Algemeen
Ontwikkelend bewegen Contextuele leerlingbegeleiding Contextuele benadering Ervaringsreconstructie Hyperfocus Genderstereotypering Luisteren naar jongeren Pubers begrijpen Leerlingen leren kennen Lef om te luisteren Seksuele diversiteit Luister je wel naar míj? Mindfulness oefeningen Mindfulness uitleg Mindfulness ineffectief Ontwikkeling jonge kind Tweelingen Ontwikkelingspsychologie Puberbrein binnenstebuiten Sociale pubers Talent binnenstebuiten Temperamentvolle kinderen Meisjes risicomijdend? Meer ruimte vrij spel Wiebelen en friemelen in de klas Zorg voor het kind
Intelligentie
Intelligentie Structuur Test IQ-test beelddenkers IQ onderzoek RAKIT-2 intelligentietest WISC-III of RAKIT-2? Intelligentiekloof
Sociaal
Sociale ontwikkeling Aanraken van kinderen Counseling vervolggesprek Sociaal klimaat po Relatie leerling-leraar Luisteren naar leerlingen Korte counseling Weerbaarheid in gymles Schoolsucces in de brugklas Samenstelling klas SEL Inzicht in gevoelens Inzicht in anderen Sociaal emotionele vaardigheden Sociaal? Vaardig! Sociogram Groepsdynamiek Spelontwikkeling Toetsing anti pestprogramma Falen en succes Weerbaar maken
Leren
Flexibel puberbrein 21st century skills Zelfregulering po/vo Buitenschools leren De lerende mens Denken in beelden Digitale feedback Digitale feedback 2 Zelfreflectie Effect huiswerk Zelfregulerend leren Positieve feedback Feedback op emotie Handboek leren leren Hoe kinderen leren Huiswerkbegeleiding Informeel leren Intrinsieke motivatie Nurture of nature Onderwijs en leren Leerhouding als basis Acht dimensies Leren denken Manier van leren moet kloppen Huiswerk maken Onderzoekend leren Fysieke activiteit en leerprestaties Ontwikkeling hersenen Motivatie zelfregulering studenten Optimalisering 3R studiestrategie Zelfgestuurd leren Leren met zelftoetsen Binnen- en buitenschools Verbonden schrift en blokschrift Leeropbrengsten van werken met een weektaak Beoordeling eigen leren Studeren adolescenten
Jonge kind
Ontwikkeling peuter Ontwikkeling kleuter Kleuters en spel Peuters begeleiden spel Beginnende geletterdheid
Kernkwaliteiten
De mentor als spil in de begeleiding
Hoogbegaafdheid
Misverstanden hoogbegaafdheid Onderpresteren Begaafde onderpresteerders Begeleiding hoogbegaafden Beleid hoogbegaafdheid Uitdagend onderwijs Bevorderen intelligentie Chronisch onderpresteren Differentiatie Werken met hoogbegaafde leerlingen Excellentie bevorderen Hoogbegaafd met stoornis Slimme kleuters De Gids Metacognitie VWO leerlingen Onderpresteerders Gevoelig hoogbegaafd Identificatie excellente leerling Motivationele differentiatie Invloed leeromgeving vo Verrijkingsprogramma Hoogbegaafdheid Klas overslaan Top down denken Misdiagnose van hoogbegaafden Omgaan met excellentie po Onderpresteren Passend onderwijs voor begaafden Voorspellen excellentie Extra zorgvraag Studiemotivatie VWO plus Creatief begaafd Vakspecifiek verrijken Compacten en verrijken Visies op begaafdheid
Motivatie
Autonomie counseling Motivatie MBO Drijfveren voor leren Cijfers geven Transformeren Interne sturing Autonomie en motivatie Autonome motivatie Motivatie meten Motivatie door feedback Intrinsieke motivatie Hakken in het zand Strategieën voor zelfregulering Zelf gereguleerd leren Zelfvertrouwen en zelfstandigheid
Hooggevoeligheid
Overprikkeld Wegwijs in hooggevoeligheid
Problemen
Aanpak probleemjongeren Achterstand autochtone doelgroepleerlingen Hechting en adoptie Kind en delict Autonomie allochtone leerlingen Bodemloos bestaan Concentratieproblemen Depressie en zelfmoord Psychiatrische diagnose Scheiding ouders Examenvrees Bureau Halt Hechtingsstoornissen Het lukt toch niet... Lage verwerkingssnelheid Integratie vluchtelingen Gezonde leefstijl Prestaties en etniciteit Motivatie leerlingen po Omgaan met agressie Vluchtelingenkinderen Onveilige hechting Prestaties loopbanen Prestaties loopbanen zorgleerlingen Verwende kinderen Spijbelen Kinderrechter Thuiszitten leerplichtige leerlingen Getraumatiseerde kinderen Vluchtelingen begeleiding
Passend onderwijs
Diagnose label stigma Indicatiestelling Verschillen tussen leerlingen Leerlingstromen bo-sbo Op zoek naar...

 

Mindfulness op school

Hélène van Oudheusden

Schoolcoach en trainer bij Hélène van Oudheusden

 

  Geplaatst op 1 juni 2014

van Oudheusden, H. (2014). Mindfulness op school.
Geraadpleegd op 23-08-2017,
van http://wij-leren.nl/mindfulness-training.php

Aandachttraining

'Juf, mijn hersens worden blij van deze oefeningen' riep Yoël van 11. 'Er zit een apparaatje in mijn lijf dat boemboem zegt, zei de 5-jarige Sharifa. ‘Wanneer beginnen de gelukslessen weer?’ vroeg de 14-jarige Jeroen. Zomaar wat reacties van leerlingen op lessen mindfulness ofwel aandachttraining in de klas.
 
Mindfulness neemt een grote vlucht in het basis- en voortgezet onderwijs*. Steeds meer scholen trainen hun leraren om mindfulnessoefeningen en –technieken in hun wijze van lesgeven te verwerken. Het resultaat? Leraren die meer ontspannen voor de klas staan en leerlingen die meer rust en zelfvertrouwen krijgen. Kinderen die makkelijker zelf conflicten kunnen oplossen zonder tussenkomst van de leraar. En ouders die aangeven dat hun kind ’s avonds gemakkelijker in slaap valt.
 
Wat zijn dan die oefeningen die maken dat schoolresultaten positief beïnvloed worden en dat leerlingen met meer empathie met elkaar leren omgaan? In dit artikel ga ik kort in op het theoretisch kader van mindfulness en geef ik een aantal mindfulnesssuggesties die je morgen eenvoudig kunt toepassen in jouw lessen.

Waar begon het?

Oorspronkelijk is mindfulness afkomstig uit het Boeddhisme (ca. 3500 jaar geleden). In de jaren 60 ontwikkelde de Amerikaanse hoogleraar Jon Kabat-Zinn een programma voor stress-reductie, gebaseerd op technieken uit mindfulness (MBSR mindfulness-based stress reduction). De ontspanningsoefeningen richtten zich op anders leren omgaan met pijn, angst, stress en ziekte. Deze 8-weekse training wordt inmiddels ook in Nederland aangeboden en door een aantal ziektekostenverzekeraars vergoed. Mindfulness wordt ook in het bedrijfsleven toegepast als anti-stressaanpak en de laatste jaren vindt mindfulness ook zijn weg in het basis- en voortgezet onderwijs.

Hoe werkt mindfulness in de klas?

Het leren richten van je aandacht waardoor jij jouw focus en concentratie vergroot is uiteraard ook op scholen wenselijk.  Leerlingen en leraren worden overspoeld met informatie, de invloed van social media wordt steeds groter en de behoefte aan tijd voor verwerken van al die prikkels neemt daarmee ook toe. In de rustmomenten, als er even niets hoeft, gebeurt er veel in de hersenen. Onder andere het verwerken van informatie, pauzeren voordat je een volgende stap zet en jezelf opladen voor een nieuwe taak. Dit soort rustmomenten zijn cruciaal in de dag en mindfulnessoefeningen, waarbij de ademhaling de vaste focus is, helpen hierbij.

Bodycheck

Er zijn ieder lesuur veel afleiders voor leerlingen en leraren waardoor het handig is om te weten hoe je de aandacht beter kunt richten. Een praktische oefening is de Bodycheck, in een paar minuten concentreren leerlingen zich op hun hele lichaam. Ze beginnen bij de voetzolen en gaan via de benen, bekken, bovenlichaam en hoofd naar hun kruin. Hebben ze genoeg tijd dan maken ze de reis ook van kruin tot voetzolen.
 
Dit geeft leerlingen de ruimte om onrust uit de pauze, een ruzie met een medeleerling of stress voor een toets los te laten en ontspannen op de stoel te zitten. In de tijd dat leerlingen deze oefening doen, kan de leraar zijn materiaal klaarleggen en zich rustig voorbereiden op de lesstart. Een moment van rust bij lesovergangen of bij wisseling van lokalen in het voortgezet onderwijs geeft je het geschenk van stilte. Je kunt de nieuwe les dan met een schone lei beginnen omdat leerlingen hun stress hebben losgelaten. 

Geluidenoefening

Jezelf focussen op geluiden – bewust naar het geluid van de vogels buiten luisteren, naar de klok of naar je ademhaling – is ook een moment van ontspanning waarna leerlingen gerichter kunnen opletten. De Geluidenoefening op YouTube leert leerlingen en leraren focussen op achtereenvolgens geluiden buiten de klas, in de klas en in je eigen lichaam. In deze volgorde worden drukke kinderen bij elke stap rustiger. Is je klas te rustig of passief, laat hen dan deze oefening starten bij de geluiden in het lichaam en via geluiden in het lokaal eindigen bij de geluiden buiten. Zo maak je de nieuwsgierigheid en activiteit in leerlingen wakker. 
 
Beide oefeningen staan ingesproken op http://www.youtube.com/channel/UCuOKufMrV1QOQCqnkn5CwOg. Je kunt de oefening uitspreken voor je klas of je kunt de leerlingen naar de opname laten luisteren terwijl jij de groep observeert. Dit kan weer waardevolle informatie geven voor verdere sociaal-emotionele begeleiding van je leerlingen.

Mindful lesgeven

In mijn ervaring als mindfulnesstrainer op scholen in het basis- en voortgezet onderwijs merk ik dat leerlingen en leraren heel creatief zijn in het toepassen van aandachtoefeningen. Het gaat er ook juist om om voor jouw groep of klas die mix van technieken te gebruiken die het beste past. Je eigen houding voor je klas is daarbij doorslaggevend. Leerlingen voelen eerder wat je uitstraalt dan dat ze begrijpen wat je zegt. Hoe rustiger jij je voelt, hoe sneller een groep dan ook ontspannen zal zijn. Bij mindfulnesstechnieken gaat het niet alleen om de ontspanningsoefeningen maar vooral om de basishouding waarmee je de oefeningen geeft. Als het je niet aanspreekt om mindfulness voor jezelf toe te passen, dan lukt het waarschijnlijk ook niet om ze over te brengen aan de leerlingen… 
 
Andersom kan het ook werken. Een leraar Geschiedenis vertelde me na een docenttraining: ‘Ik voel me niet comfortabel bij het inspreken van de oefeningen voor mijn leerlingen maar ik pas ze wel voor mezelf toe. Daardoor kom ik rustiger de klas in en verlopen mijn lessen meer ontspannen’.  Een prachtig voorbeeld van terugkrijgen wat je uitstraalt én van uit de trainingen halen wat jij kunt gebruiken.

Over de automatische piloot en de bewuste piloot

In de training MindfulKids (voor leerlingen basisonderwijs) leren kinderen in zes weken hoe hun meest belangrijke instrument, namelijk hun aandacht, werkt. Door middel van oefeningen leren ze hun aandacht bewust(er) in het hier en nu te gebruiken. Hierdoor kunnen leerlingen ervaren dat ze zich beter kunnen concentreren op school. Als je je aandacht bewuster richt leer je om je automatische piloot langzaam te vervangen door je bewuste piloot. Eerst even denken, dan pas doen. Prikkels hoeven niet meer direct tot een reactie te leiden maar er mag even stilte zijn voordat je handelt.
 
Bij leerlingen in zowel basis- als voortgezet onderwijs is het interessant om mindfulness te koppelen aan zelfreflectie. Na het doen van een aandachtoefening zijn leerlingen vaak ontspannen en ontvankelijk om op een andere manier naar hun eigen gevoelens en gedrag te kijken. Als je al werkt met time-outs in de klas kun je een leerling ook vragen om in die tijd een aandachtoefening te doen. Zo wordt de time-out een moment van zelfzorg voor de leerling waar hij direct de positieve effecten van ondervindt: even rust, wat gebeurde er, wat heb ik nodig en hoe kan ik daarvoor zorgen?

Wanneer gebruik je mindfulness in de klas?

Het antwoord hierop is: de hele dag door. Als je jezelf een bewuste, rustige grondhouding aanleert ben je eigenlijk continue mindful – je bent je bewust van wat je wilt overdragen in een bepaalde les of verspreid over de dag, je ziet wat er gebeurt bij jezelf of in je klas en je reageert daar adequaat op. Leerlingen die gewend zijn aan aandachtoefeningen vragen vaak zelf of ze even een bodycheck, minuutje stilte of een rustige ademhalingsoefening mogen doen. Het rustgevende effect daarvan merk je direct in je klas en leerlingen leren zo ook om meer verantwoording voor zichzelf (gevoelens en gedrag) te nemen. 
 
Specifieke momenten waarop je mindfulness extra kunt inzetten zijn:
 
Voor basisonderwijs
  • Bij de start van de dag
  • In een kringgesprek of bij terugkomst na de pauze
  • Tijdens leswisselingen
  • Als dagafsluiting (rustig de dag samen eindigen)
  • Voor een (CITO-)toets
  • Voor jezelf bij een belangrijk oudergesprek of gesprek met een collega, 
Voor voortgezet onderwijs
  • Wanneer jij van het ene naar het andere lokaal (of naar de andere lokatie) gaat. Een rustmoment om je vorige les los te laten en verfrist aan de nieuwe les te beginnen.
  • Als startmoment van je les. Je les begint dan niet ná de oefening maar de oefening is onderdeel van je les – dat vormt een mooie integratie van mindfulness met een les Frans, Biologie of Maatschappijleer
  • Bij onrustige momenten tijdens het lesgeven
  • Voorafgaand aan een toets of examen
  • Tijdens een leerlinggesprek (mentoren gebruiken de ontspanningsoefeningen om een leerling die ongerust of overstuur is even tot zichzelf te laten komen).
  • Voor jezelf bij belangrijke gesprekken

Wat vindt de wetenschap?

Diverse wetenschappelijke onderzoeken hebben de positieve effecten van mindfulness inmiddels aangetoond. Dat maakt de invoering van mindfulness eenvoudiger op school. Immers, ook ik ken reacties van leraren die voorzichtig zijn en denken dat aandachttraining iets zweverigs is. Terwijl het juist concrete oefeningen zijn die prima passen binnen de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen. 
 
De effecten van de MindfulKidstraining zijn door de Universiteit van Amsterdam onderzocht in een pilot-onderzoek op drie Amsterdamse basisscholen (2010). In het publieksverslag van dit onderzoek staat dat:
  • De training positieve effecten heeft op weerbaarheid tegen stress en op het functioneren van leerlingen in groep 5, 6 en 7 
  • Leraren het klimaat in de klas verbeterd vonden
  • Kinderen minder piekerden na de training
  • Leerlingen zich bewuster waren van hun emoties, meer geluksgevoelens ervoeren en het leven begrijpelijker, beter hanteerbaar en meer betekenisvol vonden. 
  • Volgens de ouders kinderen na de training minder angstig waren en een verbetering lieten zien in hun gedrag. Ook zagen ouders een vermindering in slaapproblemen. 
Mindful Schools is een non-profitorganisatie in Amerika die als missie heeft om mindfulness binnen scholen te integreren. Ook Amerikaanse universiteiten hebben wetenschappelijk onderzoek verricht naar de effecten van mindfulness op school. Deze komen overeen met de resultaten van de UvA.

Bronnen / ter inspiratie

*In Prima-Onderwijs editie januari 2014 wordt mindfulness als één van de Onderwijsvernieuwingen 2014 genoemd.

Hier en Nu, Thich Nhat Hanh
 
Bodycheck en Geluidenoefening (in het Nederlands en in het Engels ingesproken, interessant om te gebruiken bij lessen Engels in basisschool of voortgezet onderwijs).
 
 
 
Focus, Over sociale media als de grote afleider, Justine Pardoen
 
MoodieZ, Mindstyle magazine voor jongeren
 
Stilzitten als een Kikker, Eline Snel 

van Oudheusden, H. (2014). Mindfulness op school.
Geraadpleegd op 23-08-2017,
van http://wij-leren.nl/mindfulness-training.php

Kennisrotonde - stel je vraag

Leren in de 21e eeuw - gratis e-book

Verkiezing onderwijscooperatie

Mindfulness uitleg



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.