Beroepspraktijkvorming (bpv): hoe bereiden mbo studenten zich goed voor?

Geplaatst op 31 januari 2022

Succesvol voorbereiden op bpv: zes bouwstenen voor effectief werkplekleren

In het middelbaar beroepsonderwijs speelt werkplekleren een centrale rol. Studenten brengen een aanzienlijk deel van hun opleiding door op de werkplek, waar zij kennismaken met het beroep, vaardigheden ontwikkelen en leren functioneren binnen een beroepscontext. Deze zogenoemde beroepspraktijkvorming (bpv) is wettelijk verplicht, maar de invulling ervan is aan de praktijk overgelaten. Juist daarom is een goede voorbereiding essentieel: niet alleen voor de student, maar ook voor de opleiding en het leerbedrijf.

Een succesvolle bpv begint niet op de eerste stagedag, maar al bij de start van de opleiding. In dit artikel worden zes bouwstenen besproken voor een doordachte voorbereiding op werkplekleren. Deze zijn gebaseerd op actuele inzichten uit onderzoek en praktijkervaringen in het mbo.

1. Duidelijke doelen en passende werkvormen

Bpv kent meerdere doelen. Studenten oriënteren zich op het beroep, ontwikkelen beroepsvaardigheden en leren deelnemen aan het beroepsdomein. Elke bpv-periode heeft daarbij een andere nadruk. In het begin ligt de nadruk vaak op oriëntatie; in latere fasen op zelfstandige participatie en vakmanschap.

Voor elke fase is het van belang dat studenten, docenten en leerbedrijven weten welke doelen centraal staan. Daarbij hoort ook dat de werkvormen afgestemd zijn op die doelen. Zo is het maken van een bedrijfsprofiel geschikt bij een oriëntatiefase, terwijl actief meewerken en reflecteren logischer is bij het doel ‘participatie’. Een heldere koppeling tussen doel, werkvorm en leeractiviteit helpt studenten te begrijpen wat van hen verwacht wordt en waarom.

2. Verbinding met het curriculum

Veel studenten ervaren een kloof tussen school en bpv. Ze zien school als de plek om te leren en bpv als de plek om te werken. Die scheiding is begrijpelijk, maar onwenselijk. Juist in de praktijk doen zich rijke leermomenten voor die verbonden zijn met het schoolcurriculum.

Het is daarom belangrijk om expliciet te maken dat de bpv deel uitmaakt van het totale leertraject. Dit kan door opdrachten in de bpv direct te koppelen aan lessen op school, bijvoorbeeld in loopbaanoriëntatie of beroepsvaardigheden. Docenten kunnen met studenten bespreken welke leerdoelen op de werkplek aan bod komen en hoe die aansluiten bij de ontwikkeling van het beroepsbeeld.

3. Voorbereiden op het werkveld

Voor veel studenten is de werkplek een onbekende wereld, met eigen regels, routines en verwachtingen. Een goede voorbereiding helpt hen om die wereld beter te begrijpen en met meer vertrouwen binnen te stappen.

Opleidingen kunnen dit doen door mensen uit het werkveld op school uit te nodigen, door bedrijfsbezoeken te organiseren, of door ouderejaars studenten hun ervaringen te laten delen. Door praktijkverhalen en situaties te bespreken, krijgen studenten een realistischer beeld van wat hen te wachten staat. Dit helpt niet alleen bij het opbouwen van beroepsbeeld, maar ook bij het ontwikkelen van realistische verwachtingen en gedragsrepertoire.

4. Ondersteunen bij leren leren

Werkplekleren vraagt veel van het zelfsturend vermogen van studenten. Ze moeten niet alleen hun taken uitvoeren, maar ook leren reflecteren op hun eigen leerproces. Dit leervermogen ontwikkelt zich niet vanzelf.

Zelfregulatie is hierin een sleutelbegrip: studenten plannen hun leeractiviteiten, volgen hun voortgang, evalueren hun prestaties en stellen zo nodig bij. Opleidingen kunnen studenten ondersteunen bij het ontwikkelen van deze vaardigheden, bijvoorbeeld door middel van leergesprekken, logboeken of leerdoelkaarten. Methodes zoals WISH (Wat, Inbreng, Strategie, Hulpvraag) kunnen hierbij helpen, zeker als ze samen met het werkveld worden ingezet.

5. Zorgvuldige matching tussen student en werkplek

Een passende match tussen student en werkplek is cruciaal. Studenten leren het meest op plekken waar de leermogelijkheden aansluiten bij hun niveau, interesses en behoeften. Tegelijkertijd moeten leerbedrijven weten wat ze kunnen verwachten en wat hun rol is in de begeleiding.

Matching vraagt om goede communicatie tussen opleiding, student en leerbedrijf. Studenten letten vaak op sfeer en ontwikkelkansen; opleiders kijken naar motivatie en sociale vaardigheden. Door deze verwachtingen met elkaar te bespreken en goed te documenteren, kunnen misverstanden worden voorkomen. Opleidingen kunnen hierin een bemiddelende rol spelen en zo bijdragen aan een succesvolle plaatsing.

6. Afstemming en samenwerking met het werkveld

Een goed bpv-traject vraagt om samenwerking tussen opleiding en leerbedrijf. In de praktijk blijkt dat deze afstemming niet vanzelfsprekend is. Leerbedrijven zijn niet altijd goed op de hoogte van het curriculum en weten niet altijd wat van hen verwacht wordt.

Regelmatig overleg over leerdoelen, werkvormen, begeleiding en beoordeling is daarom noodzakelijk. Dit overleg kan plaatsvinden in de vorm van een voorbereidend gesprek, gezamenlijke afspraken op papier of terugkomdagen tijdens de bpv-periode. Belangrijk is dat het geen eenrichtingsverkeer is: ook leerbedrijven hebben expertise en ideeën over wat goede beroepsvorming inhoudt.

Tot slot: het belang van voorbereiding serieus nemen

Uit verschillende onderzoeken blijkt dat een goede voorbereiding op de bpv bijdraagt aan de motivatie, inzet en leerresultaten van studenten. Toch is dit aspect nog onderbelicht in veel mbo-opleidingen. Er is behoefte aan een structurele en doordachte aanpak waarin de zes besproken bouwstenen als uitgangspunt kunnen dienen.

Door tijdig te investeren in doelgerichtheid, curriculumverbinding, kennismaking met het werkveld, leerstrategieën, zorgvuldige matching en samenwerking met leerbedrijven, wordt de kans op succesvolle werkplekervaringen aanzienlijk vergroot. Daarmee krijgt werkplekleren de plaats die het verdient: als volwaardig en integraal onderdeel van het leertraject van iedere mbo-student.

Geraadpleegde bronnen

• Achtziger, A., Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2008). Implementation intentions and shielding goal striving from unwanted thoughts and feelings. Personality and Social Psychology Bulletin, 34(3), 381-393. Te raadplegen op: http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0146167207311201.
• Adriaanse, M.A., Oettingen, G., Gollwitzer, P.M., Hennes, E.P., De Ridder, D.T. & De Wit, J.B. (2010). When planning is not enough: Fighting unhealthy snacking habits by mental contrasting with implementation intentions (MCII). European Journal of Social Psychology, 40, 1277-1293. Te raadplegen op: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1002/ejsp.730.
• Benner, P. (2015). Curricular and pedagogical implications for the Carnegie study ‘Educating Nurses, a call for radical transformation’. In: Asian Nursing Research, 9, pp. 1-6. Te raadplegen op: https://www.asian-nursingresearch.com/article/S1976- 1317(15)00013-4/pdf.
• Duckworth, A.L., Grant, H., Loew, B., Oettingen, G., & Gollwitzer, P.M. (2011). Self- regulation strategies improve self-discipline in adolescents: benefits of mental contrasting and implementation intentions. Educational Psychology, 31, 17-26. Te raadplegen op: https://kops.uni- konstanz.de/bitstream/handle/123456789/17105/gollwitzer_strategies.pdf?sequence=2.
• Gollwitzer, P. M., & Oettingen, G. (2011). Planning promotes goal striving. In K. D. Vohs & R. F. Baumeister (Eds.), Handbook of self-regulation: Research, theory, and applications (2nd ed., pp. 162-185). New York: Guilford. Te raadplegen op: https://kops.uni- konstanz.de/bitstream/handle/123456789/17109/Gollwitzer_Planning.pdf?sequence=1&i sAllowed=y.
• Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, Vol 54(7), 493-503. Te raadplegen op: https://kops.uni- konstanz.de/bitstream/handle/123456789/10101/99Goll_ImpInt.pdf?sequence=1&isAllo wed=y.
• Henderson, M. D., de Liver, Y., & Gollwitzer, P. M. (2008). The effects of an implemental mind-set on attitude strength. Journal of Personality and Social Psychology, 94(3), 396. Te raadplegen op: http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.594.8553&rep=rep1&type=pdf.
• Hermanussen, J. & Christoffels, I. (2017). Stagematching in het mbo. Verschillende perspectieven. Den Bosch: ECBO. Te raadplegen op: https://ecbo.nl/25102016/wp- content/uploads/2017/07/ecbo.17-263-Stagematching-in-het-mbo.pdf.
• Hoeve, A. & Van Vlokhoven, H. (2017). Werkplekleren: Onmisbare ‘inwijding’ in het beroep. Canon Beroepsonderwijs. Te raadplegen op: http://www.canonberoepsonderwijs.nl/werkplekleren
• Jossberger, H. (2011). Toward Self-Regulated Learning in Vocational Education: Difficulties and Opportunities. PhD thesis, Open University, Heerlen. Te raadplegen op: http://dspace.ou.nl/bitstream/1820/3417/1/Proefschrift_Jossberger.pdf.
• Klarus, R. & Van Vlokhoven, H. (2014). WISH: Zelfregulatie als hefboom voor competentieontwikkeling. WEBEDU. Artikelnummer EP124030002.
• McDaniel, M. A., Howard, D. C., & Butler, K. M. (2008). Implementation intentions facilitate prospective memory under high attention demands. Memory & Cognition, 36(4), 716-724. Te raadplegen op: https://link.springer.com/content/pdf/10.3758/MC.36.4.716.pdf.
• Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2016). Handreiking verbeterplan bpv 2016-2018. Te raadplegen op: http://www.mboinbedrijf.nl/images/handreiking- verbeterplan-bpv.pdf.
• Nieuwenhuis, A.F.M. & Van Woerkom, M. (2006). Rationales achter werkplekleren. In: Pedagogische Studiën, (83)5, pp. 343-354. Te raadplegen op: http://pedagogischestudien.nl/download?type=document&identifier=616716.
• Nieuwenhuis, L., Hoeve, A., Nijman, D-J. & Van Vlokhoven, H. (2017). Pedagogisch- didactische vormgeving van werkplekleren in het initieel beroepsonderwijs: een internationale reviewstudie. HAN, Kenniscentrum Kwaliteit van Leren, Nijmegen. Te raadplegen op: https://www.nro.nl/wp- content/uploads/2015/09/reviewwerkplekleren_405-15-710.pdf.
• Oettingen, G., & Gollwitzer, P. M. (2010). Strategies of setting and implementing goals: Mental contrasting and implementation intentions. In J. E. Maddux & J. P. Tangney (Eds.), Social psychological foundations of clinical psychology (pp. 114-135). New York: Guilford. Te raadplegen op: http://www.psych.nyu.edu/oettingen/Oettingen,%20G.,%20&%20Gollwitzer,%20P.%20 M.%20(2010).%20In%20J.%20E.%20Maddux%20&%20J.%20P.%20Tangney%20(Eds.).pdf.
• Parks-Stamm, E. J., Gollwitzer, P. M., & Oettingen, G. (2007). Action control by implementation intentions: Effective cue detection and efficient response initiation. Social Cognition, 25(2), 248-266.Te raadplegen op: http://www.psych.nyu.edu/oettingen/Parks- Stamm,%20E.%20J.,%20Gollwitzer,%20P.%20M.,%20&%20Oettingen,%20G.%20(2007).%20Action%20control%20by%20implementation%20intentions.pdf.
• Stadler, G., Oettingen, G., & Gollwitzer, P.M. (2009). Physical activity in women: Effects of a self regulation intervention. American Journal of preventive Medicine, 36, 29-34. Te raadplegen op: https://www.psych.nyu.edu/gollwitzer/09_Stadler_Oettingen_Gollwitzer_Physical_Activit y_in_Wom.pdf.
• Van Vlokhoven, H., Van Merriënboer, J. & Nieuwenhuis, L. (2015). Contributions to Learning at the Workplace: a Perspective of apprentices in Secondary Vocational Education and training. IJRVET Conference, Bremen, September 3, 2015.
• Van Vlokhoven, H,. Klarus, R., Van Merriënboer, J. & Nieuwenhuis, L. (2014). Improving learning in apprenticeships: the effect of Mental Contrasting with Implementation Intentions. AERA conferentie, Philadelphia PA, 2-7 april 2014.
• Van Vlokhoven, H. & Klarus, R. (2014). “De theorie achter WISH”. In: R. Klarus & H. van Vlokhoven, WISH: Zelfregulatie als hefboom voor competentieontwikkeling (pp. 98-112) WEBEDU. Artikelnummer EP124030002.
• Webb, T. L., & Sheeran, P. (2007). How do implementation intentions promote goal attainment? A test of component processes. Journal of Experimental Social Psychology, 43(2), 295-302. Te raadplegen op: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1348/014466607X267010.

[1] In deze review zijn de gevonden artikelen beoordeeld op empirische kwaliteit/bewijslast aan de hand van de effectladder van Van Yperen & Veerman (2008). Zij hanteren 4 effectniveaus: (1) de interventie is goed beschreven; (2) de interventie is in theorie effectief, (3) de interventie is doeltreffend; en (4) de interventie is werkzaam. In de uiteindelijke selectie van artikelen hebben Nieuwenhuis et al. (2017) enkel die studies meegenomen met een score 3 of 4. Dat neemt niet weg dat er ook in de andere studies aanwijzingen zijn gevonden voor de invulling van een effectieve voorbereiding.