Werkboek Verbindend Gezag in het basisonderwijs

>> Werkboek verbindend gezag in het basisonderwijs direct bestellen. (bol.com)

Er zijn verschillende boeken verschenen over Verbindend Gezag, ook wel bekend onder de naam 'Nieuwe Autoriteit'. In dit werkboek vinden we naast theorie heel veel praktische vragen om er mee aan de slag te gaan en effectief op je eigen gedrag te reflecteren.

Het concept Nieuwe Autoriteit is ontwikkeld door Haim Omer en kent zijn oorsprong in de principes van geweldloos verzet. Verbinding en gezag gaan hand in hand. Verbindend Gezag gaat enerzijds over een pedagogische basishouding van waaruit je altijd werkt, ongeacht de mate van complexiteit van gedrag. Het biedt anderzijds concrete interventies die je eenzijdig kunt inzetten. 

Het boek in groot formaat en met een duidelijke letter, is verdeeld in tien hoofdstukken waarvan vijf de pijlers van verbindend gezag behandelen. In deze samenvattende recensie van dit werkboek ga ik kort op de inhoud in. Daarbij is het belangrijk in het oog te houden dat de opzet van dit boek is dat elk stukje theorie gelijk gevolgd wordt door (reflectie) vragen, en dat dit een belangrijk gedeelte van het boek vormt. Als voorbeeld noem ik bij elk hoofdstuk één van de vragen uit het betreffende hoofdstuk. 

1. Gezag gezocht: verlangen naar houvast

Veel leerkrachten zijn op zoek naar een manier waarop zij hun gezag kunnen vormgeven. Drie stijlen hierin herkennen we:

• de autoritaire stijl
• de toegeeflijke stijl
• de autoritatieve stijl

De autoritaire stijl van vroeger werkt niet meer. Traditionele autoriteit heeft afgedaan omdat macht en onderdrukking vaak om de hoek kwamen kijken. 

De verschillen tussen traditonele autoriteit en Verbindend Gezag komen aan de orde. Verbindend Gezag gaat over de integratie van verbondenheid en invloed. Het is niet een eigenschap van een persoon, maar dit gezag wordt je verleend door de gemeenschap waar je zelf ook onderdeel van bent. Het gaat niet om macht maar om verantwoordelijkheid voor de leerlingen die aan jouw zorg zijn toevertrouwd. 

Wat roept het begrip 'autoriteit' bij jou op en verschilt dat voor jou van het synoniem 'gezag'?

2. Ken je 'waarom'

Werken vanuit Verbindend Gezag betekent dat je kracht put uit jouw eigen fundament en waarden. Het is goed je bewust te zijn van wat er eigenlijk voor je toe doet. Leerlingen hebben mensen nodig die in hen geloven. 

Wat is het 'waarom' van jullie school? Met andere woorden: wat zijn de visie en missie van de school?

3. Kaders en regels

Verbinden doe je door ruimte te scheppen voor ontmoetingen en helder te zijn over kaders en regels. Deze zorgen voor houvast en veiligheid, wat iets anders is dan controle en beheersing. Ook verwachtingen naar ouders toe moeten duidelijk uitgesproken worden, bijvoorbeeld over het omgaan met de groepsapp of andere vormen van communicatie.

Wat zijn jouw klassenregels?

4. Waakzame zorg

Waakzame zorg laat zien dat je je verantwoordelijk voelt voor het welbevinden van je leerlingen. Het kent drie niveaus:

• Opmerkzaamheid en dialoog;
• Verhoogde aanwezigheid en gerichte vragen
• Bescherming en eenzijdige acties

Het hoogste niveau van waakzame zorg vraagt vaak om vertraging en een bedachtzame reactie. Hier helpt het besef dat je geen controle over de ander hebt, alleen over je eigen gedrag. 

Zijn er leerlingen in jouw klas die je onvoldoende in beeld hebt?

Hoe kun jij je aanwezigheid richting deze leerlingen vergroten?

5. Pijler zelfcontrole

Kalmte en zelfbeheersing vormen belangrijke elementen van je basishouding als opvoeder. Leerkrachten laten zich nieet meeslepen of uit het lood slaan door provocaties van leerlingen. Laat je niet verlijden tot een machtstrijd. Je hebt geen controle over de ander, alleen over jezelf. Dit is een bevrijdende gedachte want de ander heeft namelijk ook geen controle over jou. 

• Je hoeft niet te winnen, alleen vastberaden vol te houden;
• Je vermijdt elke vorm van fysieke of verbale dreiging en dwang;
• Controle over je eigen gedrag is haalbaar, controle over de ander is een illusie;
• Smeed het ijzer als het koud is.

De interventies die je kunt inzetten worden beschreven met voorbeelden. 

Hoe kun jij op een schooldag zorgen voor een moment van herstel? Hoe kun je weer opladen?

6. Pijler aanwezigheid

Aanwezigheid en zichtbaarheid hoort bij de principes van geweldloos verzet. Aanwezigheid voorkomt en herstelt moeilijkheden. Het lijkt iets eenvoudigs maar kan ingewikkeld zijn tenopzichte van leerlingen die veel meegemaakt hebben en zich 'verstoppen' 

Het is eveneens belangrijk dat er iemand voor jou als leerkracht is als er lastige situaties zijn. 

Aanwezigheid kan zichtbaar zijn in:

• actief toezicht houden in en om de school; zorg dat er geen gebieden zonder toezicht zijn.
• bij de ingang van het klaslokaal staan; laat duidelijk zien dat je er bent voor de kinderen
• rondlopen in het klaslokaal; bepaalde zones geven kinderen het gevoel dat ze ongezien hun gang kunnen gaan. 

Zijn er - in en om jullie school - gebieden waar weinig tot geen toezicht gehouden wordt door leerkrachten, maar waar dat wel van belang is?

7. Pijler relatie

Laat in je basishouding zien dat je onvoorwaardelijk in de relatie investeert.

• Blijf altijd veronderstellen dat er ook positieve stemmen zijn in het kind die gestimuleerd kunnen worden. 
• Blijf in verbinding en geef de ander niet op;
• Blijf als mens gelijkwaardig aan elkaar;
• Laat met een relatiegebaar zien dat je in de ander blijft geloven.

Heb jij zelf weleens een herstelgebaar gedaan richting leerlingen of ouders?

8. Pijler netwerk

Het is belangrijk te beseffen dat je alles niet in je eentje hoeft op te knappen, maar dat je kunt rekenen op steun van het team. 

Dit expliciete teamwork geeft ook leerlingen een gevoel van eenheid en continuïteit: ze voelen dat er een kring van mensen om hen heen staat. 

Een leerkracht voelt zich krachtiger als hij weet dat hij gesteund wordt door een netwerk van anderen: collega's, de directie, en ouders. 

Openbaarheid is een eerste stap om een ondersteunend netwerk te vormen. In dit hoofdstuk is er veel aandacht over het versterken van de relatie en betrokkenheid met ouders. 

Inventariseer bij de leerlingen in jouw groep wie belangrijke volwassenen zijn in hun leven. Je kunt dit doen door het tekenen van een bloem. In het midden zet de leerling zijn naam, in de bloemblaadjes eromheen de namen van personen die belangrijk voor hem zijn. 

9. Pijler verzet

Wij kunnen je niet dwingen, we kunnen ons wel verzetten (Haim Omer)

Het kan een behoorlijke uitdaging zijn om grenzen te stellen zonder gebruik te maken van dreigen, straffen of verwijderen. In dit hoofdstuk krijg je tips en handvatten om dit goed aan te pakken.

Verzet betekent dat je - als regels overtreden worden - niet wegkijkt of afwacht, maar actie onderneemt. Bij geweldloos verzet gaat het om een non-verbale actie. Het kan een grote uitdaging zijn om vol te houden en het is daarom belangrijk om realistische verwachtingen te hebben. Tegelijkertijd met het verzet blijf je ook investeren in de relatie.

Er zijn vijf aspecten van geweldloosheid: respect, begrip, acceptatie, waardering, mededogen. 

Het kan een intensieve uitdaging zijn deze houding vol te houden, wees mild naar jezelf als het even niet lukt maar blijf er wel naar streven. Je kunt niet al het gedrag aanpakken, geef prioriteit aan het gedrag dat je écht niet accepteert. Een praktisch hulpmiddel hierbij is de visualisatie met drie manden:

• De rode mand is de 'geweldloos verzet mand'. Dit gaat om 10 procent. Dit gedrag heeft prioriteit, bijvoorbeeld brutaal gedrag;, anderen pijn doen, verstoren, klasseregels overtreden of schoolverzuim. Hierop reageer je door te laten merken aan de leerling dat je het gedrag hebt gezien en dat je het niet goed vindt. Je komt hier zeker op terug. 
• De oranje mand is de 'markeer en bespreek (later) - mand; hierin komt ongeveer 30 procent van het gedrag. Voorbeelden zijn: het duurt lang voordat je kunt beginnen met de les, de leerlingen maken kabaal op de gang.
• De gele mand: de Verdraag en negeer mand. Dit staat voor 60 procent. Het gaat om gedrag dat je anders zou wensen, maar dat geen strijd waard is. 
• Groene mand: Hier schenk je aandacht aan wat goed gaat en benoem je dit naar de leerlingen toe. 

Illustratie: tabel 9.1; de drie manden en de bijbehorende acties

In dit hoofdstuk komen de interacties aan de orde die je kunt inzetten, zoals herstelactie door een leerling, verzet- en steunkaartjes, klassenmap enz. 

Oefen met vertragen en verstillen bij verstoringen van de les (denk aan de neutrale gezichtsuitdrukking en rustige lichaamshouding).

10. Naar de praktijk: een casus

In dit hoofdstuk wordt een fictieve casus behandeld vanuit de principes van Verbindend Gezag op individueel niveau. 

Recensie

De principes van Verbindend Gezag hebben hun weg gevonden in het onderwijs en in allerlei verbanden waarin gezag een rol speelt. Met dit boek heb je goud in handen als leerkracht of onderwijskundige om op de principes hiervan te reflecteren, en hiermee te  werken en te oefenen.

Het is raadzaam dit thema schoolbreed op te pakken omdat je als enkeling wel veel kunt bereiken maar juist de basisprincipes van Verbindend Gezag uitgaan van teamwork en een gezamenlijk gedragen verantwoordelijkheid.

Het besef dat je altijd iets kunt doen vanuit de principes van geweldloos verzet, vermindert gevoelens van machteloosheid die veel leerkrachten en andere opvoeders vandaag aan de dag ervaren. In die zin is dit boek ook een hoopvol boek dat gelooft in het planten van zaadjes van hoop en vertrouwen die het verschil kunnen maken in het leven van een kind. 

Bestellen

Het boek Werkboek verbindend gezag in het basisonderwijs is te bestellen via bol.com: