training van instructie leesbegrip in leeslessen en geschiedenislessen basisonderwijs
Leesvaardigheid zaakvakken
Verbetering leesvaardigheid voor zaakvakken
Schooltaal woordenschat po
Schooltaal en woordenschat in taalonderwijs op de basisschool
Taalonderwijs BBL
Taalonderwijs in BBL-trajecten MBO
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Begrijpend leesresultaten



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.