Toolkit zelfregulerend leren

>> Toolkit zelfregulerend leren direct bestellen. (bol.com)

Recensie Toolkit zelfregulerend leren: 56 activerende tools om leerlingen te coachen

Auteurs: Ariena Verbaan & Miriam Op de Beek

Zelfregulatie is een van de belangrijkste vaardigheden voor een succesvol leven lang leren. Wie zichzelf kan sturen, zijn eigen leerproces kan plannen, monitoren en bijstellen, leert effectiever op school en daarbuiten. Maar hoe stimuleer je zelfregulerend leren bij leerlingen of studenten? En hoe implementeer je dit in de dagelijkse praktijk? Veel leraren worstelen met deze vragen. De Toolkit zelfregulerend leren biedt heldere antwoorden. 

De Toolkit, geschreven door Ariena Verbaan en Miriam Op de Beek, bevat 56 praktische tools waarmee leraren, mentoren en leercoaches het proces van zelfregulatie doelgericht kunnen activeren, ondersteunen en versterken. Daarmee sluit het materiaal naadloos aan bij de onderwijspraktijk. De Toolkit is bedoeld als praktische verrijking bij het meer theoretische boek ´De Leercoach´. De auteurs benadrukken in de Toolkit dat de interactie en het gesprek met leerlingen over de tools van wezenlijk belang is. Hier ligt een waardevolle koppeling met het boek Oracy: de kracht van spreken, denken en luisteren.  

Praktische Toolkit voor een actueel onderwijsthema

De relevantie van dit boek is evident. Zelfregulatie is niet alleen een vaardigheid die samenhangt met betere schoolprestaties, maar ook een belangrijke voorspeller van studiesucces in vervolgonderwijs en carrière. 

Zelfregulerend leren is de afgelopen jaren dan ook uitgegroeid tot een sleutelbegrip in goed onderwijs. Sinds 2023 wordt zelfregulerend leren tevens in de Monitor Leskwaliteit van de Inspectie van het Onderwijs genoemd als één van de vijf kenmerken van een effectieve les. 

Steeds meer scholen zoeken naar manieren om leerlingen eigenaarschap te laten nemen over hun leerproces. De auteurs spelen hierop in met een concreet en visueel aantrekkelijk instrument dat direct toepasbaar is in de les, het mentoruur of een coachingsgesprek. 

"Zelfregulerend leren is uitgegroeid tot een sleutelbegrip in kwalitatief goed onderwijs."

Sterke koppeling van theorie naar de praktijk

Wat deze Toolkit onderscheidt, is de sterke koppeling van theorie naar praktijk. De auteurs baseren zich op toonaangevende definities uit de literatuur, zoals Boekaerts & Simons (1995), die zelfregulerend leren omschrijven als het zelfstandig en met verantwoordelijkheid sturen van het eigen leerproces. Daarnaast sluiten ze aan bij de definitie van Pintrich (2020), waarin zelfregulatie wordt gezien als een proactief en cyclisch proces: leerlingen sturen voortdurend hun cognitie, motivatie, gedrag en omgeving om hun leerdoelen te bereiken. De auteurs bouwen daarnaast op de basisbehoeften autonomie, relatie en competentie (Deci & Ryan, 2000). In de Toolkit komen deze basisbehoeften meermaals terug.  

De Toolkit vertaalt deze theoretische basis naar praktische handvatten die direct inzetbaar zijn in de klas, het mentoraat of coachingstrajecten. De tools helpen leerlingen om realistische leerdoelen te formuleren, hun leerstrategieën bewust te kiezen, hun voortgang te monitoren en te reflecteren op hun eigen leerproces. Leraren krijgen concreet gereedschap in handen: de rol van de leraar verschuift daarbij van instructeur naar coach van het leerproces.

In plaats van abstracte theorieën biedt de Toolkit concrete hulpmiddelen: werkvormen, checklists, reflectiekaarten en coachingsvragen die helpen om leerlingen bewust te maken van hun leerproces. Door deze aanpak wordt zelfregulerend leren niet iets dat ‘erbij’ komt in het toch al overvolle rooster. De auteurs presenteren het nadrukkelijk als een integraal onderdeel van lesgeven en begeleiden. De tools zijn inzetbaar voor tal van vakken.

"Deze Toolkit maakt zelfregulerend leren tot een natuurlijk onderdeel van de alledaagse lespraktijk."

Duidelijke en doordachte indeling

Het boek heeft een duidelijke en doordachte indeling die houvast biedt. De 56 tools zijn verdeeld over drie hoofdcategorieën: zelfsturing (20 tools), zelfcontrole (19 tools) en zelfregulerend gedrag (17 tools). Voorafgaand aan de tools krijgt de lezer een korte, toegankelijke routekaart van het leerproces en een handige startsituatie-scan. Leerlingen worden getypeerd als:

1. Taakafhankelijke leerling: heeft veel externe sturing nodig. Deze leerling heeft weinig voorkennis en heeft moeite met het reguleren van zijn leerproces. De taakafhankelijke leerling is sterk afhankelijk van aanwijzingen van de leraar.
2. Taakonafhankelijke leerling: bevindt zich in de overgangsfase naar zelfstandigheid. Co-regulatie is hier essentieel: de leraar begeleidt het leerproces actief, maar laat ook steeds meer ruimte voor eigen keuzes en reflectie. Dit vormt een mooi bruggetje naar “Dat doe je toch niet alleen?! Van zelfregulerend leren naar samen (regu)leren” van Barend Last & Derk Bransen (2025). Zij beschrijven eveneens dat co-regulatie nodig is om een zekere mate van zelfregulatie te bereiken.
3. Taakvolwassen leerling: kan het leerproces grotendeels zelf sturen. Deze leerling formuleert eigen doelen, monitort de voortgang en past leerstrategieën zelfstandig aan.

"Zelfregulerend leren ontwikkelt zich stap voor stap: van externe naar interne sturing, met de leraar als co-regulator."

Daarna volgt de kern, logisch geordend in drie clusters (zie Figuur 1):

1. Zelfsturing (20 tools)
2. Zelfcontrole (19 tools)
3. Zelfregulerend gedrag (17 tools) 

Deze heldere opbouw maakt de Toolkit inhoudelijk sterk, maar ook didactisch doordacht en goed bruikbaar in de praktijk.

Figuur 1. Eigenaar van je leerproces: zelfsturing, zelfcontrole en zelfregulerend gedrag. Geciteerd uit Toolkit zelfregulerend leren, Verbaan & Op de Beek, 2025.

1. Zelfsturing (20 tools): 

Hier ligt de focus vooral op de metacognitieve vaardigheden: oriënteren, plannen, uitvoeren, monitoren, evalueren, reflecteren. De tools werken met gerichte leervragen die aan het denken zetten. Bij oriënteren bijvoorbeeld: Wat moet ik doen? Wat is mijn doel? Hoe pak ik het aan? Welke spullen heb ik nodig? Heb ik al voorkennis? Dit levert direct bruikbare taal op voor instructie en check-ins.

"Goede leervragen zetten leerlingen aan het denken over hun eigen aanpak."

2. Zelfcontrole (19 tools): 

Hier draait het om motivationele zelfregulatie: zelfeffectiviteit, taakwaardering, aandacht vasthouden, doorzetten, emotieregulatie, zelfbeoordeling. Door zelfcontrole op te knippen in kleine, trainbare stappen wordt het grijpbaar. Een sterk voorbeeld is Je competentiegevoel versterken (zie Figuur 2).

Figuur 2. Tool 24: je competentiegevoel versterken. Geciteerd uit Toolkit zelfregulerend leren, Verbaan & Op de Beek, 2025, pag. 79.

Deze tool laat goed zien hoe concreet en toegankelijk de materialen zijn uitgewerkt. Elk onderdeel bestaat uit een duidelijk doel, een toelichting voor de leercoach en een korte instructie voor de leerling of student. De coachende rol van de leraar komt duidelijk naar voren: het gesprek gaat niet over cijfers, maar over groei en vertrouwen. De basisbehoefte competentie uit de motivatietheorie van Deci en Ryan (2000) komt weer duidelijk naar voren.

Ook de tool Je afleiding de baas springt eruit. Praktische suggesties zoals de pomodoro-techniek helpen om aandacht te managen in tijden van constante prikkels. De verbinding met het artikel 'Leer je brein kennen' van Dekkers en Jolles (2016) maakt deze tool heel praktisch en herkenbaar.

"Elke tool combineert een helder doel, een korte instructie en een coachende toelichting voor de leraar."

3. Zelfregulerend gedrag (17 tools):

Het derde onderdeel van de Toolkit richt zich op zelfregulerend gedrag en bevat zeventien tools die onder andere de sociale dimensie van leren centraal stellen. Waar de eerdere onderdelen vooral focussen op het plannen, monitoren en bijsturen van het eigen leerproces, gaat dit deel over de manier waarop leerlingen zich verhouden tot anderen en tot de (leer)omgeving. De tools helpen bij het versterken van communicatie, samenwerking, doelgerichtheid, zelfmanagement, flexibiliteit en veerkracht. Dat zijn vaardigheden die essentieel zijn om effectief te functioneren in een groep en om te kunnen omgaan met tegenslagen of veranderingen.

Een opvallend sterk punt in dit onderdeel is de nadruk op perspectief nemen. Leerlingen leren om niet alleen vanuit hun eigen positie te denken, maar ook om zich in te leven in de blik van anderen: hoe ziet mijn klasgenoot, docent of samenwerkingspartner deze situatie? Deze vaardigheid vormt een brug tussen zelfinzicht en sociale verantwoordelijkheid (zie Figuur 3).

Communicatie, samenwerking en veerkracht maken zelfregulatie zichtbaar in het dagelijks handelen.

Figuur 3. Tool 51: perspectief nemen. Geciteerd uit Toolkit zelfregulerend leren, Verbaan & Op de Beek, 2025, pag. 130-131.

Daarnaast wordt gewerkt aan het verankeren van zelfregulerend gedrag in vaste gewoonten. De tools stimuleren leerlingen om expliciet na te denken over hun leer- en werkgewoonten: Wat ga je doen, wat blijf je doen, wat wil je meer doen en wat laat je achter? Door deze reflectiecycli regelmatig te herhalen, leren leerlingen om nieuwe gedragingen te onderhouden. Dit helpt om van losse interventies naar duurzame routines te bewegen.

"Van losse interventies naar duurzame routines: zelfregulatie vraagt om herhaling en gewoontevorming."

Gebruiksgemak: van QR-codes tot schaalbare inzet

Alle werkbladen zijn via QR-codes te downloaden bij CPS Uitgeverij. Dat maakt implementatie in klas, mentoraat en op schoolniveau eenvoudig. De tools zijn aanpasbaar aan doelen, leerlingkenmerken en context. Fijn is dat veel opdrachten zowel individueel als groepsgewijs zijn in te zetten, waardoor naast individuele interventies gestuurd kan worden op gedrag en cultuur in de klas.

Aandachtspunten

Hoewel de Toolkit over het geheel genomen sterk is opgebouwd en rijk is aan praktische voorbeelden, zijn er ook enkele aandachtspunten te benoemen.

Een eerste punt betreft het risico op ‘reflecteren om het reflecteren’. De vele werkbladen en invulopdrachten kunnen er bij de argeloze lezer toe leiden dat het reflectieproces te schematisch wordt en zijn diepgang verliest. Tegelijkertijd is dit risico in de Toolkit deels ondervangen: de auteurs stimuleren leercoaches juist om reflectie om te zetten in actie en bieden interactieve varianten zoals evaluatiekaarten en spelvormen. Die vormen zorgen ervoor dat reflectie niet blijft steken in het invullen, maar leidt tot inzicht, gesprek en vervolgstappen. Deze werkvormen hadden nog wat prominenter in beeld gebracht mogen worden, net als koppelingen met 'oracy', juist om de diepgang van leer- en coachingsgesprekken verder te stimuleren.

Een tweede aandachtspunt is dat enkele coachingtools een relatief hoog reflectieniveau vragen. Deze tools lijken daardoor in eerste instantie vooral geschikt voor studenten of oudere leerlingen. Sommige opdrachten veronderstellen bijvoorbeeld dat deelnemers al goed kunnen verwoorden hoe zij denken, voelen en leren. Dat kan voor jongere leerlingen een uitdaging zijn. Toch vormt dit geen groot bezwaar. Zoals de auteurs zelf benadrukken, zijn de tools flexibel inzetbaar en eenvoudig aan te passen aan het niveau van de groep. Door de taal te vereenvoudigen, de vragen te bespreken in plaats van te laten invullen of de opdrachten in duo’s te laten uitvoeren, kunnen ook jongere leerlingen met succes met de materialen werken. Hierdoor blijft de toegankelijkheid en bruikbaarheid van de Toolkit behouden voor uiteenlopende onderwijsniveaus.

Voor wie is dit boek waardevol?

• Leraren die zelfregulerend leren zichtbaar willen maken en er gericht op willen sturen in hun dagelijkse lessen;
• Mentoren en leercoaches die systematisch willen werken aan het ontwikkelen van zelfinzicht, motivatie en leerstrategieën bij leerlingen of studenten;
• Zorg- en ondersteuningsstructuren (zoals intern begeleiders, zorgteams en kwaliteitscoördinatoren) die van losse hulpmiddelen willen toewerken naar schoolbrede routines rond leren-leren;
• Onderwijsteams die gezamenlijk taal en instrumenten zoeken om leerlingen stap voor stap eigenaarschap te laten ontwikkelen;
• Opleidingen en nascholingstrajecten die docenten willen professionaliseren in het coachen van leerprocessen.

"Deze Toolkit helpt leraren, mentoren en leercoaches om eigenaarschap stap voor stap zichtbaar te maken."

Zo haal je het meeste uit de Toolkit:

1. Begin met een startpunt: kijk per klas of leerling naar het huidige niveau van zelfstandigheid. Heeft iemand veel sturing nodig of kan hij al zelf plannen en reflecteren? Gebruik hierbij het beoordelingsmodel van de Toolkit (p. 15). 
2. Begin klein: werk niet met alle tools tegelijk, maar kies twee of drie tools per fase (sturing, controle, gedrag) die goed passen bij jouw leerlingen en herhaal die regelmatig.
3. Geef betekenis: blijf aan leerlingen uitleggen waarom je een tool gebruikt en koppel dit aan wat leerlingen nodig hebben om zich gemotiveerd en bekwaam te voelen.
4. Maak groei zichtbaar: laat leerlingen zelf bijhouden wat ze hebben geoefend, wat goed ging en wat ze nog willen verbeteren.
5. Breng afwisseling aan: gebruik niet alleen werkbladen, maar ook gesprekskaarten, korte klasgesprekken en samenwerkingsopdrachten.

"Klein beginnen en consequent herhalen maakt van tools echte leergewoonten."

Conclusie

Deze Toolkit is een praktische, doordachte gereedschapskist voor zelfregulerend leren. De driedeling in zelfsturing, zelfcontrole en zelfregulerend gedrag geeft houvast, de focus op motivatie voorkomt instrumentalisme en de 56 tools maken directe toepassing mogelijk in les en begeleiding. Wie de verleiding weerstaat om alles tegelijk te doen en inzet op kleine, herhaalde gewoonten, zal merken dat leerlingen aan de hand van deze Toolkit stap voor stap doelen stellen, plannen, monitoren en reflecteren, met de leraar als leercoach. Al met al is de Toolkit een aanrader voor teams, docenten en mentoren die zelfregulatie zichtbaar, trainbaar en duurzaam willen maken.

"Deze Toolkit maakt van zelfregulatie een dagelijkse praktijk in de klas en draagt bij aan een cultuur waarin leren, plannen en reflecteren vanzelfsprekend worden."

Bestellen

Het boek Toolkit zelfregulerend leren is te bestellen via bol.com: