Onderwijs2032
Onderwijs2032 professionalisering Stellingen #2032 Curriculum geen visie Time-out 2032 Platform #onderwijs2032 Vreemde talen onderwijs Overdenkingen Schnabel I Nationaal curriculum
Algemeen
Schoolorganisatie Leerstofjaarklassensysteem is failliet! Kindgericht onderwijs Formatieve assessment Nederlands onderwijsstelsel Leren zichtbaar maken Onderwijsverslag 2013-2014 Schooladvies 10 vragen bij OGW Brede school Schoolopbrengsten essentie Condities buitenschoolse opvang Essential Schools Leerweg mbo Adaptieve software Meritocratie en scholen Teamgrootte mbo In zeven stappen naar zinvol leren Leeropbrengsten gebruiken Kleine scholen Doorstroom mbo-hbo Normjaartaak Onderwijs idealisten Onderwijskansenbeleid Onderwijssysteem en creativiteit Onderwijsverslag 2012/2013 OGW in 4 niveaus Pijnpunten basisonderwijs Samenlevingsgerichte school Onderwijstijdschrift JSW Effecten brede scholen Bouwstenen verandercapaciteit Werkdrukbeleving Opgestapelde veranderingen Implementatie wet OKE Onderwijsakkoord 2013
bestuur
Functioneren LCTI Invloed sturingsdynamiek VO/MBO Luisterend bestuur
LVS
Begrip door zelftoetsen Functionele toetsvragen Update Citonormen Cito hernormering Citoscore hanteren Citoscore misverstanden Cito spelling toets 1 DTT niet formatief Formatief toetsen Formatief evalueren Leerwinst formatief toetsen Leren van toetsen GAS methodiek De inspectie gaat mank Toetsing en motivatie Kwaliteit toetsen Leerlingvolgsysteem Leren van data Toetsuitslag interpreteren Objectief beoordelen Omdenken met data Computer Adaptieve Oefentoetsen Toetsvormen Schoolvaardigheidstoets spelling Formatief toetsen po Cito spelling toets 2 Minder standaardtesten Teaching to the test Een sober leerlingvolgsysteem Testen voor het LVS Toetsen en hulp(middelen) Waarde cito-toets Naar een goede toets Update normeringen Volgen van de ontwikkeling Voorwaarden formatieve toetsing Wegcijferen door toetsen Referentieniveaus po
LVS - DLE
Uitleg DLE DLE geschiedenis DLE kritiek weerlegd
LVS - Eindtoets
Centrale eindtoets Onderwijsinspectie eindtoets Gevolgen verplichte eindtoets Eindtoets overbodig Route 8 en IEP eindtoets Gelijke kansen Verplichting Eindtoets ongewenst Eindtoets Engels
LVS - Kleuters
Groep 1 en 2 niet toetsen Kleuters en inspectie Kleuters toetsen Kleuters zonder cito Stop de kleutertest
LVS - leestoetsen
Voorbereiden op toetsen Leesrijpheid toetsen Leesrijpheid deel 1 Leesrijpheid deel 2 Leesrijpheid deel 3 Data analyse Grip op leesbegrip Woordenschattoets
Ouders
Ouderbeleid achterstandsleerlingen Ouderparticipatie nieuwe leren Ouderbetrokkenheid schoolbeleid po Participerende ouders Studiekeuze vmbo
profiel
Dalton kernwaarden Identiteit school Marktgerichte school Open dag school School met pit School profileren Schoolprofilering Website verbeteren Schoolinterieur Social media school
Professionalisering
welke interventies verhogen de effectiviteit van grote docententeams?
Onderwijskwaliteit
Lerarenvaardigheden in gepersonaliseerd onderwijs Onderwijstijd Brede vorming Groepsgrootte Schoolgrootte Excelleren Onderwijsachterstandenbeleid Kwaliteit in de klas Ontwikkeling kwaliteitszorg Kwaliteitszorg onderzoek Kwaliteitszorg po Onderwijskwaliteit po 2009 2012 Educational governance Sturen kwaliteit po Opbrengstgericht werken Overladenheid Perspectieven kwaliteit Publicatie eindtoets Welke rapportvormen geven goed inzicht? Streven naar kwaliteit po Onderwijsontwikkeling Visitatie onderwijs 2 Visitatie onderwijs 1
Sociaal
Sociale context scholen
Samenwerken
Lerende netwerken Duobanen
Differentiatie
DifferentiŽren is te leren
Leiding geven
Balans in basisbehoeften Schoolleider als hitteschild HRM schoolprestaties Visie en kernwaarden Leiderschap tonen Leiderschapsstijlen Leidinggeven autonomie Pedagogisch leiderschap Luisteren bij leiderschap Sturen door luisteren Responsief leiderschap AOC Schoolleider als regisseur Positie schoolleider Stakeholders Teamontwikkeling Onderwijskundig leiderschap
Onderwijssysteem
Uitgangspunt van leren 21st century skills Persoonlijk leren Doorstroom groene beroepskolom Resultaten arbeidsmarkt Continurooster Kleuterverlenging Zittenblijven of versnellen Onderwijsstelsels Keuze vervolgopleiding mbo Gemeentelijke beleid Invloed kwartiertjesrooster op taakgerichtheid leerlingen Leerplan in beeld nieuwe leren po Leerlingpopulatie en resultaten Vier centrale functies onderwijs Schoolkenmerken cognitieve prestatie Loslaten leerstofjaarklassensysteem effect op ontwikkeling Adaptief onderwijs Onderwijswaarden
Burgerschap
Burgerschapsonderwijs
Nieuwsbrief
Nieuwsbrief 2017 - 1 - 11
Schoolontwikkeling
Duurzaam onderwijs Beleid zwakpresterende school po Duurzame schoolontwikkeling Lokale Educatie Agenda LEA Organiseren gepersonaliseerd leren Gepersonaliseerd leren Kwaliteitszorg po Kwaliteitszorg innovatie Leernetwerken po Leeromgeving De lerende school Onderwijs- en schoolontwikkeling Ontwikkelen van wijsheid Vaardigheden gepersonaliseerd onderwijs zichtbaar in lespraktijk
Beroepsonderwijs
Ondernemerschapsvaardigheden in mbo-opleiding Aansluiting overgangen po/vo en vmbo/mbo Werken en leren Eindexamencijfer vmbo voorspeller schoolsucces havo? Formatieve beoordeling docenten Motivatie schoolprestaties Verpleegkundig onderwijs evalueren Ontwikkeling vakmanschap Publieke waarde MBO Groene mbo duurzaamheid
Problemen
Onderwijsachterstandenbeleid periode 2005 2009 Onderwijsachterstanden OAB Onderwijsachterstanden 1988 2002 Onderwijsachterstandenbeleid vve/po
VO en MBO
Mentoraat groepsgrootte werkbeleving docenten effecten studenten mbo WetenschapsoriŽntatie LoopbaanoriŽntatie in VO Integratie wiskunde Passend Onderwijs IMPROVE methode metadenken Nederlands leerprestaties Motivatie leerlingen Motivatie onderwijs in groepen Motivatie onderbouw vo Professionele leergemeenschappen Professionele leergemeenschappen Schoolkeuze havo/vwo Management en organisatie Motivatie verhogen TIME Wiskundige denktactiviteit Leren van teksten Heterogene brugklas
VVE
Aansluiting VVE en schoolloopbaan Beleid onderwijsachterstanden PO Onderwijsachterstandenbeleid Effecten vroegschoolse educatie Gemeenten schoolbesturen Effectiviteitskenmerken Doelgroepkinderen
Passend onderwijs
Onderwijszorgroute Clusteren van leerlingen Integratie Downsyndroom Vroegtijdig verwijzen Handelingsgericht passend onderwijs Instrumenten passend onderwijs Integratie onder Rugzak beleid OPP en IQ Rugzakbeleid LGF Luc Stevens over passend onderwijs Onafhankelijkheid CvI s Kwaliteit met NSCCT Ontwikkeling voorwaarden Ontwikkelingsperspectief OPP als groeimodel Regionale Expertise Centra Passend onderwijs Brede school en integratie Integratieklas ZML Kengetallen vervolgmeting Inzet klassenassistent Leerkracht en Passend Onderwijs Passend onderwijs VO Regionale ontwikkeling Ruimte voor leraren Zorgstructuren po/vo Aanpak po/vo Bureaucratie leerlingenzorg Weer Samen Naar School Toelaatbaarheid
Engels
Tweetalig onderwijs TTO schoolprestaties
Arbeidsvoorwaarden
Functiemix en salaris
ICT
digitale geletterdheid mediawijsheid computervaardigheden praktijkonderwijs

 

Opbrengstgericht werken met kleuters zonder de Cito toets

Wijnand Gijzen

Onderwijsadviseur en trainer bij Wijnand Gijzen onderwijsadvies

  

wijgij@gmail.com†

  Geplaatst op 1 juni 2014

Gijzen, W. (2014). Opbrengstgericht werken met kleuters zonder de Cito toets.
Geraadpleegd op 20-08-2017,
van http://wij-leren.nl/opbrengstgericht-werken-kleuters-zonder-cito.php

Een alternatief

Begin november 2013 is door de Tweede Kamer bevestigd dat scholen vrij zijn in de manier waarop ze bij hun kleuters de ontwikkeling willen toetsen. De afname van de Cito-toetsen is geen verplichting maar een vrije keuze. Dit instrument leidt bij onderbouwleraren veelal tot bezwaren ten aanzien van de wijze van afname en de interpretatie van de resultaten. Maar nog meer dan deze bezwaren belichaamt de Cito-toets alles waar onderbouwleraren het niet mee eens zijn, namelijk: een kleuter aan een tafeltje met een papier voor zich en een potlood in zijn hand. Kleuters horen in hun visie te leren door te spelen in een rijke omgeving en ‘lesjes’ zijn speelse activiteiten.

Door het debat in de Tweede Kamer is er voor scholen meer ruimte gekomen om hun bestaande observatiesysteem als meetinstrument in te zetten in het proces van opbrengstgericht werken. Dit proces heeft tot doel om de leer- en sociale opbrengsten van het onderwijs te maximaliseren. Het observatiesysteem kan hierin naast de Cito-toets worden ingezet, of zelfs in plaats van.

Dit artikel laat een alternatief zien. Over de voor- en nadelen van beide typen meetinstrumenten wordt niet geoordeeld. Het observatiesysteem wordt hier gekoppeld aan hoe opbrengstgericht werken onderwijskundig gezien hoort te verlopen: eerst het schoolniveau, dan de groep en tenslotte de individuele leerling. Deze ziens- en handelwijze leidt tot meer focus en tot tijdswinst. Veel onderbouwleraren, maar ook (midden)managers van basisscholen, redeneren vanuit de individuele leerling.

Dit vraagt dus om een denkomslag. Hierover gaat het eerste deel van het inleidende hoofdstuk. In het tweede deel wordt een drietal kernachtige opmerkingen gemaakt over observatiesystemen in het algemeen. Beide inleidingen dienen als begripsmatige ‘onderlegger’ voor de beschrijving van opbrengstgericht werken met kleuters zonder de Cito-toets. Dit proces omvat acht stappen en wordt aan de hand van een *casus geïllustreerd.

De denkomslag

School – groep – leerling

Afhankelijk van de samenstelling van de schoolpopulatie én van de onderwijskwaliteit zal een basisschool bepaalde (cognitieve en sociale) eindopbrengsten realiseren. Of een school er nu voor kiest om deze vast te houden of om deze te verhogen, haar onderwijsprogramma van groep 1 tot en met groep 8 zal erop gericht moeten zijn de opbrengstambities te bereiken. In de acht schooljaren zal aan de tussenopbrengsten worden afgemeten of alle groepen gemiddeld gezien de opbrengstambities gaan behalen.

De groepen 1 en 2 spelen hierin net zo’n belangrijke rol als alle andere groepen. Per halfjaar kijkt een leraar of de opbrengsten in zijn groep zich bewegen in de richting van de opbrengstambities van de school. Op grond daarvan plant hij het groepsgewijze onderwijs. Dat valt vrijwel altijd uiteen in een basisaanpak, een verrijkte aanpak en een intensieve aanpak. Leerlingen worden dus gegroepeerd op basis van overeenkomstige onderwijsbehoeften.

Dit is de basis van passend onderwijs. Met deze drieslag wordt namelijk het overgrote deel van de groep ‘bediend’. ‘Elke leerling is uniek, maar dat betekent niet dat een eigen leerprogramma nodig, wenselijk of mogelijk is **. Soms bevindt zich in de groep nog een leerling met een specifieke onderwijsbehoefte. Op hem moet het onderwijs – binnen de drieslag – nóg verder pas worden gemaakt.

Leeftijdgebonden meting

Voor veel onderbouwleraren is het individu het uitgangspunt. Leraren gaan regelmatig na of de ontwikkelingsleeftijd – de opbrengst – op een bepaald vak- of vormingsgebied overeenkomt met de kalenderleeftijd van de leerling. Of ze dit nu ‘in hun hoofd’ of middels een observatiesysteem doen, in beide gevallen is het een leeftijdgebonden meting.

Afhankelijk van deze meting bepaalt de leraar welk onderwijsaanbod deze leerling krijgt. Dit is opbrengstgericht werken op individueel niveau. Hierin schuilt een neiging om het onderwijs te individualiseren en dit kan onwenselijk, onmogelijk of onnodig zijn. Onderwijs is namelijk een groepsgewijs proces, waarin tegelijkertijd zoveel mogelijk leerlingen de opbrengsten moeten behalen waarvan de school heeft gezegd dat ze die nastreeft. De denktrant van veel onderbouwleraren is volledig begrijpelijk, aangezien zij binnen hun groepen grote – en reële – verschillen waarnemen.

De huidige observatiesystemen maken die verschillen ook telkens expliciet. De focus op het individu wordt hiermee versterkt en het staat de denkomslag in de weg. Het grotere geheel, de bijdrage van het kleuteronderwijs aan de gewenste opbrengsten aan het einde van de basisschool, valt dan ook buiten het blikveld. De basisschool is één en heeft één doorgaande lijn. Het is dus noodzakelijk dat de opbrengsten van alle kleuters, gemeten met een observatiesysteem, regelmatig worden vergeleken met de opbrengstambities van de school.

Observatiesystemen

Wat levert het leraren op?

Er zijn in Nederland tal van (ver)nieuw(d)e observatiesystemen op de markt. Denk bijvoorbeeld aan het Ontwikkelingsvolgmodel (Seminarium voor orthopedagogiek), DORR (DORR-Onderwijs), Kleuterplein (Malmberg) of aan Kijk! (Bazalt). Veel scholen hanteren zo’n systeem naast, of in plaats van, de Cito-toets.

Het gebruik van een observatiesysteem wordt ten eerste ingegeven doordat een groot aantal aspecten van de ontwikkeling in kaart wordt gebracht. Hieronder vallen, naast de leerontwikkeling, ook zaken als sociaal gedrag, de taakhouding en de emotionele ontwikkeling. Ten tweede zeggen scholen met een observatiesysteem gerichter te kunnen meten. Vaak zijn er per domein meerdere ontwikkelingslijnen opgenomen. Zo kan het rekendomein bijvoorbeeld opgesplitst zijn in een schaal voor ‘beginnende gecijferdheid’ en een schaal voor ‘logisch redeneren’. Een leraar kan dan ook een gerichte interventie op een van die deelgebieden doen. Een derde reden om een observatiesysteem te gebruiken is dat de opbrengsten veelal worden gemeten in de maat van de ontwikkelingsleeftijd. Voor veel leraren biedt dat een direct aanknopingspunt bij de vormgeving van het onderwijs.

Meetinstrument versus sturingsinstrument

Een observatiesysteem is ten principale géén leerlijn. Alhoewel ze elkaar overlappen, en dientengevolge door elkaar worden gebruikt, zit er een fundamenteel verschil in. Een leerlijn is een opeenvolging van subdoelen die een leraar door middel van onderwijs probeert te bereiken. Het is dus te zien als een sturingsinstrument dat de ruggengraat van het onderwijs is.

Een observatiesysteem bevat fasen – ook wel mijlpalen genoemd – die leerlingen gedurende hun ontwikkeling doorlopen. Deze fasen zijn ijkpunten, die vaak beschreven worden aan de hand van voorbeeldgedragingen (kennis of vaardigheden). Deze ijkpunten zijn te labelen als kerndoelen binnen een leerlijn. Een observatiesysteem is primair bedoeld als meetinstrument. Zij meet het rendement van het onderwijs, de opbrengst. Alhoewel in de praktijk blijkt dat leraren regelmatig hun onderwijsdoelen uit de fasen van het observatiesysteem afleiden, is het te kort door de bocht geredeneerd dat het een leerlijn ‘zomaar’ kan vervangen.

Ten eerste moet worden opgemerkt dat een leerlijn meestal veel fijnmaziger is opgezet. Ten tweede – en dat is veel fundamenteler – zijn er op een aantal ontwikkelingsdomeinen in de kleuterleeftijd geen leerlijnen te ontdekken. Dat geldt bijvoorbeeld voor het domein meetkunde. Komt het bouwen van bouwsels voor het spiegelen van figuren, of is het juist andersom? Voor dat domein is er veel meer sprake van verzameling van doelen, zonder lineaire opbouw. Tot slot moet nog opgemerkt worden dat de ontwikkeling van kleuters sprongsgewijs verloopt. Soms gaan kleuters met grote sprongen vooruit. Maar er kan ook sprake zijn van een tijdelijke terugval. De ontwikkeling van kleuters laat zich dus lang niet altijd vangen in leerlijnen.

Normering

Een observatiesysteem is niet genormeerd. Leerlingen worden gevolgd langs fasen – of mijlpalen – in de diverse domeinen van de ontwikkeling. Gebruikers mogen verwachten dat de inhoudelijke beschrijving van elke fase overeenkomt met wat leerlingen gemiddeld genomen op de bijbehorende leeftijd kennen en kunnen. Dat zou men als ‘norm’ kunnen opvatten. Elke leerling kan dus met zichzelf worden vergeleken.

Echter, of een leerling nu beter, minder goed of overeenkomstig het landelijk gemiddelde presteert, is hiermee niet te zeggen. Dat geldt ook op groepsniveau. Als we alle leerlingen tegelijkertijd meten, bijvoorbeeld in de maand januari van een schooljaar, dan weten we niet of het groepsgemiddelde onder, op of boven een landelijk gemiddelde ligt. De Cito-toets daarentegen is wél genormeerd. Hiermee kan vastgesteld worden hoe een leerling, of een groep leerlingen, presteert ten opzichte van een landelijke norm.

Logisch redeneren

Maar zelfs zonder een landelijke norm is het mogelijk om een observatiesysteem in te zetten als meetinstrument in het proces van opbrengstgericht werken met kleuters. Een school zal dan zelf – in de maat van de ontwikkelingsleeftijd – moeten vaststellen welke opbrengstambities zij nastreeft. Dat is een proces van logisch redeneren waarin twee denklijnen telkens terugkomen. De eerste is reeds besproken: eerst de school, dan de groep en tenslotte de leerling. De tweede is: van de gewenste eindopbrengsten terug naar het begin. Hiermee wordt bedoeld dat we starten bij het eindpunt. Hoe weten we anders hoe we ons onderwijs moeten inrichten?

Acht stappen van opbrengstgericht werken met kleuters zonder de cito-toets

Opbrengstgericht werken start met het bepalen van wat er bereikt moet worden: de opbrengstambities. Hierover gaan de eerste twee stappen. Over hoe deze worden vertaald naar het onderwijsprogramma, daarover gaat stap 3. De stappen 4 en 5 bespreken het cyclische proces van opbrengstgericht werken op schoolniveau. De laatste drie stappen geven het cyclische proces weer waarin de groepsopbrengsten worden vergeleken met de opbrengstambities. Deze vergelijking bepaalt de groepsaanpak. Binnen die groepsaanpak wordt het onderwijs, indien nodig, nog verder afgestemd op een individuele leerling.

1. Maak een schoolfoto
2. Stel de ambitie schoolstandaarden vast
3. Bepaal het schoolaanbod
4. Maak een schooloverzicht
5. Bepaal de schoolaanpak
6. Maak een groepsfoto
7. Bepaal de groepsaanpak
8. Bepaal de individuele aanpakken

De bovenstaande stappen worden verder uitgewerkt in het uitgebreide artikel. (download, PDF)

  * De casus betreft een set opbrengstgegevens die ter beschikking is gesteld door basisschool PCBS De Ceder in Veenendaal. De set omvat de kalenderleeftijden en de ontwikkelingsleeftijden ‘beginnende gecijferdheid’ van 101 kleuters, gemeten medio schooljaar 2013-2014 met het observatiesysteem Kijk! PCBS De Ceder valt onder het bestuur CPOV Veenendaal. Een groep directeuren en intern begeleiders van CPOV-scholen heeft onlangs de masterclass opbrengstgericht passend onderwijs gevolgd, waarin men met de set opbrengstgegevens heeft kunnen oefenen.

 **  Deze uitspraak is van Chris Struiksma, geschreven in publicaties als ‘Focus op Feiten’ en ‘Duiden en Doen’.

Gijzen, W. (2014). Opbrengstgericht werken met kleuters zonder de Cito toets.
Geraadpleegd op 20-08-2017,
van http://wij-leren.nl/opbrengstgericht-werken-kleuters-zonder-cito.php

Gerelateerd

Doelen stellen, vorderingen bijhouden & successen vieren
Doelen stellen, vorderingen bijhouden & successen vieren
De basis voor een leergerichte focus!
Bazalt | HCO | RPCZ 
Kindvolgmodel: terug naar de kern!
Kindvolgmodel: terug naar de kern!
Minder invullen, meer weten
De lerende school 
Kleutertaal
Kleutertaal
Taalontwikkeling en -stimulering in groep 1 en 2
Medilex Onderwijs 
Leesrijpheid toetsen
Leesrijpheid moet je toetsen! Maar op welke manier?
Ewald Vervaet
Leerlingvolgsysteem
Leerlingvolgsysteem: dat wordt een stuk makkelijker!
Teije de Vos
Citoscore misverstanden
Meten is niet ŗlles weten
Teije de Vos
Leerlingvolgsysteem
Leerlingvolgsysteem: dat wordt een stuk makkelijker!
Teije de Vos
OGW in 4 niveaus
Opbrengstgericht werken vanuit 4 beheersingsniveaus
Wijnand Gijzen
Groep 1 en 2 niet toetsen
In groep 1 en 2 niet toetsen, maar observeren!
Teije de Vos
Kleuters toetsen
Peuters en kleuters zijn niet toetsbaar
Sieneke Goorhuis
Een sober leerlingvolgsysteem
Een sober leerling- en onderwijsvolgsysteem, dat kan en mag!
Teije de Vos
Stop de kleutertest
Stop het testen van peuters en kleuters. Ervaren leerkrachten zijn deskundig.
Dick van der Wateren
Minder standaardtesten
Standaardtesten in het onderwijs. Moet dat nou?
Dick van der Wateren

Kleuterverlenging
Wat is effectiever: verlengde kleuterbouw of snelle doorstroom naar groep 3?
Factoren die de Cito-eindtoets beinvloeden
Welke factoren spelen een rol bij de resultaten van de Cito-eindtoets of de centrale eindtoets PO?
Leeropbrengsten van werken met een weektaak
Weektaak bij kleuters: wat brengt het op?
meerwaarde woordenschat citotoetsen
Heeft het toetsen van de woordenschat meerwaarde voor de woordenschatontwikkeling?
Leereffecten computerspel kleuters
Leereffecten computerspel voor rekenen bij kleuters
Samenstelling klas
Samenstelling van de klas en cognitieve en sociaal-emotionele uitkomsten
Taallijn peuters kleuters
Het effect van Taallijn bij peuters en kleuters
Opbrengstgericht werken
Opbrengstgericht werken: van beleidsspeerpunt tot de uitvoering in de groep
Verhaalbegrip kleuters met ICT
Verhaalbegrip van kleuters met ICT en digitale boeken
Beginnende geletterdheid
Leergedrag kleuters legt belangrijke basis voor het leren lezen
Prestaties loopbanen zorgleerlingen
Prestaties en loopbanen van zorgleerlingen
Nadruk basisvaardigheden po
Nadruk op basisvaardigheden in het primair onderwijs
Professionaliseren samenwerken po
Professionaliseren en samenwerken in het primair onderwijs
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Stel je onderwijsvraag

Technologie in de klas

Verkiezing onderwijscooperatie

Kleuters zonder cito



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.