Kan muziek(onderwijs) kinderen met taalontwikkelingsstoornissen helpen?

Geplaatst op 12 april 2017

Samenvatting

Het trainen van muzikale vaardigheden kan nuttig zijn voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen. Gevoel voor ritme en toonhoogte helpt om de verschillende klanken in de taal te leren onderscheiden, maar ook syntactische structuren en intonatie te leren herkennen. Ook leent muziekonderwijs zich voor veel herhaling van woorden, klankopeenvolgingen (rijm, minimale klankverschillen) en zinstructuren. Rijmpjes en versjes helpen bij de opbouw van het talige geheugen, de woordenschat en de auditieve waarneming. Ten slotte draagt in groepjes samen zingen of muziek maken indirect bij aan de taalontwikkeling. Dit is erg motiverend en stimuleert samenwerken.

Muziek bestaat net als gesproken taal uit georganiseerd geluid. Muziek en taal zijn dan ook nauw met elkaar verweven. Uit hersenonderzoek bij kinderen met en zonder taalontwikkelingsstoornissen blijkt dat de neurale systemen om taal en muziek te verwerken sterk met elkaar samenhangen. Zingen in een koor en gedurende enige jaren een muziekinstrument bespelen gaat bij 10- of 11-jarige kinderen samen met een vroegere en sterkere ontwikkeling van de betrokken neurofysiologische mechanismen dan bij kinderen die een dergelijke muzikale training niet krijgen. Dit wil echter nog niet zeggen dat muzikale training ook een positief effect heeft bij kinderen met een taalontwikkelingsstoornis.

Zowel de verwerking van talige structuren als die van muzikale structuren vindt plaats in de frontale hersenen, waarbij (gedeeltelijk) dezelfde neurale netwerken betrokken zijn. Muzikale training als onderdeel van taaltherapie zou daarom nuttig kunnen zijn voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen. Muziektherapie kan een positief effect hebben op verschillende taalvaardigheden.

Luisteren en klanken onderscheiden

Luisteren betekent auditieve signalen herkennen en verwerken, ofwel auditieve informatieverwerking. Bij het verwerken van auditieve signalen speelt het onderscheid tussen verschillende spraakklanken een belangrijke rol. Maar voordat je toekomt aan het onderscheiden van de verschillende klanken en het verwerken daarvan, is eerst auditieve aandacht nodig. Deze auditieve aandacht zou bij uitstek gestimuleerd worden door het luisteren naar of vooral het zelf maken van muziek. Zingen of een muziek- of ritme-instrument bespelen heeft een positief effect op de ontwikkeling van de auditieve aandacht en informatieverwerking.

Ritme en taal

Er is dus een positieve relatie tussen muziekles en auditieve verwerkingsvaardigheden, zoals auditieve aandacht en fonologische discriminatie. Maar er is ook een relatie tussen het horen van regelmatige ritmes en het correct verwerken van syntactische informatie. Voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen is het ritmisch meetikken met een metronoom moeilijk, blijkt uit onderzoek. Maar ander onderzoek laat zien dat kinderen met taalontwikkelingsstoornissen die direct voorafgaand aan een syntactische taaltaak een muziekfragment te horen krijgen met een regelmatig ritme, beter presteren dan kinderen die vooraf niets te horen krijgen. Deze onderzoekers bepleiten dan ook het gebruik van ritmische structuren om de verwerking van linguïstische structuren te stimuleren.

Er zijn Nederlandse muziektherapeuten die raps en liedjes gebruiken om emoties te structureren. Tegelijkertijd merken zij dat zingen en rappen de belangstelling voor taal aanwakkert en het taalbewustzijn positief beïnvloedt.

Fonologisch bewustzijn en lezen

Ook bij het lezen spelen auditieve waarneming, aandacht en timing een belangrijke rol. Het lijkt erop dat bij het luisteren naar muziek – ofwel muziekwaarneming – dezelfde mechanismen betrokken zijn als bij het lezen. Kinderen met leesproblemen hebben vaak ook moeite met luisteren en kunnen lastig minimale klankverschillen onderscheiden.

De perceptie van toonhoogteverschillen in muziek hangt positief samen met het fonetisch bewustzijn en bevordert zo de leesvaardigheid. Jarenlange muzikale training heeft een positief effect op het verbale geheugen en op de leesvaardigheid. Maar zelfs met een relatief korte muzikale training van een half jaar kan het luisteren al aanzienlijk verbeteren. Ook kan de muzikale training helpen om onderscheid te maken tussen op elkaar lijkende klanken die het lezen bemoeilijken.

Muziek en woordkennis

Niet alleen klankwaarneming, klankverwerking en leesvaardigheden zouden profiteren van muziekonderwijs. Ook het verbale geheugen, zo belangrijk voor de opbouw van de woordenschat, en de woordproductie zijn erbij gebaat.
 

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Edith van Eck (kennismakelaar) en Margriet Heim (Kohnstamm Instituut)
Vraagsteller: klinisch linguïst

Vraag

In hoeverre kan het inzetten van muziek(onderwijs) kinderen met taalontwikkelingsstoornissen (TOS) helpen bij het verbeteren van hun taalvaardigheid?

Kort antwoord

Er zijn in de literatuur geen beschrijvingen gevonden van speciale muziekprogramma’s voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen en er is dus ook geen onderzoek bekend naar de specifieke effecten van specifieke muziekprogramma’s bij deze groep kinderen. Toch zijn er wel diverse aanwijzingen vanuit onderzoek dat het trainen van muzikale vaardigheden nuttig kan zijn voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen. Het stimuleren van het gevoel voor ritme en toonhoogte helpt bij het onderscheiden van verschillende klanken in de taal, maar ook bij het herkennen van syntactische structuren en intonatie.

Ook leent muziekonderwijs zich voor veel herhaling van woorden, klankopeenvolgingen (rijm, minimale klankverschillen) en zinstructuren. Rijmpjes en versjes helpen bij de opbouw van het talige geheugen, de woordenschat en de auditieve waarneming. Ten slotte draagt het in groepjes samen zingen of muziek maken indirect bij aan de taalontwikkeling, omdat het erg motiverend is en het samenwerken stimuleert.

Toelichting antwoord

Muziek bestaat net als gesproken taal uit georganiseerd geluid. Muziek en taal zijn dan ook nauw met elkaar verweven, dat is het algemene beeld dat naar boven komt uit het beknopte literatuuronderzoek dat voor de beantwoording van de vraag is uitgevoerd. Onderstaande toelichting gaat nader in op de relaties die in de wetenschappelijke literatuur gelegd worden tussen muziek en taal en hoe de taaltherapie daarvan gebruik zou kunnen maken.

Uit hersenonderzoek bij kinderen met en zonder taalontwikkelingsstoornissen blijkt dat de neurale systemen om taal en muziek te verwerken sterk met elkaar samenhangen (Jentschke et al., 2008). Jentschke en collega’s tonen in een vervolgstudie aan dat zingen in een koor en het gedurende enige jaren bespelen van een muziekinstrument bij 10- of 11-jarige kinderen samengaat met een vroegere en sterkere ontwikkeling van de betrokken neurofysiologische mechanismen dan bij kinderen die een dergelijke muzikale training niet gekregen hebben (Jentschke & Koelsch, 2009). Dit wil echter nog niet zeggen dat muzikale training ook een positief effect heeft bij kinderen bij wie de diagnose taalontwikkelingsstoornis al gesteld is.

Een zeer recent proefschrift bevestigt de hypothese dat zowel de verwerking van talige structuren als die van muzikale structuren plaatsvindt in de frontale hersenen waarbij (gedeeltelijk) dezelfde neurale netwerken betrokken zijn (Kunert, 2017). Deze hypothese, de Shared syntactic integration resource hypothesis, geeft grond aan de gedachte dat muzikale training als onderdeel van taaltherapie nuttig kan zijn voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen. Wan & Schlaug (2010) laten in een reviewstudie zien dat muziektherapie een positief effect kan hebben op verschillende taalvaardigheden. Volgens hen kunnen vooral kinderen met taalontwikkelingsstoornissen baat hebben bij intensieve muziektherapie, omdat ook volgens hen bij muziek en taal overlappende hersengebieden betrokken zijn.

Luisteren en het onderscheiden van klanken

Luisteren betekent het verwerken van auditieve signalen, ofwel auditieve informatieverwerking. Kinderen leren het auditieve systeem stap voor stap kennen en gebruiken door een actief proces waarbij geluidsprikkels moeten worden gefilterd en bewerkt om er informatie uit te halen. Het onderscheiden van klanken vereist een heel nauwkeurige timing van minimale verschillen (Mieras, 2010). Er is brede overeenstemming onder onderzoekers over het belang van muzikale training voor de ontwikkeling van het auditieve systeem.

Bij het verwerken van auditieve signalen speelt het onderscheid tussen verschillende spraakklanken dus een belangrijke rol. Maar voordat je toekomt aan het onderscheiden van de verschillende klanken en het verwerken daarvan, is eerst auditieve aandacht nodig. Deze auditieve aandacht zou volgens onderzoek bij uitstek gestimuleerd worden door het luisteren of het zelf maken van muziek (Hurks, 2016).

Vooral het zelf maken van muziek door te zingen of door zelf een ritme-instrument of een muziekinstrument te bespelen heeft een positief effect op de ontwikkeling van de auditieve aandacht en informatieverwerking, zo blijkt uit een flink aantal studies. Dat zelfs dove kinderen baat kunnen hebben bij muzieklessen werd aangetoond door Rochette, Moussard & Bigand (2014). Na enkele jaren wekelijkse muziekles presteren de dove kinderen in hun onderzoek beter op een fonetische discriminatietest dan dove kinderen die geen muziekles hebben gevolgd.

Kraus en collega’s (2014) bestudeerden de invloed van muziekprogramma’s op de neurologische verwerking van spraak in kinderen uit achterstandssituaties met een hoog risico op leerproblemen. Na twee jaar muziektraining konden deze kinderen de stopconsonanten (t, k, p, d, b) beter van elkaar onderscheiden en bleek er sprake van een duidelijke verbetering van de neurale verbindingen die verantwoordelijk zijn voor het onderscheiden van klanken.

Ritme en taal

Er zijn niet alleen studies die een positieve relatie aantonen tussen muziekles en auditieve verwerkingsvaardigheden, zoals auditieve aandacht en fonologische discriminatie, er zijn ook studies die evidentie leveren voor de relatie tussen het horen van regelmatige ritmes en het correct verwerken van syntactische informatie. Het ritmisch meetikken met een metronoom blijkt volgens onderzoek van onder andere Corriveau en Goswami (2009) moeilijk voor kinderen met taalontwikkelingsstoornissen. Maar uit ander onderzoek blijkt dat kinderen met taalontwikkelingsstoornissen die direct voorafgaand aan een syntactische taaltaak een muziekfragment te horen krijgen met een regelmatig ritme, beter presteren dan kinderen die vooraf niets te horen kregen (Bedoin et al, 2016). Deze onderzoekers bepleiten dan ook het gebruik van ritmische structuren om de verwerking van linguïstische structuren te stimuleren.

Uit heel recent vragenlijstonderzoek (Uhlig, Dimitriads, Hakvoort & Scherder, 2017) blijkt dat Nederlandse muziektherapeuten ook raps en liedjes gebruiken, maar dan vooral om emoties te structureren. Dit blijkt een gunstige invloed te hebben op agressieregulatie en het verminderen van spanning. Maar deze muziektherapeuten rapporteren ook dat zingen en rappen de belangstelling voor taal aanwakkert en het taalbewustzijn positief beïnvloedt.

Fonologisch bewustzijn en lezen

Ook bij lezen spelen auditieve waarneming, aandacht en timing een belangrijke rol. Het lijkt erop dat bij het luisteren naar muziek – ofwel muziekwaarneming – dezelfde mechanismen betrokken zijn als bij het lezen (Hurks, 2016). Kinderen met leesproblemen hebben vaak ook moeite met luisteren en met het waarnemen van het onderscheid tussen minimale klankverschillen.

In een review van onderzoek naar de effecten van muziektraining op de structurele en functionele organisatie van de hersenen rapporteren Wan en Schlaug (2010) dat de perceptie van toonhoogteverschillen in muziek positief samenhangt met het fonetisch bewustzijn en zo de leesvaardigheid bevordert. Jarenlange muzikale training heeft volgens de literatuur die zij aanhalen een positief effect op het verbale geheugen en op de leesvaardigheid. Maar zelfs een relatief korte muzikale training van een half jaar kan volgens onderzoek dat Mieras (2010) aanhaalt het luisteren al aanzienlijk verbeteren en helpen bij het onderscheiden van op elkaar lijkende klanken die het lezen bemoeilijken.

Muziek en woordkennis

Niet alleen klankwaarneming, klankverwerking en leesvaardigheden zouden profiteren van muziekonderwijs, ook het verbale geheugen, zo belangrijk voor de opbouw van de woordenschat, en de woordproductie zijn erbij gebaat. Zo toont een recente Nederlandse studie (Hurks, Schuurmans & Conijn, 2014) aan dat leerlingen van groep 8 die gedurende een schooljaar vier uur per week een muziekprogramma gevolgd hebben, beter presteren op semantische vloeiendheid (in één minuut zoveel mogelijk woorden noemen van een bepaalde semantische categorie) en fonemische verbale vloeiendheid (zoveel mogelijk woorden noemen met dezelfde beginklank).

Conclusie

Hoewel er veel onderzoek gedaan is naar de relaties tussen muziek en taal, zijn er nog geen specifieke programma’s ontwikkeld die via muziek werken aan onderscheiden taalvaardigheden. Het onderzoek naar de relaties is onder te verdelen in twee typen onderzoek. Ten eerste is er vrij veel onderzoek gedaan naar de effecten van langdurige blootstelling aan muziek of langdurige actieve muziekbeoefening op bepaalde taalvaardigheden en op de betrokken neurale netwerken in het brein. Het tweede type onderzoek betreft de effecten van blootstelling aan bepaalde stimuli zoals een muziekfragment met een regelmatig ritme direct voorafgaand aan een bepaalde taaltaak.

Het lijkt de moeite waard om de huidige onderzoeksbevindingen te vertalen in gestructureerde en wel omschreven muziektrainingsprogramma’s, die vervolgens experimenteel onderzocht kunnen worden op hun effectiviteit bij kinderen met taalontwikkelingsstoornissen.

Geraadpleegde bronnen

  • Bedoin, N., Brisseau, L., Molinier, P., Roch, D., & Tillmann, B. (2016). Temporally Regular Musical Primes Facilitate Subsequent Syntax Processing in Children with Specific Language Impairment. Frontiers in Neuroscience, 10.
  • Corriveau, K. H., & Goswami, U. (2009). Rhythmic motor entrainment in children with speech and language impairments: tapping to the beat. Cortex, 45(1), 119-130.
  • Hurks, P. (2016). ‘De effecten van het beluisteren of zelf maken van muziek op het cognitief functioneren van kinderen en volwassenen’. In: Lutke, S., Zó werkt instrumentaal muziekonderwijs op school. Handboek voor startende Leerorkest-scholen. Expertisecentrum Leerorkest.
  • Hurks, P. P. M., Schuurmans, M. A., & Conijn, P. A. (2014). Effecten van het langdurig volgen van lessen op het gebied van muziek, taal of techniek op cognitie en de persoonlijkheid van kinderen. Tijdschrift voor neuropsychologie, 9(1).
  • Jentschke, S., Koelsch, S., Sallat, S., & Friederici, A. D. (2008). Children with specific language impairment also show impairment of music-syntactic processing. Journal of Cognitive Neuroscience, 20(11), 1940-1951.
  • Jentschke, S., & Koelsch, S. (2009). Musical training modulates the development of syntax processing in children. Neuroimage, 47(2), 735-744.
  • Kraus, N., Slater, J., Thompson, E. C., Hornickel, J., Strait, D. L., Nicol, T., & White-Schwoch, T. (2014). Music enrichment programs improve the neural encoding of speech in at-risk children. Journal of Neuroscience, 34(36), 11913-11918.
  • Kunert, R. (2017). Music and language comprehension in the brain (Doctoral dissertation, Radboud University Nijmegen Nijmegen).
  • Lei, R. van der, Haverkort, F., & Noordam, L. (2015). Muziek Meester! volgens nieuwste kennisbasis. 4e druk. Amersfoort: Thieme Meulenhoff.
  • Mieras, M. (2010). Wat muziek doet met kinderhersenen. Jeugdcultuurfonds: www.lkca.nl/publicaties/informatiebank.
  • Rochette, F., Moussard, A., & Bigand, E. (2014). Music lessons improve auditory perceptual and cognitive performance in deaf children. Frontiers in human neuroscience, 8, 488.
  • Uhlig, S., Dimitriadis, T., Hakvoort, L., & Scherder, E. (2017). Rap and singing are used by music therapists to enhance emotional self-regulation of youth: Results of a survey of music therapists in the Netherlands. The Arts in Psychotherapy, 53, 44-54.
  • Wan, C. Y., and Schlaug, G. (2010). Music making as a tool for promoting brain plasticity across the life span. Neuroscientist 16, 566–577. doi:10.1177/1073858410377805

Gerelateerd

Opleiding Specialist Taal
Opleiding Specialist Taal
Een brede opleiding over taal, taalontwikkeling en didaktiek
OnderwijsAdvies 
Begrijpend lezen
Begrijpend lezen
verder vorm geven aan taal- en leesonderwijs
Timpaan Onderwijs 
NT2 Onderwijs
NT2 Onderwijs
Anderstalige leerlingen in uw klas wegwijs maken in de Nederlandse taal
Bazalt | HCO | RPCZ 
Kleutertaal
Kleutertaal
Taalontwikkeling en -stimulering in groep 1 en 2
Medilex Onderwijs 
Hoe kinderen leren
Hoe kinderen leren: intelligentie - leerprocessen
Arja Kerpel
Componeren
Componeren in de klas
Vera Meewis










Leerstijlen
Heeft een didactische aanpak gebaseerd op cognitieve voorkeuren van leerlingen effect op de leesvaardigheid (begrijpend lezen...
Effectiviteit van NT2 onderwijs
NT2 onderwijs in s(b)o en regulier basisonderwijs
Effect geanimeerde prentenboeken op taalontwikkeling
Hebben geanimeerde prentenboeken effect op risicoleerlingen?
Handschrift- en leesproblemen
Welke samenhang is er tussen handschrift- en leesproblemen?
Invloed van nederlandse taal op de woordenschatontwikkeling
Nederlandse taal en woordenschatontwikkeling
Draagt kunsteducatie bij aan sociaal-emotionele vaardigheden?
Draagt kunsteducatie bij aan sociaal-emotionele vaardigheden?
Leesprestaties verhogen door modeling en leesstrategieŽn
Gaan leesprestaties omhoog door modeling en leesstrategie-onderwijs?
Is muziekonderwijs een hulpmiddel bij taal?
Kan muziek(onderwijs) kinderen met taalontwikkelingsstoornissen helpen?
ontwerpcriteria samenwerking scholen en partners
Samenwerking tussen scholen en educatieve partners
Relatie werkbelasting en vakkennis
Is er een relatie tussen ervaren werkbelasting en bekwaamheid?
Schrijfmateriaal
Met welk schrijfmateriaal kunnen kinderen het beste leren schrijven?
NT2-stimuleren taalontwikkeling
Hoe stimuleer je effectief de taalontwikkeling van kinderen die Nederlands als tweede taal (NT2) spreken?
Invloed taalvaardigheid op doorstromen
Doorstromen naar het hbo: heeft taalvaardigheid invloed?
Tweetalig onderwijs en schoolprestaties
In hoeverre heeft tweetalig onderwijs invloed op de vakspecifieke kennis en vaardigheden van de leerlingen?
Verschillen taalverwerving vluchtelingkinderen
Mondelinge tweedetaalverwerving bij vluchtelingenkinderen
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Animaties taal po
Gebruik van animaties bij taal in basisonderwijs
Taalonderwijs BBL
Taalonderwijs in BBL-trajecten MBO
Schooltaal woordenschat po
Schooltaal en woordenschat in taalonderwijs op de basisschool
Taallijn peuters kleuters
Het effect van Taallijn bij peuters en kleuters
Beginnende geletterdheid
Leergedrag kleuters legt belangrijke basis voor het leren lezen
ICT-vroege geletterdheid
Kenmerken van ICT-rijke leeromgevingen voor vroege geletterdheid
Toetsvormen
Reviewstudie: verbinding tussen leerdoelen, instructie en toetsen in taalonderwijs
Interactief taalonderwijs
Interactief taalonderwijs voor achterstandsleerlingen
Vroege ontwikkeling geletterdheid
Integreren van ICT-rijke leeromgevingen voor de vroege ontwikkeling van geletterdheid door leerkrachten
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]




Is muziekonderwijs een hulpmiddel bij taal?

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.