Algemeen
Ontwikkelend bewegen Contextuele leerlingbegeleiding Contextuele benadering Ervaringsreconstructie Hyperfocus Genderstereotypering Luisteren naar jongeren Pubers begrijpen Leerlingen leren kennen Seksuele diversiteit Luister je wel naar míj? Mindfulness oefeningen Mindfulness uitleg Mindfulness ineffectief Ontwikkeling jonge kind Tweelingen Ontwikkelingspsychologie Overprikkeld Puberbrein binnenstebuiten Sociale pubers Talent binnenstebuiten Temperamentvolle kinderen Meisjes risicomijdend? Meer ruimte vrij spel Wegwijs in hooggevoeligheid Wiebelen en friemelen in de klas Zorg voor het kind
Intelligentie
Excellentie bevorderen Intelligentie Structuur Test IQ-test beelddenkers IQ onderzoek RAKIT-2 intelligentietest WISC-III of RAKIT-2? Intelligentiekloof
Onderwijskwaliteit
Excelleren Intrinsieke motivatie
Sociaal
Sociale ontwikkeling Aanraken van kinderen Counseling vervolggesprek Sociaal klimaat po Relatie leerling-leraar Luisteren naar leerlingen Korte counseling Weerbaarheid in gymles Samenstelling klas SEL Inzicht in gevoelens Inzicht in anderen Sociaal emotionele vaardigheden Sociaal? Vaardig! Sociogram Groepsdynamiek Spelontwikkeling Toetsing anti pestprogramma Falen en succes Weerbaar maken
Executieve functies
Creativiteitsontwikkeling
Leren
Flexibel puberbrein 21st century skills Zelfregulering po/vo Buitenschools leren De lerende mens Denken in beelden Digitale feedback Digitale feedback 2 Zelfreflectie Effect huiswerk Zelfregulerend leren Positieve feedback Feedback op emotie Handboek leren leren Hoe kinderen leren Huiswerkbegeleiding Informeel leren Intrinsieke motivatie Nurture of nature Onderwijs en leren Leerhouding als basis Acht dimensies Leren denken Manier van leren moet kloppen Huiswerk maken Onderzoekend leren Fysieke activiteit en leerprestaties Ontwikkeling hersenen Motivatie zelfregulering studenten Optimalisering 3R studiestrategie Zelfgestuurd leren Leren met zelftoetsen Binnen- en buitenschools Beoordeling eigen leren Studeren adolescenten
Jonge kind
Ontwikkeling peuter Ontwikkeling kleuter Peuters begeleiden spel Beginnende geletterdheid
Onderwijssysteem
Psychiatrisch onderwijsmodel Zittenblijven of versnellen
Hoogbegaafdheid
Misverstanden hoogbegaafdheid Onderpresteren Begaafde onderpresteerders Begeleiding hoogbegaafden Beleid hoogbegaafdheid Uitdagend onderwijs Bevorderen intelligentie Chronisch onderpresteren Differentiatie Hoogbegaafd met stoornis Slimme kleuters Metacognitie VWO leerlingen Onderpresteerders Gevoelig hoogbegaafd Identificatie excellente leerling Motivationele differentiatie Invloed leeromgeving vo Verrijkingsprogramma Hoogbegaafdheid Klas overslaan Top down denken Misdiagnose van hoogbegaafden Omgaan met excellentie po Onderpresteren Passend onderwijs voor begaafden Voorspellen excellentie Extra zorgvraag Studiemotivatie VWO plus Creatief begaafd Vakspecifiek verrijken Compacten en verrijken Visies op begaafdheid
Jonge kind
Kleuters en spel
Motivatie
Autonomie counseling Motivatie MBO Drijfveren voor leren Cijfers geven Transformeren Interne sturing Autonomie en motivatie Autonome motivatie Motivatie meten Motivatie door feedback Hakken in het zand Strategieën voor zelfregulering Zelf gereguleerd leren
Beroepsonderwijs
Motivatie schoolprestaties
Problemen
Aanpak probleemjongeren Achterstand autochtone doelgroepleerlingen Hechting en adoptie Kind en delict Autonomie allochtone leerlingen Bodemloos bestaan Concentratieproblemen Depressie en zelfmoord Psychiatrische diagnose Scheiding ouders Examenvrees Bureau Halt Hechtingsstoornissen Het lukt toch niet... Lage verwerkingssnelheid Integratie vluchtelingen Gezonde leefstijl Prestaties en etniciteit Motivatie leerlingen po Omgaan met agressie Vluchtelingenkinderen Onveilige hechting Prestaties loopbanen Prestaties loopbanen zorgleerlingen Verwende kinderen Spijbelen Kinderrechter Thuiszitten leerplichtige leerlingen Getraumatiseerde kinderen Vluchtelingen begeleiding
Passend onderwijs
Indicatiestelling Verschillen tussen leerlingen Leerlingstromen bo-sbo Op zoek naar...

 

Korte lontjes en coole gasten. Gericht omgaan met agressie in school

Kees van Overveld

Coördinator van het Expertisecentrum Gedrag bij Seminarium voor Orthopedagogiek (Hogeschool Utrecht)

  

kees.vanoverveld@hu.nl

  Geplaatst op 1 juni 2014

van Overveld, K. (2014). Korte lontjes en coole gasten. Gericht omgaan met agressie in school.
Geraadpleegd op 30-03-2017,
van http://wij-leren.nl/omgaan-met-agressie.php

Inleiding

Het begrip “agressie” wordt veel gebruikt in het onderwijs. Helaas is het in gesprekken of verslagen niet altijd duidelijk  wat er precies onder verstaan wordt. Over het algemeen doelt men op één van de verschijningsvormen van agressie, namelijk fysieke agressie: slaan, schoppen, bijten. 

Door deze eendimensionale kijk op agressie krijgt de leerling die agressie vertoont niet altijd een op de problemen toegesneden aanpak. Veel aanpakken zijn te algemeen van aard en gaan uit van het bekende rijtje: structuur, controle, straf of het aanleren van sociale vaardigheden.

De laatste jaren gaat men in de wetenschap vooral uit van de functie die aan agressie ten grondslag ligt. Men maakt daarbij het onderscheid tussen reactieve en proactieve agressie. Dit zijn geen agressiestoornissen maar gedragspatronen die zich dagelijks aan ons voordoen. Reactieve agressie kenmerkt zich door explosiviteit en heeft veel weg van fysieke agressie. Proactieve agressie is weloverwogen agressief gedrag waarmee de dader in korte tijd zijn doelen wil bereiken.

Reactieve en proactieve agressie hebben verschillende kenmerken en vragen om een specifieke aanpak.  In dit artikel worden de twee typen agressie en die specifieke aanpak nader beschreven . Ze zullen worden gekoppeld aan het model van sociale informatieverwerking.

Reactieve agressie (“kort lontje”)

Leerlingen met reactieve agressie zijn gevoelig voor signalen die erop lijken te duiden dat de ander het slecht met ze voor heeft.  Er is een voortdurende scan van de omgeving,  een zoektocht naar vermeende bedreigingen.  De leerling heeft een lage frustratietolerantie,  hij voelt zich snel bedreigd en bang. Er ontstaat al snel een  verdedigende en agressieve houding bij het bespeuren van de kleinste bedreiging.  De leerling met reactieve agressie is als een vulkaan die op uitbarsten staat. In het algemeen is er weinig voor nodig om de agressie te triggeren: iets te lang oogcontact, een glimlach, een gebaar, een botsing op de gang, een verkeerd woord. Kortom, er is sprake van een onterecht toekennen van vijandige intenties aan de ander.

Het reguleren van heftige emoties (zelfcontrole) is een moeilijke opgave. Als een leerling zich niet langer kan inhouden dan moet je als medeleerling maken dat je weg komt: voor je het weet, heb je een stomp te pakken. In Amerikaanse literatuur wordt de agressie wel bestempeld als  hot-blooded anger.

Leerlingen met deze heftige reacties hebben vaak weinig sociale contacten. Ze worden  uitgestoten door klasgenootjes, ze hebben weinig echte vrienden en ze zijn meer dan eens slachtoffer van pestgedrag. Binnen deze context zou je de agressie kunnen zien als een teken van onmacht.

Reactieve agressie is terug te voeren op factoren in de persoon, maar ook op factoren in de omgeving. Uit onderzoek weten we dat er sprake kan zijn van een combinatie van temperaments- en aandachtsproblemen, harde straffen in het gezin,  fysieke mishandeling , verwaarlozing en frequente ervaringen van bedreiging of afwijzing door de ouders.

Proactieve agressie (“coole gasten”)

Proactieve agressie is doelgericht, berekenend gedrag dat weloverwogen wordt uitgevoerd. Agressie wordt ingezet als (machts-)middel  zonder dat er sprake is van een sterke emotie (cold-blooded anger).  De leerling met proactieve agressie zal zelf ook wel eens een klap uitdelen maar veel vaker manifesteert het  gedrag zich buiten het gezichtsveld van de volwassene. We hebben het dan over  pestgedrag en het domineren, tiranniseren en afpersen van zwakkere personen.

Leerlingen met proactieve agressie verwachten positieve effecten van  agressieve oplossingen. Agressie zorgt voor een snelle realisatie van de (korte termijn-)doelen die worden nagestreefd. De agressie geeft een groot gevoel van eigenwaarde en het zorgt voor een zekere status in de groep. Die status in de groep zorgt ervoor dat de leerling vaak een aantal medestanders om zich heen heeft . Leerlingen met dit type agressie kun je immers beter te vriend houden.

Proactieve agressie wordt veroorzaakt door succeservaringen met agressief gedrag en door het uitblijven van positieve reacties op niet-agressief gedrag. Ook de aanwezigheid van agressieve rolmodellen in het gezin of vriendengroep, die agressie gebruiken om doelen te bereiken kan proactieve agressie bevorderen. Proactieve agressie gaat vaak samen met een ongevoelig stressresponse systeem, lage emotionaliteit en afwijkingen in oordelen over de verwerpelijkheid van probleemgedrag.

Agressie en sociale informatieverwerking

In agressieonderzoek is aangetoond dat reactieve en proactieve agressie samenhangen met specifieke fasen van sociale informatieverwerking.  Sociale informatieverwerking is het geheel aan denk- en gedragsacties in een sociale context. Op het moment dat we een ander persoon tegenkomen en we ervaren die gebeurtenis als potentieel bedreigend dan doorlopen we in sneltreinvaart een aantal stappen.  In figuur 1 zijn die stappen van sociale informatieverwerking weergegeven.

1. Encodering Waarneming van de werkelijkheid
2. Betekenis toekenning Subjectieve verwerking van de waargenomen informatie
3. Emotie Afhankelijk van de interpretatie kan er een al dan niet heftige emotie optreden
4. Responsgeneratie Er worden een of meerdere oplossingen bedacht
5. Responsselectie Er wordt een door de persoon meest wenselijke reactie geselecteerd
6. Uitvoering/gedrag De gekozen reactie wordt uitgevoerd

Figuur 1. Fasen van sociale informatieverwerking

Leerlingen met reactief agressief gedrag blijken vooral veel moeite te hebben met de eerste drie stappen uit het model, terwijl de leerlingen met proactieve agressie vooral  tekort schieten op die onderdelen die betrekking hebben op het vinden van een (moreel gezien)juiste oplossing. Hier ligt de sleutel voor een gedifferentieerde aanpak van agressie op school. Zie figuur 2.
 
Fasen Sociaal Informatieverwerking
Probleemgebieden per type agressie
Opnemen van de informatie uit de sociale situatie Reactief agressief gedrag
Betekenis toekenning aan de informatie Reactief agressief gedrag
Emotie Reactief en pro-actief agressief gedrag
Responsgeneratie Pro-actief agressief gedrag
Responsselectie Pro-actief agressief gedrag
Uitvoering Pro-actief agressief gedrag
 
Figuur 2. Reactieve en proactieve agressie in relatie tot het model van sociale informatieverwerking.

De REPRO-aanpak

Figuur 2 is van nut bij het ontwerpen van een passende preventieve  aanpak  tegen agressie. De zogenaamde REPRO-aanpak kan je hierbij helpen.
De REPRO-aanpak houdt in dat je interventies uitvoert die uitgaan van de specifieke kenmerken van RE-actieve dan wel PRO-actieve agressie en dat je daarbij dicht bij het model van  sociale informatieverwerking blijft.
 
Reactieve agressie vraagt onder meer om de volgende interventies:
• Oefenen met waarnemen van de omgeving: Wat zie je? Wat hoor je?
• Aandacht voor lichaamstaal, intonatie en expressie: Wat betekent het als de ander op die manier naar je lacht of naar je kijkt? Hoe klinkt die stem?
• Leren herkennen van innerlijke en uiterlijke signalen die voorafgaan aan een emotionele uitbarsting (maagpijn, hartkloppingen, warm of koud worden, hoofdpijn, kippenvel, vlekken in je nek enz.).
• Zoeken naar manieren om de heftige emotie te reguleren, zoals diep adem halen, weglopen van de situatie, een time-out nemen.
• Gebruik leren maken van verbale zelfspraak. Verbale zelfspraak is het jezelf zachtjes of in je hoofd toespreken met woorden of korte zinnen. Voorbeelden: “Stop!”,  “Laat ze maar praten. Ik luister toch niet”, “Even tot 10 tellen”.
• Aanleren van een emotiewoordenschat met bijvoorbeeld emotiekaartjes (zoals gebruikt in het PAD-leerplan).
• Durven uiten van emoties. Leren zeggen wat de situatie of de ander bij je te weeg brengt. Gebruik maken van een emotiethermometer.
• Pedagogische stijl van de leraar: Warm en sensitief maar wel afwijzen van ongewenst gedrag. In vrije situaties actief toezicht houden en de leerling zo nodig herinneren aan de manieren om kalm te blijven/worden.
 
Proactieve agressie vraagt onder meer om de volgende interventies:
• Praten over hoe je op acceptabele wijze je doelen bereikt.
• Bespreken van de gevolgen van de agressieve keuzes die je maakt ( op korte én lange termijn).
•  Ingaan op emoties die een rol spelen bij het gedrag.
• De klas mobiliseren om pestgedrag te signaleren en af te wijzen.
• Opstellen van een gedragscontract waarin op zakelijke wijze wordt vastgelegd wat wel en niet is toegestaan.
• Pedagogische stijl van de leraar: zakelijk en wat afstandelijk. Leerling niet klassikaal op zijn plek zetten  maar onder vier ogen gesprek voeren.
Uiteraard dienen interventies niet beperkt te blijven tot de schoolsituatie.  Gezien de beperkte lengte van dit artikel is ervoor gekozen andere interventies buiten beschouwing te laten.

Tot slot

Aan het eind van dit artikel wil ik nog enkele opmerkingen plaatsen.
In de praktijk zullen we niet altijd de “pure” agressietypes zullen tegenkomen. Leerlingen met reactieve agressie kunnen kenmerken van proactieve agressie in hun gedrag laten zien en vice versa. Er zijn dus vele mengvormen mogelijk.

Verder komt het voor dat leerlingen met reactieve agressie ervaren dat hun explosieve gedrag angst inboezemt  bij anderen. Vanuit die leerervaring kan de situatie ontstaan dat de reactieve patronen stilaan worden vervangen door meer proactieve patronen.

Het Programma Alternatieve Denkstrategieën (PAD) is een klassikaal preventieprogramma dat zich richt op alle kinderen in de school. In een promotieonderzoek van Jos Louwe en Kees van Overveld bleek dat PAD ook succesvol kan worden toegepast bij leerlingen met reactieve dan wel proactieve agressie. Het bleek mogelijk om in relatief korte tijd het agressieve gedrag van leerlingen binnen het basisonderwijs en speciaal basisonderwijs te doen verminderen.

 

van Overveld, K. (2014). Korte lontjes en coole gasten. Gericht omgaan met agressie in school.
Geraadpleegd op 30-03-2017,
van http://wij-leren.nl/omgaan-met-agressie.php

Gerelateerd

Gezag in het geding
Gezag in het geding
Ontwikkel een gezonde gezagsrelatie met uw leerlingen
Medilex Onderwijs 
Roos van Leary -1-
Roos van Leary - uitleg - test - gebruik
Arja Kerpel
Functie gedragsproblemen
‘Waarom doe je dat!?’ - Functie en aanpak van probleemgedrag
Kees van Overveld
Gedragsproblemen
Indicaties van gedragsproblemen en werkhoudingproblemen
Machiel Karels
Interventies gedragsproblemen
Interventie bij gedragsproblemen - De Eerste Stap
Monique Baard
Positive Behavior Support
Schoolwide Positive Behavior Support (SWPBS)
Monique Baard
Professional in de spiegel 1
Professional in de spiegel - achtergronden
Hanne Touw
Professional in de spiegel 2
Professional in de spiegel - werkwijze
Hanne Touw
Autonomie counseling
Jouw oplossing is niet heilig. Maar je bent wel de deskundige vragensteller!
Dirk van der Wulp
Verwende kinderen
Alles voor je kind
Willem de Jong
Kinderrechter
7 vragen over de kinderrechter
Miriam de Heer
Kind en delict
Kind en delict - als je agressief gedrag vertoont lijk je machtig
Miriam de Heer
Gedragsproblemen in de klas
Gedragsproblemen in de klas
Arja Kerpel
Groepsplan gedrag
Groepsplan gedrag - passend onderwijs in PO en VO
Arja Kerpel

Cyberpesten en andere digitaal ongewenst gedrag
Wat zijn effectieve interventies om digitaal ongewenst gedrag in het onderwijs tegen te gaan?
Interventies adhd
Doen wat werkt: interventies in de klas voor kinderen met symptomen van ADHD
Taakspel vso cluster 4
Taakspel in het voortgezet speciaal onderwijs cluster 4
Competentie leraren po gedrag
Gedragsproblemen in de basisschool en competenties van leraren
Groei gedragsproblemen
Groei aantal leerlingen gedragproblemen; vergelijkend onderzoek Nederland-Vlaanderen
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Omgaan met agressie



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.