Cognitieve functies in relatie tot de executieve functies; Intro en overzicht (0)

Cognitieve en executieve functies. Twee begrippen die in het onderwijs voortdurend rondzingen, maar vaak door elkaar worden gehaald. Wat maakt een kind in staat om informatie op te nemen, te verwerken en om te zetten in doelgericht gedrag? En hoe hangen die denk- en regelfuncties precies met elkaar samen? In deze serie nemen we je stap voor stap mee in het fundament van leren. We verkennen wat cognitieve functies zijn, hoe executieve functies werken en waarom ze niet los van elkaar te begrijpen zijn. Want een kind dat kennis moet activeren, een taak moet plannen of impulsen moet onderdrukken, doet veel meer dan ‘gewoon’ leren: het zet een complex samenspel van denk-, stuur- en zelfregulatieprocessen in gang.

In tien artikelen leggen we deze processen helder uit, bespreken we de wetenschappelijke discussies over executieve en cognitieve functies en laten we zien hoe beide functiegebieden elkaar versterken. We behandelen de volgende onderwerpen:

• Deel 1: Wat zijn cognitieve functies?
• Deel 2: Cognitieve kennis
• Deel 3: Uitwerking van de cognitieve functies-deel 1
• Deel 4: Uitwerking van de cognitieve functies-deel 2
• Deel 5: Inleiding op executieve functies
• Deel 6: Discussie over executieve functies
• Deel 7: Componenten van de executieve functies en hun ontwikkeling
• Deel 8: Belang van executieve functies
• Deel 9: Executieve functies in relatie tot de cognitieve functies
• Deel 10: Praktisch handelen: koppeling cognitieve functies en executieve functies

Samenvattend

Cognitieve functies, ook wel cognitieve vaardigheden of executieve vermogens genoemd, worden veelal verschillend gedefinieerd. Uit al deze definities samen, kun je opmaken dat cognitieve functies gaan over de mate waarin je in staat bent om kennis en informatie op te nemen en te verwerken. Het gaat hierbij om wat je kunt en om wat je doet. Er bestaan verschillende functies. Volgens Emiel van Doorn is waarnemen de belangrijkste cognitieve vaardigheid. Dit is de basis voor alle andere functies. Andere cognitieve functies zijn volgens hem onder andere: nauwkeurig zijn, niet impulsief zijn en etiketteren. 

“Waarnemen vormt de basis; zonder scherpe blik geen stevig denkproces.”

Tijdens het leren wordt veel van kinderen gevraagd. Kinderen moeten strategisch kunnen handelen. Hier komen de cognitieve en executieve functies in beeld. Zo moeten kinderen verschillende cognitieve kennis oproepen en gebruiken, namelijk: feitenkennis, conceptuele/declaratieve kennis, procedurele kennis en metacognitieve kennis. Ook wordt veel gevraagd van de metacognitie van kinderen. Metacognitie gaat over het nadenken over het eigen denken ('leren leren’) en omvat het geheel aan cognitieve en executieve functies. Naast strategisch handelen moeten kinderen niet ongevraagd van hun stoel afgaan, fouten tussen haakjes plaatsen en niet meer dan één vraag tegelijk stellen. Ook deze eisen vallen onder de executieve functies.

Voor executieve functies bestaan net als bij cognitieve functies veel verschillende definities. Uit al deze definities samen komt naar voren dat deze functies ervoor zorgen dat we ons gedrag kunnen reguleren en kunnen uitvoeren. Het zijn dus eigenlijk de regelfuncties van ons denken. Daarnaast bestaat er discussie over welke componenten exact vallen onder de term executieve functies. Dit zorgt voor veel verschillende indelingen van executieve functies. Wel is er internationaal overeenstemming over de drie belangrijkste executieve functies, namelijk impulsremming, werkgeheugen en cognitieve flexibiliteit. Executieve functies zijn noodzakelijk voor het dagelijks leven. Zo ook voor het onderwijs. Het is daarom als ouders en leerkracht belangrijk om de juiste emotionele en cognitieve steun te geven, waardoor deze executieve functies zich zo optimaal mogelijk ontwikkelen. Bij ieder kind verloopt deze ontwikkeling weer anders, waardoor je bij elk kind moet kijken wat het nodig heeft. 

"Elke leerling ontwikkelt executieve functies in zijn eigen tempo.  Ondersteuning vraagt maatwerk."

Door de verschillende ordeningen, maar ook door de verschillende definities van zowel de executieve functies als de cognitieve functies is het lastig voor begeleiders, docenten en ouders om hun leerling of kind te ondersteunen. Daarnaast is er nog geen geschikte test voor executieve functies (dit in tegenstelling tot de cognitieve functies). Je kunt hierdoor de ontwikkeling van de executieve functies niet meten en is het complex om deze te ondersteunen. Emiel van Doorn geeft aan dat elke executieve functie te koppelen is aan onderliggende cognitieve functies. Dit doet hij met behulp van het informatieverwerkingsmodel. Wanneer je deze cognitieve functies ondersteunt of aanbiedt, biedt je daarmee gelijk ook ondersteuning aan de executieve functies. Hierdoor kan vooruitgang van de executieve functies wel gemeten worden en kunnen de executieve functies gericht ondersteund en getraind worden. Het aansluiten bij de zone van de naaste ontwikkeling is hierbij van belang. Ook is het belangrijk te onthouden dat de executieve functies, cognitieve functies en metacognitie absoluut niet zonder elkaar kunnen. 

"Wie cognitieve functies ondersteunt, legt tegelijk de basis voor groei in executieve functies."

In Figuur 1 is een overzicht gegeven van de samenhang tussen metacognitie, executieve functies en cognitieve functies. 

Figuur 1. Metacognitie: inzicht in het eigen leer- en ontwikkelproces door executieve en cognitieve functies. 

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge resolutie en op de hoogte blijven van nieuwe artikelen over dit thema? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'executieve functies' van de Wij-leren Academie. 

Over de artikelenserie

Deze artikelenserie is een verzameling van verschillende bronnen. Emiel van Doorn heeft op een eclectische wijze getracht een relatie te leggen tussen de cognitieve functies en de executieve functies. Deze artikelenserie heeft niet de pretentie een methode te zijn die direct toepasbaar is in de praktijk. De auteur hoopt u hiermee van informatie te voorzien zodat u kritisch kunt analyseren wat werkt met betrekking tot het inzetten van cognitieve functies en executieve functies. 

De gehele artikelenserie is te citeren als: Doorn, Emiel van (2025). Cognitieve functies in relatie tot de executieve functies. Stichting StiBCO.

Bronnen en literatuur ter verdieping van de cognitieve en executieve functies 

In de 10 artikelen zijn onderstaande bronnen geraadpleegd.

• Baarda, D. B., De Goede, M. P. M., & Kalmijn, M. (2007). Basisboek enquêteren. Noordhoff.
• Barkley, R. A. (2012). Executive functions: What they are, how they work, and why they evolved. Guilford Press.
• Benton, C. W. (2014). Thinking about thinking: Metacognition for music learning. Rowman & Littlefield Education.
• Bloom, B. S. (Ed.). (1956). Taxonomy of educational objectives: The classification of educational goals. Handbook I: Cognitive domain. David McKay.
• Boekaerts, M., & Simons, P. R. J. (1993). Leren en instructie: Psychologie van de leerling en het leerproces. Boom.
• Branstetter, R. (2014). Executive functioning disorder. Adams Media.
• Bråten, I. (1991). Vygotsky as precursor to metacognitive theory: The concept of metacognition and its roots. Scandinavian Journal of Educational Research, 35, 179–192.
• Christine. (2012). Theories that incorporate metacognition. https://christine-metacognition.blogspot.nl/2012/04/theories-that-incorporate-metacogntion.html
• Cognifit. (z.d.). Cognitive functions.
• Collin, C., Grand, V., Benson, N., & Ginsburg, J. (2012). Het grote psychologieboek. Veen Magazines.
• Cooper-Kahn, J., & Dietzel, L. (2013). Vergeten, kwijt en afgeleid: Opvoedwijzer om executieve functies bij kinderen te versterken. Hogrefe.
• Cooper-Kahn, J., & Forster, M. (2014). Een praktische gids voor leerkrachten: Executieve functies versterken op school. Hogrefe.
• Costa, A. L. (1991). The school as a home for the mind. Skyline Publishing.
• Dalin, P. (1996). Can schools learn? Preparing for the 21st century. Sage.
• Dawson, P., & Guare, R. (2010). Slim maar ... Help kinderen hun talenten benutten door hun executieve functies te versterken. Hogrefe.
• Dawson, P., & Guare, R. (2011). Executieve functies bij kinderen en adolescenten. Hogrefe.
• Dawson, P., & Guare, R. (2013). Coachen van kinderen en adolescenten met zwakke executieve functies. Hogrefe.
• Dawson, P., Guare, R., & Guare, C. (2013). Slim maar… Help adolescenten hun talenten benutten door hun executieve functies te versterken. Hogrefe.
• De Bono, E. (1976). Teaching thinking. Penguin.
• De Feyter, C. (2015). 101+ measurable IEP goals & objectives for developing executive functions.
• De Vries, N. K., & Van der Pligt, J. (1991). Attitudes en gedragsverandering. Boom.
• Deelen-Meeng van, L., Emans, B., Groenewegen, P., & Van Hoffen, Z. (2013). Slim onderwijs doe je zó. CPS.
• Desoete, A. (2003). Leer je beter rekenen door te weten hoe je rekent? Vlaams Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 22(4), 4–22.
• Desoete, A. (2007–2008). Diagnostiek van rekenstoornissen of dyscalculie. Jaarboek Ontwikkelingspsychologie, Orthopedagogiek en Kinderpsychiatrie, 7.
• Desoete, A., & Roeyers, H. (1998). (Meta)cognitie: Assessment en interventie. Tijdschrift voor Logopedie & Audiologie, 28(4), 161–172.
• Desoete, A., Roeyers, H., & De Clercq, A. (2001). EPA 2000. Kind en Adolescent, 22(2), 58–64.
• Desoete, A., Roeyers, H., & De Clercq, A. (2003). Can offline metacognition enhance mathematical problem solving? Journal of Educational Psychology, 95, 58–65.
• Diamond, A. (z.d.). Executive functions. http://www.devcogneuro.com/AdeleDiamond.html
• Diamond, A. (2014). Understanding executive functions. The International Dyslexia Association.
• Dijkstra, P. (2015). Effectiever leren met leerstrategieën. Boom.
• Dockrell, J., & McShane, J. (1993). Children’s learning difficulties. Blackwell.
• Fogarty, R. (1994). Teach for metacognitive reflection.
• Forgan, J. (2015). Terrific Teddy’s focus friend. Advocacy Consultant Press.
• Fox, E. (2008). Metacognition and self-regulation in James, Piaget, and Vygotsky. Educational Psychology Review, 20(4), 373–389.
• Feuerstein, R. (1995). Laat me niet zoals ik ben. Lemniscaat.
• Gezondheidsnet. (2020). Cognitief: Wat betekent dat? https://www.gezondheidsnet.nl/hersenen-en-geheugen/cognitief-wat-betekent-dat
• Gracia-Madruga, J., Gomez-Veiga, I., & Vila, J. (2016). Executive functions and thinking abilities. Frontiers in Psychology, 7, 58.
• Greven, A. (2016). Zo kan het ook. Instondo.
• Hattie, J. (2012). Leren zichtbaar maken. Bazalt.
• Hattie, J. (2014a). De impact van leren zichtbaar maken. Bazalt.
• Hattie, J. (2014b). Leren zichtbaar maken. Bazalt.
• Hessels-Schlatter, C. (2010). Development of frameworks for metacognition. Journal of Cognitive Education and Psychology, 9(1), 1–15.
• Hessels-Schlatter, C. (2017). Fostering self-regulated learning. Educational and Child Psychology, 34(1), 110–125.
• Janssens, A., & Van Doorn, E. (2012). Groeien doe je samen. Lannoo.
• Jerkovic, N., Goris, E., & Schijffelen, C. (2009). Met kennis de wereld in! Universiteit Utrecht.
• Jolles, J. (2017). Het tienerbrein. Amsterdam University Press.
• Jolles, J. (2020). Leer je kind kennen. Pluim.
• Klein, P. S. (1996). Early intervention. Routledge.
• Kolencik, P. L., & Hillwig, S. A. (2011). Encouraging metacognition. Peter Lang.
• König, J., & Verhaar, K. (2000). Werkplekleren. Opleiden en Ontwikkeling, 6, 25–29.
• Kugel, J. (2004). Ontwikkelingspsychologie. Agiel.
• Kulman, R. (2013). Train je brein en benut je talenten. Hogrefe.
• Larik, S. (2010). Metacognition in young children. Routledge.
• Larson, K. A., & Gerber, M. M. (1992). Metacognition. In F. Verheij & E. van Doorn (Eds.), Ontwikkeling en leren. Van Gorcum.
• Lee, K. (1993). Childhood cognitive development. Blackwell.
• Lezak, M. D., Howieson, D. B., & Loring, D. W. (2004). Neuropsychological assessment. Oxford University Press.
• Lodewijks, J. G. L. C., & Simons, P. R. J. (1982). Strategieën in leren en ontwikkeling. Swets & Zeitlinger.
• Lodewijks, J. G. L. C., & Simons, P. R. J. (1985). Zelfstandig leren. Swets & Zeitlinger.
• Van Loo, F., & Van Doorn, E. (2013). Basisboek mediërend leren. Boom.
• Van Loo, F., & Van Doorn, E. (2017). Zet in op de ontwikkeling van de cognitieve functies! Instondo.
• Luria, A. R. (1973). The working brain. Basic Books.
• Luria, A. R. (1976). Cognitive development. Harvard University Press.
• Luria, A. R. (1990). Een teveel aan geheugen. Bert Bakker.
• Luteijn, E. (2013). Zeg nee! Gedrag in goede banen leiden. Pica.
• Maastricht University. (z.d.). Kindercognitie.
• Malfait, C. (2020). Groeien in executieve functies. Lannoo.
• Marzano, R. J. (1992). A different kind of classroom. ASCD.
• Metacognitie.be. (z.d.). Metacognitie. http://metacognitie.be/
• Mitchell, D. (2015). Wat echt werkt. Pica.
• Moraine, P. (2013). Aandacht, graag! SWP.
• Moyes, R. A. (2014). Executive functions. Jessica Kingsley Publishers.
• Murphy, E. (1998). Constructivism: From philosophy to practice.
• Oudkerk-Pool, I. (1994). Wegwijs in cognitieve processen. Thieme.
• Owen, A. M., Hampshire, A., Grahn, J. A., Stenton, R., … Ballard, C. G. (2010). Brain training put to the test. Nature, 465, 775–778.
• Pass, S. (2004). Parallel paths to constructivism. IAP.
• Perfect, T. J., Bennett, L., & Schwartz, B. L. (2002). Applied metacognition. Cambridge University Press.
• Pinedo-Faber, A. (2016). Executieve functies. Doelgericht Onderwijs.
• Polya, G. (1973). How to solve it. Princeton University Press.
• Ridley, D. S., Schutz, P. A., Glanz, R. S., & Weinstein, C. E. (1992). Self-regulated learning. Journal of Experimental Education, 60, 293–306.
• Roberts, A. C., Robbins, T. W., & Weiskrantz, L. (1998). The prefrontal cortex. Oxford University Press.
• Salomon, G., & Perkins, D. N. (1989). Rocky roads to transfer. Educational Psychologist, 24, 113–142.
• Schunk, D. H. (2008). Metacognition and self-regulation. Educational Psychology Review, 20(4), 463–467.
• Senge, P. (2000). De dans der verandering. Scriptum.
• Shatil, E. (2013). Combined cognitive and physical training. Frontiers in Aging Neuroscience, 5, 8.
• Shatil, E., Mikulecká, J., Bellotti, F., & Buréš, V. (2014). TV-based cognitive training. PLoS ONE, 9(7), e101472.
• Siegel, D., & Bryson, T. P. (2013). The whole-brain child. Scriptum.
• Simons, P. R. J. (1982). Leerstijlen en leerstrategieën. In J. Lodewijks & P. Simons (Eds.), Strategieën in leren en ontwikkeling. Swets & Zeitlinger.
• Simons, P. R. J. (1988). Leren en motiveren. Landelijke Pedagogische Centra.
• Smidts, D., & Huizinga, M. (2011). Gedrag in uitvoering. Nieuwezijds.
• Smith, B. (2016a). My day is ruined. Boys Town Press.
• Smith, B. (2016b). What were you thinking? Boys Town Press.
• Sparrowhawk, K. (2016). Executive function. LID Publishing.
• Sprenger, C. C. (1995). Vier competenties van de lerende organisatie.
• Steinert, I. (1998). De betekenis van Feuersteins gedachtengoed voor het onderwijs.
• Sternberg, R. J. (1984). Mechanisms of cognitive development. Freeman.
• Sternberg, R. J. (1996). Cognitive psychology. Harcourt.
• Sternberg, R. J. (2003). Cognitive psychology. Wadsworth.
• Sternberg, R. J., & Pretz, E. (2005). Cognition & intelligence. Cambridge University Press.
• Stevens, L. (1997). Overdenken en doen. Procesmanagement Primair Onderwijs.
• Tarrant, P., & Holt, D. (2016). Metacognition in the primary classroom. Routledge.
• Ten Brink, E., & Ponsioen, A. (2014a). Zelfregulatie (Trainingsboek). Lannoo.
• Ten Brink, E., & Ponsioen, A. (2014b). Zelfregulatie (Werkboek). Lannoo.
• Twint, B., & De Bruijn, J. (2014). Handboek verstandelijke beperking. Boom.
• Valcke, M. (2007). Onderwijskunde als ontwerpwetenschap. Academia Press.
• Valcke, M. (2010). Onderwijskunde als ontwerpwetenschap. Academia Press.
• Van de Wiel, M. (2016). Executieve functies in de klas. Instondo.
• Van der Veer, R. (1988). Cultuur en cognitie. Noordhoff.
• Van der Veer, R. (1996). Cultuur en ontwikkeling. Boom.
• Van der Veer, R. (2007). Lev Vygotsky. Bloomsbury.
• Van der Veer, R., & Ferrari, M. (2014). The Cambridge handbook of cultural-historical psychology. Cambridge University Press.
• Veenman, M. V. J. (2011). Learning to self-monitor. In R. Mayer & P. Alexander (Eds.), Handbook of research on learning and instruction. Routledge.
• Veenman, M. V. J. (2013a). Metacognition and learning (Keynote EARLI).
• Veenman, M. V. J. (2013b). Training metacognitive skills. In H. Bembenutty et al. (Eds.), Applications of self-regulated learning. IAP.
• Veenman, M. V. J. (2015). Het herkennen en instrueren van metacognitieve vaardigheden.
• Veenman, M. V. J., & Van der Stel, M. (2012). Het onderkennen en herkennen van metacognitieve vaardigheden. Universiteit Leiden.
• Vermunt, J. D. H. M. (1992). Leerstijlen en sturen van leerprocessen. Swets & Zeitlinger.
• Vervaet, E. (2010). Het raadsel intelligentie. Kosmos.
• Vingerhoets, G., & Lannoo, E. (2005). Handboek neuropsychologie. ACCO.
• Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society. Harvard University Press.
• Wiel van de, M. (2016). Executieve functies in de klas. Instondo.
• Wilson, D., & Conyers, M. (2016). Teaching students to drive their brains. ASCD.
• Willoughby, B., & Braaten, E. (2015). Ik snap het wel, maar niet zo snel. Hogrefe.
• Van Woerkom, M. (2000). Kritische reflectie op de werkvloer. Opleiden en Ontwikkeling, 6, 19–24.
• Woolfolk, A., Hughes, M., Walkup, V. (2008). Psychology in education. Pearson.
• Yeager, M. (2013). Executive function & child development. Norton.