Effectief vrij-leesmoment

Dit artikel is geschreven in samenwerking met Geert Vermeegen.

Een effectief vrij-leesmoment inrichten: van onderzoek naar praktijk

Vrij lezen in een zelfgekozen boek is een vast onderdeel op de meeste Nederlandse scholen; zo'n 80% van de kinderen leest dagelijks op deze manier. Dit is aanzienlijk meer dan in andere westerse landen. Toch levert het niet altijd het gewenste resultaat op. Nederlandse leerlingen staan bekend als gemiddeld weinig gemotiveerde lezers die moeite hebben om echt in een boek op te gaan. Een goed ingericht vrij-leesmoment kan echter een wereld van verschil maken, met name voor risicoleerlingen. Dit artikel verbindt inzichten uit recent onderzoek met concrete principes om van elk vrij-leesmoment een succes te maken.

Waarom stillezen ertoe doet: wat weten we uit onderzoek?

Kinderen hebben veel baat bij het lezen van fictieboeken. Volgens Jerrim & Moss leidt het lezen van fictieboeken tot significant betere leesvaardigheden en is dit voor andere typen teksten niet aangetoond. Door veel "leeskilometers" te maken in fictieboeken, doen kinderen ongemerkt een brede woordenschat en veel kennis over de wereld op, wat hen helpt bij het begrijpen van alle soorten teksten.

Hoewel Nederlandse kinderen veel vrij lezen, is hun leesmotivatie en -prestatie gemiddeld. Dit suggereert dat de kwaliteit van het vrij-leesmoment essentieel is. Het maken van goede leeskilometers gebeurt niet alleen door te voorzien in voldoende leestijd.

Veel leraren proberen de leesmotivatie te verhogen door middel van interventies. Meta-analyses tonen aan dat toevoegingen aan het traditionele vrij lezen een positief effect kunnen hebben, vooral bij risicoleerlingen (Merke et al., 2022). Zonder de juiste kaders profiteren juist zij het minst van deze momenten. Welke toevoegingen kunnen er nu voor zorgen dat álle leerlingen profiteren van het vrij-leesmoment? In de volgende alinea’s staan een aantal belangrijke aspecten.

Zó creëer je leesrust

Een kind dat volledig opgaat in een boek is voor elke leerkracht een prachtig gezicht. Thuis zoeken we instinctief een rustige plek om te lezen, en die behoefte is in een klas met 25 andere leerlingen net zo groot. Het is essentieel om leesrust te creëren.

Stel samen duidelijke afspraken op over welk gedrag gewenst is en wees consequent in de handhaving hiervan. Denk hierbij ook na over je eigen rol: wat doe jij om de rust te bewaken en het goede voorbeeld te geven?

Koppel vloeiend lezen en stillezen

In het onderwijs worden technisch lezen en vrij lezen nog te vaak als losse onderdelen gezien. Technisch lezen wordt als een vaardigheid met een duidelijke leerlijn beschouwd, terwijl vrij lezen soms wordt ingezet als een nuttig tijdverdrijf zonder concrete ontwikkeldoelen.

Een effectieve aanpak integreert deze twee juist. Ook tijdens het stillezen leest een kind met intonatie en frasering in het hoofd. Wanneer een leerling dit goed beheerst, verbetert het tekstbegrip aanzienlijk. Aandacht voor vloeiend lezen is dus essentieel. Een leerkracht kan dit bevorderen door vloeiend lezen te modelleren, leerlingen hierop gerichte feedback te geven en de voortgang te monitoren. (Houtveen et al. 2019).

Ondersteun risicolezers doelgericht

Juist de leerlingen die lezen lastig vinden, hebben de meeste baat bij een goed gestructureerd leesmoment. Voor hen is alleen een boek en tijd niet genoeg.

Zorg ervoor dat het boekenaanbod is afgebakend, zodat risicolezers een boek kunnen kiezen dat past bij hun lees- en denkniveau. Dit voorkomt frustratie en bevordert succeservaringen. Lezers met een grote technisch-leesachterstand hebben extra hulp nodig om mee te kunnen doen. Denk aan ondersteuning door een tutor of een digitaal hulpmiddel, zodat ook zij met expressie kunnen lezen en van het verhaal kunnen genieten.

Borg het schoolbreed: monitoren en leesgesprekken

Een succesvolle leesaanpak mag niet afhankelijk zijn van één enthousiaste leerkracht. Voor een duurzame ontwikkeling, met name bij risicoleerlingen, is een doorgaande lijn en blijvende aandacht vanuit de hele school essentieel (Van der Sande et al., 2023).

Een krachtig instrument hierbij zijn regelmatige, individuele leesgesprekken. In zo'n gesprek komen leesvoorkeuren aan bod en kan de leerkracht de leerling stimuleren om een stap verder te zetten, bijvoorbeeld door een ander genre te proberen of een complexer boek te kiezen. Dit geeft de leerkracht diepgaand inzicht in de ontwikkeling van de leerling en stelt hem of haar in staat om te ondersteunen bij een boekkeuze die past bij de interesses en de naaste ontwikkeling van het kind. Schoolbrede afspraken hierover en een doorgaande lijn zorgen ervoor dat de duurzame leesontwikkeling in school serieus genomen wordt.

Samengevat kun je stellen dat het vooral van belang is om het stillezen serieus te nemen en te zien als vak met ontwikkeldoelen. Door als leerkracht betekenisvolle kaders te scheppen, leesrust te creëren en leesontwikkeling te monitoren en bevorderen op groeps- en individueel niveau gaan je risicoleerlingen meer profiteren van het stilleesmoment. Ook zij kunnen dan hun kennis van de wereld ongemerkt vergroten door het lezen van fictieboeken en krijgen de kans om gegrepen te worden door een goed verhaal. Door dit als team niet te laten afhangen van een individuele leerkracht, maar te verankeren in het schoolbeleid lukt het om leesmotivatie bij leerlingen duurzaam te bevorderen.

Deze checklist wordt samengevat in Figuur 1.

Figuur 1. Zes stappen voor een effectief vrij leesmoment.

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge resolutie en op de hoogte blijven van nieuwe artikelen over dit thema? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'effectief (begrijpend) leesonderwijs' van de Wij-leren Academie. 

Literatuur

A.A.M. Houtveen, S.K. Brokamp, Jeannette Kunst (2019). Doelgericht werken aan opbrengsten (herziene versie). Hogeschool Utrecht.

Jerrim, J., & Moss, G. (2018). The link between fiction and teenagers’ reading skills: International evidence from the OECD PISA study. British Educational Research Journal, 45(1), 181–200

Merke, S., Ganushchak, L., Steensel, R. van. (2022). Verrijkt vrij lezen: Een meta-analyse van de effecten van toevoegingen aan vrij lezen. Amsterdam: Stichting Lezen.

Swart, N. M., Gubbels, J., in ‘t Zandt, M., Wolbers, M. H. J., & Segers, E. (2023). PIRLS-2021: Trends in leesprestaties, leesattitude en leesgedrag van tienjarigen uit Nederland. Expertisecentrum Nederlands

Van der Sande, L., van Steensel, R., Fikrat-Wevers, S. et al. (2023). Effectiveness of Interventions that Foster Reading Motivation: a Meta-analysis. Educ Psychol Rev 35, 21. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09719-3

De auteurs zijn verbonden aan de CED-Groep.