LVS
Digitale toetsen
Professionalisering
Blended learning E-learning trends en ontwikkelingen
Rekenen
Dyscalculie Verbeteren rekenvaardigheid mbo
Taal
Game Interactieve Fictie Vroege ontwikkeling geletterdheid ICT-vroege geletterdheid Verhaalbegrip kleuters met ICT
Leren
Adaptieve software Blended learning Cognitieve balans Onderzoekend leren Kwaliteit leermateriaal Effectiever onderwijs Edutainment Blended learning effect E-portfolio’s Burgerschap games Verbeteren leerprestaties ICT differentiatie Programmeren 2 Programmeren 1 Mythe van leerstijlen Online informatievaardigheden methoden
Lezen
Lezen met lees-app Ontluikende geletterdheid ICT oplossing problemen lezen Digitale leeskilometers groep 3
Middelen
Computerapplicaties Digitaal schoolbord ICT-beleidsplan Leren in 2020 - 1 ICT in kindcentra Leren in 2020 - 2 Onderwijs en ICT Werking en beperking
Problemen
Cyberpesten Digitale dementie Digitale media en kinderhersenen Problematisch internetgedrag Kleuters en iPads
ICT
Digitale leermiddelen Digitale geletterdheid vo ICT-innovatie Tablet in het onderwijs Nieuwsgierigheid computergames Integreren in klassenpraktijk Buitenschoolse mediagebruik Jonge kinderen en tabletgebruik Digitale gymles Opleiding ICT beheerder
Verder kijken
ict onderwijs digitale vaardigheden ICT rekenen software internet informatie zoeken kennis learning analytics samenwerkend leren metacognitieve vaardigheden tutor scaffolding multimedia beeld geluid audio multimedia geheugen ict multimedia geheugen ict effectief leren multimedia geheugen ict effectief leren bronnen multimedia geheugen zelfsturing ict opbrengstgericht werken digitaal leerlingvolgsysteem professionalisering ict praktijk serious games beroepsonderwijs synchroon coachen opleiding leraren tekst schrijven outline tool toetsen leerlingvolgsysteem opbrengsten TPACK ICT integratie onderwijs typen schrijven typecursus lezen videovoorbeelden ict effect animatie leerproces instructie video

 

Praktijkvoorbeelden als bron voor professionalisering

Geplaatst op 1 juni 2016

Auteurs: Jo Tondeur, Natalie Pareja Roblin, Johan van Braak, Petra Fisser, Joke Voogt

Kijken naar hoe collega’s ict gebruiken in hun les kan inspireren: ‘Zo ga ik het ook aanpakken!’ Maar het kopiëren van een voorbeeld is nog geen wezenlijke gedragsverandering. Daarvoor moeten ook iemands persoonlijke opvattingen ontwikkelen. Praktijkvoorbeelden die dat weten te bewerkstelligen dragen bij aan de professionalisering van leraren.

Iedereen kent ze: de filmpjes die ‘ter leering ende vermaeck’ op studiedagen worden getoond; filmpjes die de levensechte praktijk aanschouwelijk maken, zoals leraren die een nieuwe ict-toepassing demonstreren. Over dit soort praktijkvoorbeelden gaat dit artikel. Want als deze praktijkvoorbeelden aan bepaalde voorwaarden voldoen, kunnen zij een prima middel zijn om leraren aan te zetten ict te integreren in de dagelijkse onderwijspraktijk.

Hoe bevorderen praktijkvoorbeelden professionalisering?

Praktijkvoorbeelden worden gemaakt vanuit het idee ‘goed voorbeeld doet goed volgen’. En zo blijkt het soms ook te werken. Kelchtermans en collega’s (2008) schrijven dat het observeren van praktijkvoorbeelden bij respondenten meestal ‘iets’ teweeg brengt. Dat ‘iets’ loopt uiteen van het opdoen van inspiratie tot grondige wijzigingen in de les- en schoolpraktijk. Deze diversiteit in reacties hangt onder meer samen met de kwaliteit van de getoonde praktijkvoorbeelden. Daarover later meer. We gaan eerst in op de verschillende reacties die praktijkvoorbeelden kunnen teweegbrengen. Voor de volledigheid vermelden wij hierbij dat de bevindingen van Kelchtermans en collega’s gelden voor praktijkvoorbeelden in het algemeen. Wij spitsen dit in dit artikel toe op praktijkvoorbeelden met ict-applicaties.

Als eerste is er de impact op iemands handelen, de concrete veranderingsacties. Kelchtermans onderscheidt drie varianten:

  • Oppervlakkig gebruik. De leraar neemt tips of aangereikte materialen zoals educatieve software over, zonder dat er diepgaand iets verandert. Deze variant zagen Kelchtermans en collega’s het meest. Er is dan weinig sprake van professionalisering.
  • Adoptie en/of imitatie. De leraar neemt het praktijkvoorbeeld integraal over. Omdat grondig begrip van de inhoud ontbreekt, leidt dit vaak tot oppervlakkige ict-integratie.
  • Adaptatie. De leraar vertaalt het praktijkvoorbeeld naar zijn eigen specifieke context, aangepast aan bijvoorbeeld de beschikbare ict-infrastructuur of de ict-competenties van de leerlingen.

In de tweede plaats is er de impact op iemands denken:

  • Bevestiging van de eigen opvattingen. Als een leraar zich herkent in het ict-praktijkvoorbeeld en de achterliggende visie op onderwijs voelt hij zich bevestigd in zijn eigen opvattingen. Datzelfde kan gebeuren als hij een groot contrast ervaart tussen het voorbeeld en zijn eigen aanpak: ook het beredeneerd afwijzen van een praktijkvoorbeeld is een vorm van professioneel leren.
  • Uitbreiding van de bestaande opvattingen. Kennisnemen van praktijkvoorbeelden betekent voor veel leraren dat zij vanuit een andere invalshoek naar hun eigen onderwijspraktijk kijken en zo hun bestaande opvattingen over de inzet van ict uitbreiden. Ze toetsen als het ware de houdbaarheid van hun eigen kennis en opvattingen over de rol van ict in onderwijsleerprocessen en zijn daardoor beter in staat weloverwogen beslissingen te nemen.
  • Ontwikkeling van strategisch denken. De vraag hoe je een praktijkvoorbeeld kunt toepassen in je eigen context stimuleert leraren na te denken over hoe zij hun collega’s/schoolleider kunnen overhalen mee te werken aan het proces van ict-integratie op hun school.

Tot slot onderscheiden Kelchtermans en collega’s een derde effect en dat is het onmiddellijk verwerpen van het praktijkvoorbeeld. Dit zagen zij vooral als respondenten zich absoluut niet herkenden in het getoonde voorbeeld.

Het observeren van praktijkvoorbeelden brengt dus uiteenlopende reacties teweeg bij leraren. Er is echter pas sprake van een professionele ontwikkeling als een concrete actie (het doen) samengaat met een verandering van de persoonlijke opvattingen van de betrokkenen (het denken). Die verbinding is essentieel. Als die ontbreekt, ontstaat namelijk het gevaar van een oppervlakkige toepassing van ‘tips en trucs’ met technologische snufjes (Sang et al., 2012).

Kortom: professionalisering is een tandem van anders doen én denken. In dit geval anders omgaan met en anders denken over ict in het onderwijs. Goede praktijkvoorbeelden kunnen de verbinding tussen doen en denken tot stand brengen en zo professionalisering bevorderen (Van den Berg et al., 2008).

Figuur 1: Functie en kenmerken van praktijkvoorbeelden

Wat maakt een praktijkvoorbeeld tot een ‘goed’ praktijkvoorbeeld?

De vraag is nu: welke kenmerken moet een praktijkvoorbeeld hebben wil het dit effect (de tandem van anders doen en denken) bewerkstelligen? Ofwel: wat maakt een praktijkvoorbeeld tot een goed praktijkvoorbeeld? Als we ons in de leraar verplaatsen is het belangrijk dat een voorbeeld alle vragen beantwoordt die hij zich zal stellen: ‘wat is het vernieuwende karakter van de ict-toepassing?’, ‘wat kan ik ermee in mijn onderwijspraktijk?’, ‘wat betekent het voor mijn didactisch handelen?’, ‘hebben wij als school hiervoor alles in huis?’ We onderscheiden zo vijf kenmerken:

Inhoud: vernieuwend en met meerwaarde voor de onderwijspraktijk
Een goed praktijkvoorbeeld laat iets nieuws zien en toont mogelijkheden om ict in te zetten, waarbij de effecten in termen van efficiëntie, effectiviteit en motivatie duidelijk worden gemaakt.

Bruikbaarheid: overdraagbaarheid en integreerbaarheid
Een praktijkvoorbeeld is bij uitstek een specifieke situatie. Dat maakt het lastig om er algemene lessen uit te trekken. Voor de leraar is het dus van belang dat hij antwoord krijgt op zijn vraag ‘wat kan ik ermee in míjn onderwijspraktijk?’ Een goed praktijkvoorbeeld laat zien waarom de betreffende ict-toepassing in die omstandigheden werkt, door aandacht te besteden aan de specifieke context. Hetzelfde geldt voor de mate waarin de ict-toepassing te integreren is binnen meerdere leergebieden en/of verschillende leerjaren.

Handelingsaanwijzingen: concrete aanwijzingen voor het didactisch handelen
Een goed praktijkvoorbeeld laat concreet zien hoe leraren het leren van de leerlingen met de ict-toepassing kunnen bevorderen. Het geeft dus inzicht in wat de ict-toepassing vraagt van leraren: de rollen die van hen worden verwacht, de activiteiten die zij kunnen aanbieden en hoe ze kunnen nagaan of het leren succesvol was (Van den Akker, 1988; Voogt, 2010).

Organisatie: passend in (ict-) beleid en infrastructuur
Naast inhoudelijke en pedagogisch-didactische vragen beantwoordt een goed praktijkvoorbeeld ook organisatorische vragen: welke infrastructuur is er nodig, welke software wordt gebruikt, hoe sluit het voorbeeld aan bij het ict-beleid van de school, hoeveel tijd vergt de voorbereiding en uitvoering. Kortom: de leraar krijgt inzicht in de (materiële) condities die ten grondslag liggen aan het voorbeeld en kan op basis hiervan een vergelijking maken met zijn eigen context.

Presentatie: zorgvuldig en volledig
Voor de kijker is het belangrijk dat hij een zorgvuldig en volledig beeld krijgt van het praktijkvoorbeeld. Dit betekent dat niet alleen het resultaat moet worden getoond, maar ook het doel en het proces dat tot het resultaat geleid heeft, inclusief de knelpunten, zoals technische moeilijkheden, en de manier waarmee de betrokkenen ermee zijn omgegaan. Als alleen de succesfactoren vermeld worden, kan een praktijkvoorbeeld snel afgedaan worden als te ideaal en ongeloofwaardig (Tondeur et al., 2012). Het multimediaal voorstellen van praktijkvoorbeelden (bijvoorbeeld via een videocase) biedt goede mogelijkheden om elementen zoals de context, de theoretische en didactische informatie (zie artikel over TPACK in 4W, 2013(2), 22-27) voor het voetlicht te brengen. Goede praktijkvoorbeelden kunnen zo ict als doel én als middel in zich verenigen.

Van voorbeelden observeren tot ict-integratie in de klas

Als een praktijkvoorbeeld aan bovenstaande criteria voldoet zou het voldoende kwaliteit moeten bezitten om te dienen als bron van inspiratie en voor professionele ontwikkeling. Een belangrijke kanttekening hierbij is dat niet alleen de kenmerken van het praktijkvoorbeeld bepalend zijn voor de impact ervan, maar ook de betekenis die zij kunnen hebben voor de leraren die er kennis van nemen. Dit hangt samen met hun persoonlijke achtergrond (hun verwachtingen en ervaringen) en de schoolorganisatie.

Ook de omstandigheden waaronder zij het praktijkvoorbeeld observeren speelt een rol. Leraren ‘gewoon’ laten kijken volstaat niet (Van den Berg et al., 2008). Zij moeten de praktijkvoorbeelden steeds in relatie zien tot de specifieke situatie waarin ze zijn ontstaan en ze (her)interpreteren naargelang hun eigen onderwijssituatie. Tot slot werkt de collectieve interpretatie en analyse door collega’s als een validerend filter voor de acceptatie in de eigen onderwijspraktijk (Simons et al., 2003). Leraren moeten dus leren hoe ze de vertaalslag kunnen maken van voorbeeld naar de eigen praktijk, een proces waarbij sommige leraren ondersteuning nodig zullen hebben. Dan kunnen zij zelf nieuwe lessen gaan ontwerpen waarbij ict wordt ingezet (Tondeur et al., 2013) en hun lessen gaan uittesten in een authentieke setting. Op basis van evaluatie en feedback kan zo een praktijkvoorbeeld leiden tot een nieuwe icttoepassing in de klas.

Referenties

  • Akker, J. van den (1988). The teacher as learner in curriculum implementation. Journal of Curriculum Studies, 20(1), 47-55.
  • Berg, E. van den, Wallace, J. & Pedretti, E. (2008). Multimedia cases, teacher education and teacher learning. In J. Voogt & G. Knezek (Red.), International Handbook of Information Technology in Primary and Secondary Education (pp. 475-487). New York, NY: Springer.
  • Kelchtermans, G., Ballet, K., Peeters, E., Piot, L. & Verckens, A. (2008). OBPWO 04.04. Goede praktijkvoorbeelden als hefboom voor schoolontwikkeling. Identificatie van determinanten en kritische kenmerken. Koepelrapport, 56 pp. Leuven: Katholieke Universiteit Leuven, Centrum voor Onderwijsbeleid en -vernieuwing.
  • Sang, G., Valcke, M., Braak, J. van, Tondeur, J., Zhu, C. & Yu, K. (2012). Challenging science teachers’ beliefs and practices through a video-case-based intervention in China’s primary schools. Asia-Pacific Journal of Teacher Education, 40(4), 363-378.
  • Simons, H., Kushner, S. H., Jones, K. & James, D. (2003). From evidence-based practice to practice-based evidence: the idea of situated generalization. Research Papers in Education, 18(4), 303-311.
  • Tondeur, J., Hacquaert, J., Thys, J., Vandeput, L. & Hustinx, W. (2012). iTeacher Education: Wat leren we uit praktijkvoorbeelden? Velon/Velov-conferentie 2012. Antwerpen, België.
  • Tondeur, J., Braak, J. van, Sang, G., Voogt, J., Fisser, P. & Ottenbreit-Leftwich, A. (2012). Preparing pre-service teachers to integrate technology in education: A synthesis of qualitative evidence. Computers & Education, 59(1), 134-144.
  • Voogt, J. (2010). A Blended In-service Arrangement for Supporting Science Teachers in Technology Integration. Journal of Technology in Teacher Education, 18(1), 83-109.

Wat we weten over praktijkvoorbeelden

  • Goede praktijkvoorbeelden van nieuwe ict-toepassingen kunnen een verandering in het handelen en in het denken van leraren teweeg brengen.
  • Hiervoor moet een praktijkvoorbeeld aan drie belangrijke voorwaarden voldoen: het moet een concrete, vernieuwende ict-praktijk presenteren (voorbeeld), laten zien wat er daadwerkelijk gebeurt (beschrijvend), en waarom het op die wijze gebeurt (verklarend).
  • Leraren ‘gewoon’ laten kijken naar praktijkvoorbeelden van icttoepassingen volstaat niet. Om de vertaalslag te kunnen maken naar de eigen praktijk moeten ze het voorbeeld kunnen (her)interpreteren naar de eigen onderwijssituatie.

Bron: Kennisnet

Details van het onderzoek

  
NWO-projectnummer:  
Titel onderzoeksproject:  
Looptijd:30-11--0001 tot 30-11--0001

[Bron: Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO)]

Gerelateerd

ICT-beleidsplan
Wat maakt een ict-beleidsplan zo effectief?
redactie
ICT-innovatie
De pionier als bruggenbouwer
redactie
Weinig ICT-gebruik
Leraren benutten specifieke mogelijkheden ICT nauwelijks
Annemieke Top

Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Leerlingen met dyslexie

Kwink op school

Wandelen voor water

Academica Business College




Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.