Spontaan spellen

>> Spontaan spellen direct bestellen. (bol.com)

Spontane spelling speelt een belangrijke rol in de taalontwikkeling van jonge kinderen en laat zien hoe lezen en schrijven vanaf het begin nauw met elkaar verweven zijn. Door kinderen de ruimte te geven om zelf met geschreven taal te experimenteren, ontdekt een professional niet alleen waar een kind staat in zijn ontwikkeling, maar ook hoe betekenisvol schrijven kan bijdragen aan motivatie en zelfvertrouwen. Deze tekst biedt inzicht in de fasen van schrijfontwikkeling, de invloed van de thuisomgeving en de kracht van een rijke leeromgeving, en geeft praktische handvatten om kinderen op een natuurlijke manier te stimuleren in hun groei als beginnende schrijvers. Dit artikel is een samenvatting van het boek met aan het eind een recensie.

1.      Spontane spelling

Wanneer jonge kinderen schrijven, zetten ze hun fonemische vaardigheden en letterkennis in om woorden te bouwen. Bij beginnende geletterdheid hoort naast het voorlezen van allerlei teksten zeker ook het functioneel schrijven, waarbij het dan gaat om brieven, lijsten, kaarten, etiketten, borden enz. Lezen en schrijven gaan hand in hand. Het fonemisch bewustzijn en de letterkennis is niet iets wat kleuters spontaan onder de knie krijgen, hier is aandacht en stimulans van de omgeving voor nodig. Aandacht voor schrijven is naar de achtergrond verdwenen en initiatieven richten zich vooral op lezen. Spontane spelling is het schrijven van woorden op basis van de klanken die je in de gesproken taal hoort. Het begint met het besef dat woorden uit verschillende symbolen bestaan en deze worden op verschillende wijzen weergegeven. 

‘Lezen is als inademen en schrijven al uitademen.’ – Fischer

Op den duur gaan kinderen beter spellen, moedig ze aan om de juiste letters en letterclusters te spellen als ze die geleerd hebben, maar nog niet als ze deze nog niet geleerd hebben. Aan het lezen en schrijven gaat kennis van de functies van geschreven taal vooraf. Laat leerlingen veelvuldig in aanraking komen met geschreven teksten en biedt hen volop kansen om met geschreven taal bezig te zijn. Dit mag nog intensiever bij risicoleerling, let wel op dat het geïntegreerd in betekenisvolle context en niet geïsoleerd aangeboden wordt. 

2.      Ontwikkelingsstadia

Kinderen doorlopen in verschillend tempo de volgende fasen van de schrijfontwikkeling:

1. schrijven via tekenen;
2. schrijven via krabbelen;
3. schrijven via letterachtige vormen, kinderen leggen nog geen verband tussen gesproken en geschreven taal;
4. één of enkele letters gebruiken, we onderscheiden twee stappen in deze fase, de eerste stap is dat kinderen beginklanken en opvallende klanken van woorden schrijven en de tweede stap is dat ze begin- en eindklanken schrijven.
5. invented spelling, kinderen schrijven op allerlei manieren woorden zoals ze deze horen;
6. conventionele spelling, kinderen hanteren de spellingsregels als ze schrijven;

‘Kinderen zijn op zoek naar manieren om zichzelf te uiten en hierin zijn ze ongeremd.’

Een stappenplan helpt je het schrijfontwikkelingsniveau van een kind te bepalen. Vervolgens staan er per fase zeer praktische interventiemogelijkheden beschreven.       

3.      Verschillende kinderen, verschillende achtergronden

In dit hoofdstuk lees je hoe het gezin van afkomst impact heeft op de ontwikkeling van taal. Je leest meer over een taalarme thuisomgeving en kinderen met een migratieachtergrond. Ook leer je omgaan met het schrijven in twee talen. Aan het einde lees je over de gevolgen van het bovenstaande op de taalontwikkeling, wat je kan doen als professional en hoe je met ouders om kan gaan.

4.      Opbrengsten

Je leest hoe spontaan spellen bijdraagt bij aan de ontwikkeling van fonemisch bewustzijn en letterkennis. Er worden specifiek vijf aandachtspunten genoemd die leiden tot later schoolsucces van jonge kinderen:

1. Kennis van de wereld om je heen.
2. Mondelinge taal en woordenschat.
3. Kennis van geschreven taal.
4. Letterkennis en beginnend schrijven.
5. Fonologisch en fonemisch bewustzijn.

Vervolgens wordt de relatie tussen schrijven en de beginnende geletterdheid, de visuele discriminatie, de mondelinge taalvaardigheden, de fijne motoriek en de zelfexpressie en het zelfvertrouwen duidelijk gemaakt. Verder kan je lezen wat de investering in spontaan spellen op kan brengen voor de opbrengsten van lezen, spellen, schriftelijke taalontwikkeling en zelfregulatie in de toekomst.

5.      Een rijke leeromgeving

Hier lees je hoe je taal terug kan laten komen in de leeromgeving door:

1. Onderdompeling
2. Demonstratie
3. Pogingen
4. Toepassen
5. Verantwoordelijkheid
6. Feedback
7. Verwachting

Ieder aspect wordt in dit hoofdstuk duidelijk toegelicht met voorbeelden.

6.      Aanbod

In dit hoofdstuk worden eerst leerkrachtgestuurde activiteiten uitgewerkt, omdat kinderen instructies nodig hebben om vaardige schrijvers te worden. Allerlei didactische vaardigheden worden uitgewerkt, zoals: modeling, lagere en hogere orde scaffolding, interactie en ‘van gesprekspartner naar schrijver’. Vervolgens lees je een aantal klassikale activiteiten die je vorm kan geven en hoe je kan werken met teksten. Bij leerlinggestuurde activiteiten lees je over hoe leerlingen zelf kiezen wat ze leren en hoe ze dat gaan doen. Zo komen ze zelf tot het verwerven van kennis en vaardigheden. In hun spel bijvoorbeeld, bepalen leerlingen meestal zelf het verloop van het spel en de regels, eigen verhaallijnen en de personages. Professionals kunnen wel een bijdrage leveren aan het spel. Je leest over hoe spel geletterdheid ondersteunt, hoe je spel kan verrijken, hoe je rollenspel naar aanleiding van een prentenboek vorm kan geven en hoe je spelpartner kan zijn.  Tot slot lees je hoe tekenen een vorm is van spontane spelling. 

7.      Observeren en monitoren

Observeren van spontane spelling bij jonge kinderen gaat om het begrijpen van de pogingen die leerlingen doen om geschreven taal te produceren. Voor het observeren staan drie vragen centraal:

1. In welk ontwikkelingsstadium bevindt de leerling zich?
2. Welke woorden of delen van woorden kan de leerling al schrijven?
3. Hoe gaat een leerling om met het schrijven van een tekst?

In het boek is een voorbeeld van een observatieformulier opgenomen. Verder is er te lezen hoe je het werk van kinderen kan monitoren door de inzet van een portfolio. Om kinderen gemotiveerde en betrokken te krijgen voor schrijven is het van belang dat de activiteit betekenisvol is en aansluit bij de belevingswereld van de leerling. Daarnaast moet je aansluiten bij wat kinderen al kunnen en geef je hen een gevoel van competentie. Het doel van de geschreven tekst moet ook duidelijk zijn en voor wie ze de tekst schrijven.

‘Fouten maken moet!’

Het is geen probleem als kinderen fouten maken. Jonge kinderen laat je niet hun werk overschrijven; het ontneemt hen het plezier in schrijven. Een goede grove motorische ontwikkeling is belangrijk voor het ontwikkelen van de fijne motoriek. Er wordt genoemd dat uit verschillende onderzoeken naar voren komt dat een vloeiend handschrift bijdraagt aan het schrijven van een tekst. Ook wordt aanbevolen dat kinderen vanaf 2,5 jaar een goede pengreep aangeleerd wordt en dat er vanaf groep 1 al aandacht wordt gegeven aan de schrijfwijze van letters.

Het boek eindigt met de opmerking dat het niet de bedoeling is te veel focus te leggen op de handschriftontwikkeling, wanneer je de spontane spelling als doel centrale staat binnen een activiteit. Die aandacht voor de pengreep en het handschrift kan leerlingen juist remmen in hun schrijfontwikkeling, omdat ze te veel bezig zijn met hoe een letter gevormd moet worden. Tegelijkertijd is het wel van belang dat je leerlingen leert dat geschreven teksten leesbaar moeten zijn voor publiek. 

Recensie:

Ook bij mij was het naar de achtergrond verschoven dat lezen en schrijven hand in hand gaan. Dit boek zet het functioneel schrijven van taal weer op de kaart voor het jonge kind. Ik denk dat ik, na het lezen van dit boek, weer bewuster ga zoeken naar de schrijfkansen voor kinderen bij het ontwerpen van thema’s.

Je leert dankzij de theorie de fasen van schrijfontwikkeling herkennen bij jonge kinderen. Deze theorie kan veel professionals verder op weg gaan helpen. Het praktische stappenplan om de schrijfontwikkelingsfase te herkennen, kan je zo inzetten. Vervolgens kan je dan ook nog eens aan de slag met de interventies die voor je uitgewerkt zijn. Het hoofdstuk over de rijke leeromgeving is zeer inspirerend wanneer je zelf voor de groep staat, hier kan je direct mee aan de slag!

Al met al is het een boek dat je kennis zal vergroten over de schrijfontwikkeling waardoor je de ontwikkeling van de kinderen beter kan volgen. Het boek is niet bedoeld als methodiek, maar een middel om spontaan spellen beter te begrijpen en vervolgens de omgeving en je aanpak af te stemmen op wat de kinderen stimuleert in hun ontwikkeling.

Bestellen

Het boek Spontaan spellen is te bestellen via bol.com: