Ruimtelijk inzicht GIS
Algemeen
Leeromgevingen Gemotiveerde leerhouding Basisonderwijs met/zonder basis Systeemdenken en denkgewoonten Systeemdenken 21e eeuw Effectief onderwijs Filosoferen doe je zo Het Grote Vindingrijkboek Onderwijsmythes Onderwijs moet boeien Onderwijs slaat door Teach like a Champion Tiener college Leerlijnen vergelijken
Communicatie
Didactisch coachen 1 Didactisch coachen 2 Didactisch coachen 3 Gebruik animaties po Animaties natuur po Animaties rekenen po Animaties taal po
Klassenmanagement
Orde en aandacht Didactische werkvormen Grote en kleine groep Klassenmanagement Soepele lesovergang Zelfstandig werken
Instructie
Directe instructiemodel 4C/ID-model Expliciete Directe Instructie Humor in de klas Competenties Leren van fouten Mindmap maken Bewust bezig zijn met taal
Onderwijskwaliteit
Factoren die de Cito-eindtoets beinvloeden
Sociaal
Drama voor groepsvorming
Taal
Tweetalig onderwijs en schoolprestaties
CoŲperatief leren
CoŲperatief leren CoŲperatieve werkvormen Onderzoekend leren
Leren
Formatieve toetsing Nakijken en feedback Bewegend leren
Lezen
Fonemisch bewustzijn Voorwaarden voor begrijpend lezen Lezen en schrijven Leesmotivatie bevorderen Mentale voorstellingen Visie op literatuuronderwijs SLIM in het sbo Leesvaardigheid praktijkonderwijs Leesprestaties groep 6 po 2016
Samenwerken
Didactische vormgeving Excellentie Communities kennis over onderwijs Samenwerken met STIP
Schrijven
Schrijfonderwijs basisschool Lezen en schrijven vmbo
Differentiatie
Differentiatievormen Differentiatie adaptief onderwijs Differentiatie proces Opdrachtgestuurd leren Differentiatie methodiek Differentiatie Differentiatie zelfregulatie (1) Differentiatie zelfregulatie (2) EfficiŽnte differentiatie Feedback prestaties Individueel maatwerk vo MEGAband Leerstof hoogbegaafden Leerstofjaarklassensysteem Middenmoot als vertrekpunt Didactische impulsen OGO
Onderwijssysteem
Klassengrootte
Jonge kind
Fase jonge schoolkind Kleuters en vrij spel Basisontwikkeling en OGW Het vrije spel
Beroepsonderwijs
Werkplekleren in het beroepsonderwijs
Techniek
Practicum als onderwijsactiviteit
Passend onderwijs
Adaptief onderwijs SBO Hogere orde denken
Visies
Adaptief onderwijs Basisontwikkeling bij OGO Ervaringsgericht onderwijs Lerend werken Ontwikkelingsgericht onderwijs Ontdekkend leren Waardengedreven onderwijs
Jean Piaget
Jean Piaget Piaget: objectpermanentie Piaget: epistemologie Piaget: empirisme Piaget: leertheorie
Exacte vakken
Digitale Wiskunde Omgeving HAVO VWO Vernieuwend bŤtaonderwijs
ICT
Digitale didactiek 2 Mediawijsheid in curriculum Games voor leerlingen met concentratieproblemen Digitale didactiek

 

Systeemdenken in de klas - Systeemdenken en denkgewoonten

Jan Jutten

Onderwijskundig consultant bij Natuurlijk leren

  

janjutten@natuurlijkleren.org

  Geplaatst op 1 juni 2014

Jutten, J. (2014). Systeemdenken in de klas - Systeemdenken en denkgewoonten.
Geraadpleegd op 23-02-2017,
van http://wij-leren.nl/denken-vaardigheden.php

1. Inleiding

Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden en attitudes. Er is steeds meer behoefte aan een ander soort leren: een vorm van leren, waarbij kinderen niet langer worden voorbereid op een maatschappij die niet meer bestaat, maar op het functioneren in de samenleving van de 21e eeuw. 
 
We weten steeds meer over hoe mensen leren. Hersenonderzoek m.b.t. leren bevestigt het belang van betrokkenheid, de actieve rol van de lerende, het betekenisvolle. Kinderen leren steeds meer buiten school. Vaak boeiender dan in de klas, met alle gevolgen voor de motivatie. Kennis veroudert snel: wat we vandaag aanbieden is morgen niet meer van toepassing. De wereld wordt complexer, veel problemen kunnen niet meer door één persoon of binnen één discipline worden opgelost. Samenwerking, creatief denken, communicatie, relaties kunnen zien, al deze aspecten worden daarom in het onderwijs steeds belangrijker. 
 
Het houdt onder meer in, dat er de komende tijd in ons onderwijs sprake zal zijn van het verbreden van de leerdoelen. Op scholen zal meer aandacht zal komen voor zaken als: 
  • De samenhang in onze complexe samenleving 
  • Kunnen samenwerken bij het oplossen van problemen 
  • De kwaliteit van de communicatie 
  • Herstel van de koppeling tussen leven en leren 
  • Het voortdurend ontwikkelen van (meervoudige) intelligentie en denkgewoonten 
  • Het zelf produceren van kennis i.p.v. het slechts reproduceren ervan: we zien een ontwikkeling van instructivisme naar constructivisme. 
  • Een brede, duurzame en betekenisvolle manier van levenslang leren 
Op veel scholen zijn er zeker positieve ontwikkelingen zichtbaar. Tegelijkertijd zien we veel leerkrachten (en kinderen) worstelen met de vraag hoe het dan anders kan. Wij hebben de indruk dat systeemdenken in combinatie met denkgewoonten en meervoudige intelligentie grote kansen biedt op beter onderwijs in deze 21e eeuw. 
 
Lessen met systeemdenken omvatten concepten en hulpmiddelen die samenhangen met een variëteit aan denkgewoonten, zoals die door Arthur Costa zijn beschreven. (“Habits of mind” van Arthur L. Costa and Bena Kallick.) 

2. Systeemdenken

De wereld om ons heen bestaat per definitie uit relaties, niet uit losse feiten, dingen, gebeurtenissen. Kinderen zijn van nature systeemdenkers. Op school is het echter net, of we alle moeite doen, om aan het begrijpen van samenhangen een einde te maken. Onder invloed van het “lopende band denken” hebben we scholen en kennis gefragmenteerd. Kennis wordt verknipt aangeboden, vaak ook nog door verschillende leerkrachten die van elkaar niet weten wat men doet en hoe dat gebeurt. Bij systeemdenken gaat het om het besef, dat alles op een bepaalde manier met alles samenhangt. Vaak niet zichtbaar, omdat de samenhang ofwel op een heel andere plaats duidelijk wordt of pas veel later in tijd. 
 
Systeemdenken is het vermogen om relaties te zien en te begrijpen in dynamische systemen. Door deze manier van denken zien we ook het totaalbeeld, niet slechts de details. Ook hebben we oog voor de wijze waarop onderdelen elkaar beïnvloeden en in de loop der tijd op elkaar reageren. 
 
Systeemdenken kan onder meer het volgende voor ons betekenen: 
  • De wereld om ons heen leren we zien als één geheel i.p.v. als een optelsom van allemaal losse delen 
  • Ook zien we hoe onderdelen van een systeem samenwerken en elkaar beïnvloeden 
  • We hebben oog voor onze eigen rol binnen een systeem en voor het feit dat ons gedrag bepaald wordt door hoe we tegen het systeem aankijken
  • We leren begrijpen dat onze wereld en ons leven voortdurend verandert: dat onze wereld dynamisch is en niet statisch 
  • We worden ons meer bewust van onze mentale modellen, onze manier van kijken naar de wereld om ons heen 
  • Het helpt om beslissingen te nemen die een probleem werkelijk oplossen 

3. Denkgewoonten

Om in onze samenleving goed te functioneren is niet alleen intelligentie, maar ook intelligent gedrag nodig: de gevoeligheid voor de situatie, problemen kunnen herkennen, onze innerlijke bereidheid om er onszelf bewust in te verdiepen. De denkgewoonten beschrijven de neiging en het verlangen om al onze mogelijkheden te gebruiken bij het proces van het bewerken van de informatie. 
 
denkgewoonte = een patroon van intelligente gedragingen die tot productieve acties leiden. 
 
Leerkrachten en andere opvoeders kunnen de denkgewoonten gebruiken om te onderwijzen, verbeteren, observeren en toepassen om leerlingen te helpen gewoonten van intelligent gedrag te ontwikkelen. De combinatie van de denkgewoonten van Arthur Costa, het syteemdenken en Gardners Meervoudige Intelligentie creëert een zeer krachtig model voor goed onderwijs in onze tijd. 

De 16 denkgewoonten van Arthur Costa

Arthur Costa onderscheidt 16 denkgewoonten, die omschreven worden als gedrag dat intelligente mensen vanzelfsprekend vertonen als ze geconfronteerd worden met problemen of dilemma’s waarvan de oplossing niet direct duidelijk is. Ze passen in een patroon van onderwijsontwikkelingen en programma’s, die een gemeenschappelijke filosofie hebben over onderwijzen in de richting van een bredere, omvattender manier van levenslang en betekenisvol leren. 
  1. doorzettingsvermogen 
  2. beheersen van impulsiviteit 
  3. luisteren met begrip en empathie 
  4. flexibel denken
  5. denken over denken (metacognitie) 
  6. streven naar nauwkeurigheid 
  7. vragen stellen en problemen opperen 
  8. oude kennis toepassen in nieuwe situaties 
  9. helder en precies denken en communiceren 
  10. gegevens verzamelen door alle zintuigen te gebruiken 
  11. creëren, innoveren en fantaseren 
  12. reageren met verwondering 
  13. verantwoorde risico’s nemen 
  14. gebruik maken van humor 
  15. denken in samenhang 
  16. openstaan voor levenslang leren 
“Als we niet meer weten wat we moeten doen, dan pas komen we toe aan ons echte werk. Als we niet langer weten welke kant we op moeten, pas dan begint onze echte reis.”
 
Systeemdenken vraagt om een aantal specifieke denkgewoonten: (Linda Booth Sweeney) 
  • het grote geheel kunnen zien en begrijpen 
  • veranderen van perspectief om de werkelijkheid beter te begrijpen 
  • op zoek gaan naar samenhang, zien van relaties in plaats van losse elementen 
  • doorzien van complexe oorzaak-gevolg relaties 
  • inzicht in de wijze waarop onze mentale modellen onze kijk op de huidige realiteit en onze blik op de toekomst beïnvloeden 
  • aan de oppervlakte brengen en testen van veronderstellingen 
  • zowel oog hebben voor de korte als voor de lange termijn effecten 
  • kunnen doorzien van onbedoelde effecten van acties 
  • op zoek gaan naar structuren in plaats van naar een schuldige 
  • vermijden van snelle symptoombestrijding 
  • gebruik maken van inzicht in de onderliggende structuren om acties te kunnen ondernemen die werken als een hefboom 
  • regelmatig evalueren van de resultaten van acties om ze op basis daarvan bij te stellen 
In het vervolg van dit artikel vindt u een beschrijving van de relaties tussen systeemdenken en de denkgewoonten van Arthur Costa. 

4. De denkgewoonten en hun relatie met systeemdenken

4.1. Doorzettingsvermogen

Doorzettingsvermogen, dat is het doorzetten als de oplossing voor een probleem niet voor de hand ligt. Werkvormen met systeemdenken bieden kansen en stimulansen om te onderzoeken, ze zetten aan tot communicatie, uitproberen, leren door vallen en opstaan. De boodschap van systeemdenken is, dat complexe systemen niet gemakkelijk te begrijpen zijn en dat volharding nodig is. Verschillende benaderingen zijn mogelijk en wenselijk om inzicht te krijgen hoe systemen werken. 

4.2. Beheersen van impulsiviteit

Het beheersen van de impulsiviteit is een effectieve oplossing van problemen vereist reflectie en denken voordat we doen……“De illusie van het actie ondernemen” is één van de leerstoornissen van de lerende organisatie. “We moeten snel iets doen, niet te lang nadenken….” Het concept en de hulpmiddelen van systeemdenken vraagt om een andere benadering: een probleem of een situatie te benaderen met behulp van vragen, erop uit zijn om eerst te reflecteren, na te denken over het probleem. Hoe werkt dit systeem? Wat zijn de effecten? Willen we deze effecten ook? Herkennen we patronen en structuren in het systeem? Zien we relaties tussen de verschillende onderdelen? Welke mentale modellen spelen hier een rol? 

4.3. Luisteren naar anderen met begrip en empathie

Om dit te leren is het nodig onze eigen mentale modellen (opvattingen, waarden, oordelen) te onderzoeken en goed te luisteren naar wat anderen denken en vindenSysteemdenken impliceert het samen praten en nadenken over onze eigen mentale modellen en die van anderen. Er wordt veel samengewerkt tijdens de lessen met systeemdenken: kinderen leren van en met elkaar. Ieder bekijkt een systeem vanuit zijn eigen perspectief, ziet andere patronen en relaties. Door samen te werken en door goede communicatie leren we de werkelijkheid beter te begrijpen.

4.4. Flexibel denken

Flexibel denken is de vaardigheid en de attitude om van mening te veranderen op basis van nieuwe informatie en inzichten: open staan voorGebruik maken van de diverse werkvormen van het systeemdenken leidt tot diepere inzichten in de werking van systemen en tot beter begrijpen van de werkelijkheid. Door met elkaar de dialoog aan te gaan op basis van de verschillende perspectieven op de werkelijkheid leren we dat onze manier van denken slechts één van de vele mogelijkheden is. Onze waarheid is iets anders dan dé waarheid…..

4.5. Metacognitie

Metacognitie is het bewust zijn van ons eigen denken. Door middel van systeemdenken worden we ons steeds meer bewust van onze eigen mentale modellen: we denken over ons denken. Door het werken met de visuele hulpmiddelen maken we ons denken zichtbaar: voor onszelf en voor anderen. Daardoor worden de mogelijkheden vergroot om ons denken te onderzoeken. De mentale modellen bepalen de manier waarop wij naar de werkelijkheid kijken, onze waarden en opvattingen daarover en de manier waarop we handelen bij het omgaan met en veranderen van het systeem. 

4.6. Streven naar nauwkeurigheid

Bij het systeemdenken maken we gebruik van onder meer gedragspatroongrafieken, causale lussen, archetypen en computersimulaties Om op een goede manier gebruik te kunnen maken van deze systeem-tools is nauwkeurigheid een vereiste. Denk bijvoorbeeld aan het goed formuleren van de variabelen, het trekken van de lijn in een grafiek, het onderzoeken van de diverse relaties binnen causale lussen. 

4.7. Vragen stellen en problemen oplossen

Effectieve probleem oplossers weten welke vragen te moeten stellen om de kloof te overbruggen tussen hetgeen ze al weten en wat ze nog niet weten. Goede vragen stellen is een belangrijke, maar ook moeilijke vaardigheid. De basis daarvoor is écht willen begrijpen, nieuwsgierigheid in de goede betekenis van het woord. De systeembenadering houdt onder meer in, dat we veel vragen stellen: aan onszelf door reflectie, aan anderen door samen te werken bij het oplossen van een probleem of bij het goed omgaan met een situatie. 

4.8. Oude kennis toepassen in nieuwe situaties

Een van de kenmerken van systemen is, dat ze in vele verschillende situaties op dezelfde wijze werken. Systeemdenken heeft hierdoor een grote transferwaarde. Als we de werking van een systeem begrijpen, kunnen we dit inzicht in velerlei andere situaties ook gebruiken. In de analytische benadering wordt elk probleem als uniek beschouwd; de systeembenadering gaat ervan uit, dat e bij het omgaan met problemen steeds dezelfde patronen terugkomen. 

4.9. Helder en precies denken en communiceren

De hulpmiddelen en de werkvormen bij het systeemdenken bieden veel kansen om beter te communiceren: naar elkaar te luisteren, de eigen “verhalen” duidelijk te vertellen bij een grafiek of een lus, elkaar vragen te stellen en samen tot betere oplossingen en tot meer inzicht te komen. 

4.10. Gebruik maken van alle zintuigen

Om onze complexe en dynamische werkelijkheid goed te begrijpen is het nodig om op verschillende manieren te leren: door reflectie, doordat we zien, handelen, denken, uitproberen en samenwerken, door communicatie met anderen, e.d.

4.11. Creëren, innoveren, fantaseren: creativiteit

In ons huidige onderwijs zijn we meestal op zoek naar dé oplossing. Een antwoord is dan ook vaak “goed of fout”. In onze tijd is er meer dan ooit behoefte aan nieuwe invalshoeken, creatieve ideeën, aan innovatie. Als we op een creatieve manier willen leren omgaan met problemen en kansen kan het systeemdenken daarbij een grote steun zijn. Het leidt tot nieuwe, verrassende inzichten, tot meer creatieve oplossingen, tot inslaan van nieuwe wegen. 

4.12. Reageren met verwondering en het plezier in leren en problemen oplossen

Een van de grote problemen waar leraren mee worstelen is het gebrek aan motivatie bij veel leerlingen, het ontbreken van de passie voor leren. Op allerlei manieren wordt gezocht naar mogelijkheden om het onderwijs boeiender te maken. Ervaringen die tot nu toe zijn opgedaan met systeemdenken tonen aan, dat het steeds weer leidt tot meer enthousiasme, tot grotere betrokkenheid, tot het stellen van nieuwe vragen en tot grotere nieuwsgierigheid. 

4.13. Verantwoorde risico’s nemen

Gedurende de eerste levensjaren leren we vooral door vallen en opstaan (ook letterlijk). Op school worden we veelal afgerekend op het maken van fouten. Dit leidt tot vermijden van risico’s vanuit de angst om fouten te maken. Een van de voordelen van het werken met systeemdenken is, dat de druk van “goed of fout” veel minder is. De werkvormen bieden kansen om mogelijkheden te verkennen en om van fouten te leren. Bij het werken met computersimulaties kunnen interventies worden uitgeprobeerd om de gevolgen op het systeem te bekijken zonder het risico in de “echte situatie”. Verschillende opties kunnen worden getest, besproken op hun effecten. 

4.14. Gebruik maken van humor

Mensen met humor zijn in staat om situaties op een originele en verrassende wijze te bezien.Ofschoon humor niet een expliciet aspect is van systeemdenken, zijn er volop mogelijkheden om problemen op een originele manier te bekijken, te relativeren en er creatief mee om te gaan. 

4.15. Denken in samenhangen

Het belangrijkste uitgangspunt van de systeembenadering is het leren zien en begrijpen van samenhangen in onze complexe wereld. Een van de vaardigheden die bij het systeemdenken centraal staan is het cyclisch leren denken. 

4.16. Open staan voor levenslang leren

Het toepassen van systeemdenken leert ons om in te zien, dat we nooit uitgeleerd zijn; dat er altijd weer nieuwe en boeiende situaties zijn waar we veel van kunnen leren. Voor het onderwijs betekent dit onder meer, dat we ervoor zullen moeten zorgen, dat kinderen hun passie voor leren niet kwijt raken. Dat ze steeds meer ontdekken, dat leren de moeite waard is, dat leren helpt om je leven en je werk prettig te maken en te houden. Of, zoals Peter Senge dit verwoordt, dat leren betekent: Het vergroten van het vermogen om in ons leven die resultaten te bereiken die we werkelijk willen realiseren……

Jutten, J. (2014). Systeemdenken in de klas - Systeemdenken en denkgewoonten.
Geraadpleegd op 23-02-2017,
van http://wij-leren.nl/denken-vaardigheden.php

Gerelateerd

Reflectieve leraar
Reflectieve leraar
Rotterdam
Bazalt 
Ontwikkeling van kleuters
Ontwikkeling van kleuters

Medilex Onderwijs 
Uitblinken in je vak
Uitblinken in je vak
Scholing als middel om de autonomie van leraren te versterken
De lerende school 
Wat is een goede leerkracht, hoe blijf je een goede leerkracht?
Wat is een goede leerkracht, hoe blijf je een goede leerkracht?
Deelsessie op congres
Eduseries 
Hoe kinderen leren
Hoe kinderen leren: intelligentie - leerprocessen
Arja Kerpel
Ontwikkeling hersenen
Ontwikkeling hersenen
Sieneke Goorhuis
Werkmodel leerling
Ontwikkeling van het intern werkmodel van de leerling
Luc Stevens
Leerhouding als basis
De leerhouding als basis voor succes op school
Jos CŲp
Mindmap maken
Mindmap maken - systeemdenken in de klas
Jan Jutten
Communicatie in school
Goede communicatie in een school
Jan Jutten
Onderwijs moet boeien
Onderwijs moet niets, behalve boeien
Jan Jutten
Bovenschools leiderschap
Bovenschools leiderschap in een lerende organisatie
Jan Jutten
De lerende school
De vijf disciplines als basis voor boeiend onderwijs
Jan Jutten
Duurzame schoolontwikkeling
Duurzame schoolontwikkeling: werken aan het schoolplan in een lerende organisatie
Jan Jutten
Persoonlijk meesterschap
Persoonlijk meesterschap: Het creŽren van je eigen toekomst
Jan Jutten
Teamleren
Teamleren in een lerende school: samen werken aan beter onderwijs
Jan Jutten
Leren denken
Leren denken als basis voor succes op school
Dolf Janson
Verantwoordelijkheid geven
Verantwoordelijkheid is geven en nemen. Maar wat als taken blijven liggen?
Henk Galenkamp
Ontwikkelen van wijsheid
Ontwikkelen van wijsheid
Jan Jutten
Systeemdenken 21e eeuw
Systeemdenken in de school van de 21e eeuw
Jan Jutten
Acht dimensies
Leren: wat is dat eigenlijk
Robert-jan Simons
Lerend werken
Lerend werken: tautologie of uitdaging?
Robert-jan Simons
Het Grote Vindingrijkboek
Het Grote Vindingrijkboek - Creativiteit ontwikkelen in het onderwijs
Arja Kerpel

Lerende netwerken
Hoe kan een regionaal netwerk positief bijdragen aan duurzame innovatie en kwaliteitsverbetering van het voortgezet onderwijs...
Duobanen
Wat is bekend over duobanen in het onderwijs?
Professionele leergemeenschap
Wat is er bekend over de effectiviteit van samenwerking in netwerken van diverse actoren binnen het onderwijs?
Nakijken en feedback
Heeft het nakijken van schriften zin?
Creativiteitsontwikkeling
Welke factoren geven inzicht in de ontwikkeling van het creatief denken van leerlingen?
Tweelingen
Wat is beter voor tweelingen: in verschillende klassen of bij elkaar?
StrategieŽn voor zelfregulering
Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren?
Jonge kinderen en tabletgebruik
Is het wenselijk om tabletgebruik door jonge kinderen af te stemmen op hun lichamelijke kenmerken of ontwikkeling?
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Bevorderen intelligentie
Bevorderen van de ontwikkeling van intelligentie in de bovenbouw van de basisschool
Wiskundige denktactiviteit
Wiskundige denkactiviteit in wiskunde op havo en vwo
Individueel maatwerk vo MEGAband
Individueel maatwerk in voortgezet onderwijs (MEGAband)
Schoolkenmerken cognitieve prestatie
Onderwijssystemen, schoolkenmerken en cognitieve prestatie
Samenstelling klas
Samenstelling van de klas en cognitieve en sociaal-emotionele uitkomsten
Veranderaanpak leerKRACHT 2013 2014
Evaluatieonderzoek veranderaanpak leerKRACHT 2013-2014
Cognitieve voorstellingen wiskunde
Cognitieve verschillen bij voorstellingen van getallen in het onderwijs in wiskunde
Hersengedrag rekenonderwijs po
Hersengedrag bij rekenonderwijs in het basisonderwijs
Studeren adolescenten
Zelfcontrole en zelfregulering bij studeren tijdens de adolescentie
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.