Welke inzet van sociogrammen geeft leerkrachten in het primair onderwijs het best inzicht in sociale relaties tussen leerlingen?

Geplaatst op 20 september 2021

Een sociogram geeft een leraar inzicht in de sociale relaties in een klas. De nominatieprocedure wordt daarvoor het meest gebruikt. Leerlingen nomineren dan hun klasgenoten aan de hand van vragen, zoals: met wie speel je graag? Deze procedure is het betrouwbaarst wanneer leerlingen een ongelimiteerd aantal medeleerlingen mogen nomineren. Andere methoden zijn de ratingprocedure, de paarsgewijze vergelijking en de observatiemethode. Alle methoden hebben zowel voor- als nadelen.

De mate waarin leerlingen erin slagen om positieve relaties aan te gaan met klasgenoten heeft invloed op hun huidige en toekomstige functioneren. Zo blijkt er een redelijk sterke relatie te bestaan tussen sociale acceptatie en schoolprestaties. Ook een positief klasklimaat heeft invloed op het leren van leerlingen.
Een sociogram helpt om inzicht te krijgen in de sociale relaties in een klas. Zo zie je bijvoorbeeld sneller hoe een leerling in een groep ligt en of leerlingen positieve relaties met elkaar opbouwen.

De nominatieprocedure is populair

De meest gebruikte manier om een sociogram te maken is de nominatieprocedure. Hierbij vraagt de leraar (mondeling of schriftelijk) om klasgenoten te nomineren met vragen als: met wie speel je wel of niet graag? Of: met wie werk je graag of niet graag samen?
In het voorbeeld in figuur 1 zijn de antwoorden in een sociogram weergegeven. De pijlen geven de relaties tussen leerlingen aan; de richting geeft aan op wie de nominatie is gericht. Drie leerlingen hebben S1 positief genomineerd en één leerling heeft S1 negatief genomineerd.


Figuur 1: Voorbeeld van een sociogram

Ongelimiteerde nominaties hebben de voorkeur boven gelimiteerde

Leraren kunnen het aantal nominaties begrenzen, bijvoorbeeld zodat elke leerling maximaal drie nominaties mag geven. Een nadeel kan zijn dat leerlingen minder groepsgenoten nomineren dan ze eigenlijk zouden willen. Ook als het om een grote groep gaat kan zo’n begrenzing een vertekend sociogram opleveren.
Ongelimiteerde nominaties leveren betrouwbaardere data op en verdienen daardoor de voorkeur, ondanks dat ze meer tijd en moeite kosten en leerlingen soms minder selectief zijn in hun keuze.

Voor- en nadelen van andere sociometrische methoden

Andere methoden om de sociale relaties in een klas in kaart te brengen zijn de ratingprocedure, de paarsgewijze vergelijking (paired comparison) en de observatiemethode. Ook deze methoden hebben voor- en nadelen:

  • Bij de ratingprocedure beoordeelt elke leerling per vraag zijn medeleerlingen op een schaal van 1 tot 5. Jonge leerlingen kunnen een vrolijk, een neutraal en een verdrietig gezichtje aangeven. Vooral bij jongere leerlingen levert dit een betrouwbaarder sociogram op dan bij de nominatieprocedure. Ook blijkt beter boven water te komen welke leerlingen weinig zichtbaar zijn. Het kost wel meer tijd, want alle leerlingen moeten elkaar beoordelen.
  • Bij de paired comparison krijgt een leerling alle mogelijke duo’s van klasgenoten te zien en moet hij steeds een keuze maken op basis van een vraag. Dit levert een breed beeld van de groep op, maar het kost veel tijd: in een klas met 25 leerlingen gaat het om de beoordeling van wel 300 duo’s.
  • Bij de observatiemethode observeren leraren de interacties in de klas aan de hand van een schema. Ze noteren bijvoorbeeld hoe vaak een leerling een klasgenoot positief benadert, met een groet of een compliment. Ook negatieve benaderingen, zoals duwen of uitdagen, houden ze bij. De uitkomsten zijn vaak representatief voor de praktijk. Een nadeel is wel dat observeren tijdrovend is en minder objectief kan zijn.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Floor van der Steijle, Femke van der Wilt (onderzoekers groepsrelaties) en Niek van den Berg (kennismakelaar)
Vraagsteller: leerkracht primair onderwijs

Vraag

Welke inzet van sociogrammen in het primair onderwijs geeft leerkrachten optimaal inzicht in sociale relaties tussen leerlingen?

Kort antwoord

Leerkrachten kunnen sociogrammen op verschillende manieren inzetten; elke manier heeft voor- en nadelen. De nominatieprocedure is de meest gebruikte procedure. Hierbij verdient het gebruik van ongelimiteerde nominaties de voorkeur. Andere methoden om sociale relaties tussen leerlingen te meten zijn de ratingprocedure, de paired comparison en de observatiemethode.

Toelichting antwoord

Sociogrammen geven zicht op sociale relaties

De mate waarin leerlingen erin slagen om positieve relaties aan te gaan met klasgenoten is van belang voor hun huidige en toekomstige functioneren. Een grootschalige meta-analyse laat bijvoorbeeld zien dat er een gemiddelde tot sterke relatie bestaat tussen sociale acceptatie en schoolprestaties (Wentzel et al., 2021). Daarnaast is ook een positief klasklimaat van belang voor het leren van leerlingen (Shapiro, 1993; zie ook Kwitonda, 2017). Om inzicht te krijgen in de sociale relaties in een klas, kan een sociogram worden gemaakt (Asher et al., 1979; zie ook Cillessen & Bukowski, 2018).

De nominatieprocedure wordt het meest gebruikt om een sociogram te maken

Er zijn verschillende procedures voor het afnemen van een sociogram; de meest gebruikte is de nominatieprocedure (Cillessen & Marks, 2017). Hierbij worden leerlingen gevraagd klasgenoten te nomineren aan de hand van vragen als ‘Met wie speel je graag?’ of ‘Met wie werk je graag samen?’ (Asher et al., 1979; zie ook Cillessen & Bukowski, 2018). Bij oudere leerlingen gebeurt dat schriftelijk; bij jongere leerlingen mondeling (Burton Smith, 2015). Meestal worden zowel positieve als negatieve nominaties gebruikt, bijvoorbeeld aan de hand van de vragen ‘Met wie speel je graag?’ (positieve nominatie) en ‘Met wie speel je niet graag?’ (negatieve nominatie).

De antwoorden van leerlingen kunnen visueel worden weergegeven in een sociogram (zie Figuur 1 voor een voorbeeld). De pijlen geven de relaties tussen leerlingen aan, waarbij de richting aangeeft op wie de nominatie is gericht. In het voorbeeld hieronder hebben drie leerlingen S1 positief genomineerd en heeft één leerling S1 negatief genomineerd.

De visualisatie in een sociogram maakt de sociale relaties tussen leerlingen zichtbaar helpt om patronen te ontdekken. Bouwen alle leerlingen positieve relaties op met elkaar? Zijn er leerlingen die buiten de groep vallen? Is er sprake van subgroepen? Daarnaast kan aan de hand van het aantal positieve en negatieve nominaties per leerling in kaart worden gebracht hoe hij of zij in de groep ligt. De positie van leerlingen binnen de groep wordt de sociometrische status genoemd. Er kan daarbij onderscheid worden gemaakt tussen vijf categorieën (Coie et al., 1982; Nelson et al., 2010):

  • populair: leerlingen die over het algemeen aardig (of leuk) worden gevonden,
  • afgewezen: leerlingen die over het algemeen niet aardig worden gevonden,
  • genegeerd: leerlingen die weinig zichtbaar zijn en noch aardig, noch onaardig worden gevonden,
  • controversieel: leerlingen die zeer zichtbaar zijn en zowel aardig als onaardig worden gevonden en
  • gemiddeld: leerlingen die gemiddeld zichtbaar zijn en gemiddeld aardig worden gevonden.

Ongelimiteerde nominaties hebben de voorkeur boven gelimiteerde

Bij de nominatieprocedure kan er gebruik worden gemaakt van gelimiteerde of ongelimiteerde nominaties. Bij gelimiteerde nominaties wordt een leerling gevraagd een vooraf bepaald aantal klasgenoten te noemen; bij ongelimiteerde nominaties mag een leerling een onbeperkt aantal klasgenoten noemen (Cillessen & Bukowski, 2018). In de praktijk worden leerlingen bij ongelimiteerde nominaties meestal gevraagd niet meer dan tien klasgenoten te nomineren. In dat geval wordt er dus eigenlijk gebruik gemaakt van semi-ongelimiteerde nominaties (Franzoi et al., 1994; zie ook Cillessen & Bukowski, 2018).
In sommige studies worden leerlingen gevraagd om exact drie nominaties te geven (gelimiteerde nominaties; bijv. Van der Wilt et al., 2019).

Dat heeft verschillende nadelen. Ten eerste komt het voor dat een leerling meer of minder leerlingen wil nomineren dan de drie nominaties waar om gevraagd wordt. Als de leerling dan wordt gedwongen om drie leerlingen te nomineren, levert dit geen goede representatie op van de werkelijke sociale relaties tussen leerlingen.[1] Ten tweede zou het gebruik van gelimiteerde nominaties bij grote groepen (bijvoorbeeld een gehele jaarlaag) lastig kunnen zijn voor leerlingen, aangezien ze dan veel meer leerlingen hebben om te nomineren dan in een kleinere groep (Cillessen, 2009).

In recente studies wordt meestal gekozen voor ongelimiteerde nominaties. Volgens onderzoekers heeft het gebruik van ongelimiteerde verschillende voordelen ten opzichte van het gebruik van gelimiteerde nominaties (Babcock et al., 2014; Gazelle et al., 2015). Zo blijken bijvoorbeeld data verkregen door het gebruik van ongelimiteerde nominaties betrouwbaarder dan data verkregen met gelimiteerde nominaties (Babcock et al., 2014). Het gebruik van ongelimiteerde nominaties heeft echter ook nadelen. Zo kost de nominatieprocedure met ongelimiteerde nominaties meer tijd en moeite, wat bij leerlingen kan leiden tot frustratie en vermoeidheid (Newcomb & Bukowski, 1983; Poulin & Dishion, 2008; zie ook Van den Berg et al., 2020). Ook kunnen leerlingen minder selectief zijn in hun keuze.

Bij gelimiteerde nominaties is het aantal klasgenoten dat leerlingen mogen nomineren immers beperkt en dienen ze dus goed na te denken over wie ze wel en niet mogen nomineren. Bij ongelimiteerde nominaties is dat niet het geval en dat kan ervoor zorgen dat leerlingen klasgenoten nomineren die ze in de praktijk niet zouden selecteren (bijv. als ze mogen kiezen met wie ze samenwerken). Daardoor kan de validiteit van de nominatieprocedure met ongelimiteerde nominaties lager zijn die van de nominatieprocedure met gelimiteerde nominaties (Terry, 2000).

Andere sociometrische methoden hebben ook voor- en nadelen

Andere methoden om de sociale relaties in een klas in kaart te brengen zijn de ratingprocedure, de paarsgewijze vergelijking en de observatiemethode (Cillessen & Bukowski, 2018).

  • Bij de ratingprocedure beoordeelt elke leerling alle medeleerlingen aan de hand van vragen (zoals ‘Hoe graag speel je met …’) op een schaal, bijvoorbeeld een schaal van 1 tot 5 bij oudere leerlingen en een schaal met een vrolijk, een neutraal en een verdrietig gezichtje bij jongere leerlingen (Olson & Lifgren, 1988). De ratingprocedure blijkt betrouwbaarder dan de nominatieprocedure, zeker bij jongere leerlingen (Asher et al., 1979; zie ook Cillessen & Bukowski, 2018). De ratingprocedure geeft ook een vollediger en nauwkeuriger beeld van de sociale relaties in een klas dan de nominatieprocedure (Maassen et al., 1998). Zo kan het niet positief nomineren van een klasgenoot betekenen dat een leerling deze klasgenoot onaardig vindt, of dat hij of zij de klasgenoot niet aardig maar ook niet onaardig vindt. Welke van de twee situaties het is, is niet te achterhalen met de nominatieprocedure, maar wel met de ratingprocedure.
    Een nadeel van de ratingprocedure is dat het in vergelijking met de nominatieprocedure per leerling langer duurt om de data te verzamelen. Waar een leerling bij de nominatieprocedure slechts een aantal klasgenoten hoeft te noemen, moet de leerling bij de ratingprocedure elke klasgenoot beoordelen (Cillessen & Bukowski, 2018).
  • Bij paarsgewijze vergelijking (paired comparison) krijgt een leerling alle mogelijke duo’s van klasgenoten te zien en moet de leerling per duo steeds een keuze maken op basis van een vraag (bijvoorbeeld ‘Met wie speel je het liefste samen?’; Cillessen & Bukowski, 2018). Dit levert een breed beeld van de groep op, maar kost veel tijd. In een klas met 25 leerlingen moet een leerling bijvoorbeeld ongeveer 300 duo’s beoordelen.
  • De observatiemethode houdt in dat leraren activiteiten en interacties in de klas observeren aan de hand van een observatieschema. Ze houden bijvoorbeeld bij hoe vaak een leerling een klasgenoot positief of negatief benadert (Nærland & Martinsen, 2011). Voorbeelden van positieve benadering zijn het begroeten van een leerling of het geven van een compliment. Voorbeelden van negatieve benadering zijn duwen of een ander leerling uitdagen (Nærland & Martinsen, 2011). Een voordeel van de observatiemethode is dat de uitkomsten van deze methode vaak representatief zijn voor de praktijk (hoge ecologische validiteit). Een nadeel is dat observeren vaak tijdrovend is en soms minder objectief is dan een meer gestandaardiseerde methode (zoals de nominatieprocedure).

Geraadpleegde bronnen


[1] Bij een gelimiteerd aantal nominaties (bijvoorbeeld drie) kan de situatie ontstaan dat een leerling minder klasgenoten wil nomineren (bijvoorbeeld twee) (Cillessen, 2009). Een manier om deze situatie te ontwijken zou kunnen zijn om een niet-bestaande leerling op de lijst te zetten. Een leerling kan deze leerling nomineren als een soort nooduitgang, om alsnog aan de drie nominaties te voldoen. Echter, dit is nooit onderzocht, dus welk effect dit heeft op de betrouwbaarheid van de resultaten is onbekend.

 

Gerelateerd

E- learning module
Groepsdynamica als het niet lekker loopt PO
Groepsdynamica als het niet lekker loopt PO
Groepsdynamisch observeren, normdragers en interventies
Medilex Onderwijs 
Integrale aanpak
Duurzame Inzetbaarheid in het onderwijs
Duurzame Inzetbaarheid in het onderwijs
Loyalis is er voor werkgever én werknemer. Met oplossingen voor vitaliteit en preventie.
Uw Gids in Inkomen & Zekerheid 
Opleiding
Groei in je vak met de ParnasSys Academie!
Groei in je vak met de ParnasSys Academie!
IB-opleiding | Zien! | PCM | Kwaliteitszorg | Hoogbegaafdheid
ParnasSys Academie 
Online special
Aan de slag met gezondheid en bewegen
Aan de slag met gezondheid en bewegen
Een gezonde leefstijl heeft effect op het leervermogen en de omgang met anderen.
Gezond op school 
Groei in je vak met de ParnasSys Academie!Roos van Leary -1-
Roos van Leary - uitleg - test - gebruik.
Arja Kerpel
Leerlingen leren kennen
Leerlingen leren kennen: leefwereld - ontwikkelingspsychologie
Arja Kerpel
Sociogram
Sociogram: inzicht in sociale relaties en tips voor de leerkracht
Arja Kerpel
Attitude in de klas
Het belang van attitudes in Passend Onderwijs
Anke de Boer
Sociale pubers
Geliefde pubers meer geneigd tot delen
Annemieke Top
Groepsprocessen
Groepsprocessen in de klas
Anton Horeweg
Hardnekkig probleemgedrag moeilijke groep
Omgaan met probleemgedrag in de groep
Kees van Overveld
Medogenloze groep
De meedogenloze groep
Wendy Brasz en Myra den Haan
Preventie van gedragsproblemen
Preventie van gedragsproblemen: daar moet je wat mee?!
Kees van Overveld
Tips voor mentoren in begeleiding problematiek
De morele plicht van elke mentor
Ivo Mijland
Zo kun je mij bereiken
Zo kun je mij bereiken - PCM in de klas
Marleen Legemaat
Grip op de groep
Grip op de groep - Hoe vorm je een positieve groep?
Arja Kerpel
Gedragsoplossingen voor de moeilijke groep
Gedragsoplossingen voor de moeilijke groep
Marleen Legemaat


Inschrijven nieuwsbrief

Inschrijven nieuwsbrief



Inschrijven nieuwsbrief

Omix Webtalks met Jitske Kramer - Culturen en tribes in het onderwijs.
Omix Webtalks met Jitske Kramer - Culturen en tribes in het onderwijs.
redactie
Omix Webtalks met Remco Claassen - Ikologie in het onderwijs
Omix Webtalks met Remco Claassen - Ikologie in het onderwijs
redactie
Hoe wordt de mens gevormd door zijn tribe? Tjipcast 035
Hoe wordt de mens gevormd door zijn tribe? Tjipcast 035
redactie
Groepsdynamica in een video van één minuut uitgelegd
Groepsdynamica in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Pedagogisch klimaat in een video van één minuut uitgelegd
Pedagogisch klimaat in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Roos van Leary in een video van één minuut uitgelegd
Roos van Leary in een video van één minuut uitgelegd
redactie
Inzet en inzicht door sociogrammen
Hoe zet je sociogrammen bruikbaar in?
Leren na schoolloopbaan stimuleren
Hoe kun je verder leren stimuleren?
Klassikaal mentoruur ontwikkeling studievaardigheden mbo
Wat voegt een effectief mentoruur toe?
Criteria voor keuze van een middelbare school
Hoe kies je een middelbare school?
Beoordelen door leraren op verschillende wijzen en self-efficacy
Welke wijze van beoordelen draagt bij aan self-efficacy?
Voelen leerlingen zich veiliger op vo in een kleine klas?
Voelen kleine klassen veiliger voor onderbouwleerlingen voortgezet onderwijs?
Leerprestaties in het vo in grotere klassen met of zonder klassenassistent
Beter grote klas met of kleine klas zonder klassenassistent?
Zorgen kleine klassen voor minder probleemgedrag?
Zorgen kleine klassen voor minder probleemgedrag?
Effectieve interventies samenstelling klassen bovenbouw havo/vwo
Hoe stel je klassen in de bovenbouw van havo/vwo effectief samen?
Effectieve interventies bij gedragsproblemen
Wat zijn effectieve interventies bij gedragsproblemen?
Emotionele processen leraren
Lesgeven en emotionele processen bij leraren: transactionele verbanden met welzijn van leraren en functioneren van leerlingen
Sociaal klimaat po
Invloed sociaal klimaat op ontwikkeling van sociale competenties in het basisonderwijs
Pedagogisch didactisch handelen
Pedagogisch-didactisch handelen en Passend Onderwijs
Motivatie verhogen TIME
Verbetering motivatie en studieloopbaan in het mbo met TIME - OnderwijsBewijs
Relatie leerling-leraar
Leerling én leraar profiteren van goede relatie
[extra-breed-algemeen-kolom2]



groepsdynamica
mentor
PCM
pedagogisch klimaat
persoonlijkheidstest
roos van leary
signaleren
sociogram
welbevinden

 

Mis geen bijdragen

Inschrijven nieuwsbrief

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook Volg ons op instagram Volg ons op pinterest