Wat is inclusief onderwijs en waarom is ondersteuning cruciaal?

Inleiding

Inclusief onderwijs is in Nederland een belangrijk thema geworden. De ambitie dat álle leerlingen, ongeacht hun ondersteuningsbehoeften, zoveel mogelijk samen naar school moeten gaan, wordt breed gedragen in visie en beleid. Tegelijkertijd laat de werkelijkheid zien dat het aantal leerlingen in het speciaal onderwijs de afgelopen jaren juist is toegenomen. Dat roept de vraag op: hoe komen we van mooie ambities naar haalbare praktijk?

Een cruciale factor daarin is de manier waarop leerlingen ondersteund worden. Want inclusief onderwijs kan alleen slagen als leerlingen met extra behoeften (bijvoorbeeld op het gebied van leren, gedrag en sociaal-emotioneel functioneren) daadwerkelijk passende ondersteuning krijgen. In dit eerste artikel zetten we uiteen wat we precies verstaan onder inclusief onderwijs, welke kaders eraan ten grondslag liggen en waarom ondersteuning daarin zo’n sleutelrol speelt. Daarmee leggen we de basis voor de vervolgartikelen in deze reeks, waarin we dieper ingaan op de effecten van ondersteuning, de ervaringen van leerlingen en professionals, en interventies die bewezen effectief zijn.

Dit artikel maakt deel uit van een reeks van zeven artikelen over het onderzoek Ondersteuning aan leerlingen in een inclusieve onderwijssetting (De Boer & Kuijper, 2025). In deze reeks vertalen we wetenschappelijke bevindingen naar de onderwijspraktijk. De artikelen behandelen achtereenvolgens:

1. Wat is inclusief onderwijs en waarom is ondersteuning cruciaal?
2. Ondersteuningsvormen en hun effecten: wat werkt voor wie?
3. De stem van leerlingen: wat helpt hen echt?
4. Hoe ervaren onderwijsprofessionals inclusief onderwijs?
5. Interventies die werken: hoe los je belemmeringen op?
6. Succesfactoren voor inclusieve scholen.
7. Naar duurzaam inclusief onderwijs: lessen en aanbevelingen.

Wil je op de hoogte blijven van nieuwe artikelen in deze serie? Schrijf je dan in voor het gratis kennisdossier 'Inclusief onderwijs' in de Wij-leren.nl Academie.

Internationale en nationale kaders

De ontwikkeling richting inclusief onderwijs is geen geïsoleerd Nederlands vraagstuk, maar maakt deel uit van een internationale beweging. Al in 1994 werd het Salamanca Statement opgesteld door UNESCO, waarin landen opriepen om onderwijsstelsels zo in te richten dat álle leerlingen, ook leerlingen met een beperking, samen onderwijs konden volgen. Twaalf jaar later werd dit principe versterkt met het VN-Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap (2006). Artikel 24 van dit verdrag stelt expliciet dat leerlingen recht hebben op inclusief onderwijs dat zowel hun academische als sociale ontwikkeling bevordert.

Daarnaast zijn de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties richtinggevend. Doel 4 stelt dat alle leerlingen recht hebben op kwalitatief goed onderwijs, zonder discriminatie en zo inclusief mogelijk.

Ook in Nederland heeft de overheid zich hieraan verbonden. Na de evaluatie van Passend Onderwijs (2020) is er gewerkt aan een verbeteragenda, die uiteindelijk heeft geleid tot de Werkagenda inclusief onderwijs (Ministerie van OCW, 2023). Meer recent verscheen het beleidskader Met elkaar voor alle leerlingen en jongeren werken aan een inclusieve leeromgeving (OCW, 2024). Hierin staat de ambitie centraal dat ieder kind onderwijs volgt op een school dichtbij huis, waar het zich gezien voelt en kan meedoen.

Kortom: er is een stevige internationale én nationale basis die inclusief onderwijs niet alleen wenselijk, maar ook verplicht maakt.

De aanleiding voor dit onderzoek

Ondanks deze kaders is de praktijk in Nederland weerbarstig. De afgelopen jaren zien we een stijging van het aantal leerlingen in het speciaal en voortgezet speciaal onderwijs. Juist de groepen leerlingen met intellectual disabilities (ID) (verstandelijke beperkingen) en social-emotional and behavioral difficulties (SEBD) (sociaal-emotionele en gedragsproblemen) stromen relatief vaak door naar aparte voorzieningen.

Het onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen, waarvan dit artikel deel uitmaakt, had daarom drie doelen:

1. Inzicht krijgen in ondersteuningsvormen en hun effecten op de cognitieve en sociale ontwikkeling van leerlingen met ID en SEBD.
2. In kaart brengen hoe leerlingen en onderwijsprofessionals inclusief onderwijs ervaren en welke factoren zij zien als bevorderend of belemmerend.
3. Beschrijven van interventies en aanpakken die kunnen helpen om belemmerende factoren te verminderen.

Het continuüm van ondersteuning

Een belangrijke bijdrage van het onderzoek is de beschrijving van het continuüm van ondersteuning. Dit model maakt duidelijk dat er niet zoiets bestaat als één manier van ondersteunen, maar dat ondersteuning zich uitstrekt over verschillende intensiteitsniveaus.

• Level 1 – Ondersteuning in de reguliere klas: leerlingen krijgen hulp van hun leraar, onderwijsassistent of klasgenoten. Bijvoorbeeld een assistent die één-op-één helpt bij lezen of rekenen, of een klasgenoot die als tutor fungeert.
• Level 2 – Externe ondersteuning in de reguliere klas: een specialist, zoals een orthopedagoog of speciaal onderwijsleraar, komt een aantal uur per week de klas in.
• Level 3 – Co-teaching: een reguliere leraar en een speciaal onderwijsleraar geven samen les in dezelfde klas. Dit maakt differentiatie en kleine groepsinstructie mogelijk.
• Level 4 – Ondersteuning buiten de reguliere klas: leerlingen krijgen een deel van de dag les in een resource room of kleine groep. Soms wordt dit gecombineerd met “reverse mainstreaming”, waarbij reguliere klasgenoten naar die setting komen.
• Level 5 – Aparte klas binnen een reguliere school: leerlingen volgen fulltime onderwijs in een kleine klas met een speciaal onderwijsleraar, maar blijven verbonden aan de reguliere schoolgemeenschap.

Dit continuüm laat zien dat inclusie geen alles-of-niets verhaal is. Er zijn vele tussenvormen waarin leerlingen ondersteuning krijgen, zonder dat zij helemaal uit de reguliere setting verdwijnen. Het sleutelwoord is maatwerk: ondersteuning moet aansluiten bij de individuele leerling én bij de mogelijkheden van de school. Hierbij moet opgemerkt worden dat ondersteuning op niveau 1, 2 of 3 aansluit bij de ambities van inclusief onderwijs, en dat ondersteuningsvormen op niveau 4 en 5 vormen van integratie zijn. Echter, dat kunnen vormen van ondersteuning zijn die wenselijk zijn en op dat moment het meest haalbaar worden geacht, met een uiteindelijk doel meer (volledige) inclusie.

Figuur 1. Inclusief onderwijs - het continuüm van ondersteuning.

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge resolutie en op de hoogte blijven van nieuwe artikelen over dit thema? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'inclusief onderwijs' van de Wij-leren Academie. 

Cognitieve en sociale ontwikkeling als doel

Het onderzoek benadrukt dat ondersteuning niet alleen gericht moet zijn op leerprestaties, maar ook op sociale participatie.

Cognitieve ontwikkeling gaat over taal, rekenen, leesvaardigheid en vakinhoudelijke kennis. Veel van de onderzochte interventies laten positieve effecten zien: leerlingen met ID en SEBD maken vooruitgang, zeker wanneer ze intensieve en gerichte ondersteuning krijgen.

Sociale participatie omvat vier aspecten: interacties met leeftijdsgenoten, acceptatie door de groep, het hebben van vriendschappen en de sociale zelfperceptie van de leerling. Juist hier zien we dat leerlingen met SEBD vaak kwetsbaar zijn: zij ervaren meer afwijzing en hebben meer moeite om vriendschappen te sluiten. Ondersteuning die sociale interactie stimuleert, kan dit verbeteren.

De praktijkimplicatie is duidelijk: effectieve ondersteuning richt zich altijd op beide domeinen. Het is niet genoeg om te zorgen dat een leerling de leerstof bijhoudt; hij of zij moet zich óók onderdeel voelen van de groep.

De rol van leerling stem en professional

Een belangrijk uitgangspunt van inclusief onderwijs is dat de stem van de leerling wordt gehoord. In Nederland wordt dat vanaf 2025 wettelijk vastgelegd in het zogenoemde hoorrecht bij het opstellen van het ontwikkelingsperspectief. Dat sluit aan bij Kinderrechtenverdrag (1989), waarin staat dat leerlingen recht hebben op inspraak over zaken die hen aangaan.

Het onderzoek laat zien dat leerlingen vaak waardevolle suggesties doen: zij benoemen bijvoorbeeld dat rustige ruimtes, duidelijke dagstructuren en respectvolle omgangsvormen hen helpen om zich veilig te voelen.

Ook de ervaringen van onderwijsprofessionals zijn meegenomen. Zij geven aan dat samenwerking in het team, duidelijke visie en voldoende middelen bevorderend werken. Tegelijkertijd ervaren zij tijdsdruk, gebrek aan expertise en moeite met gedragsproblemen als belemmerend. Dit onderstreept dat ondersteuning niet alleen een kwestie is van methodieken of interventies, maar ook van schoolcultuur, visie en professionele ontwikkeling.

Reflectie voor de praktijk

Wat betekent dit alles voor scholen die inclusief onderwijs willen versterken? Enkele belangrijke inzichten:

1. Denk in een continuüm van ondersteuning. Er zijn vele tussenvormen waarin ondersteuning flexibel kan worden georganiseerd. Afhankelijk van de visie, doelstelling is het belangrijk om na te gaan welke ondersteuningsvorm hier het beste bij aansluit
2. Combineer leren en participeren. Richt interventies zo in dat ze zowel cognitieve groei als sociale verbondenheid stimuleren.
3. Neem stemmen serieus. Betrek zowel leerlingen als leraren bij het vormgeven van ondersteuningsbeleid. Hun ervaringen geven waardevolle richting.

Inclusief onderwijs is geen blauwdruk die je in één keer invoert, maar een proces waarin scholen stap voor stap leren hoe ze ondersteuning effectief en passend kunnen inzetten.

Slot

Inclusief onderwijs is een gezamenlijke opdracht die voortvloeit uit internationale verdragen, nationaal beleid en pedagogische overtuiging. Ondersteuning aan leerlingen is daarin de sleutel: alleen als leerlingen de juiste hulp krijgen, kunnen zij zich ontwikkelen én meedoen.

In dit artikel hebben we de basis geschetst: de kaders, de aanleiding en het ondersteuningscontinuüm. In de volgende bijdrage zoomen we in op de vraag wat onderzoek ons leert over de effecten van verschillende ondersteuningsvormen. Welke aanpak werkt écht, en onder welke omstandigheden?

Bronvermelding

De Boer, A., & Kuijper, S. (2025). Ondersteuning aan leerlingen in een inclusieve onderwijssetting: uitgebreid rapport. Met medewerking van M. Afman, E. van Es, C. Labee en L. van der Vegt. Rijksuniversiteit Groningen / RENN4.