Zinvolle keuzes maken: welke burgerschapsactiviteiten passen bij jouw leerlijn?

Burgerschapsonderwijs doordacht vormgeven (4)

Burgerschapsonderwijs biedt scholen de kans om leerlingen te vormen tot betrokken, kritische en verantwoordelijke burgers. Maar hoe geef je daar invulling aan? In deze serie krijg je inzichten en praktische tips om burgerschapsonderwijs stevig te verankeren in je onderwijspraktijk. Zo geef je burgerschap echt betekenis in jouw school.

Bij het vormgeven van sterk burgerschapsonderwijs hoort ook het kiezen van passende leeractiviteiten. In dit artikel worden de stappen beschreven voor het invullen van jullie leerlijn burgerschap met passende activiteiten. Je leest hoe je als school kunt inventariseren wat er al gebeurt en hoe je activiteiten kunt kiezen die aansluiten bij jullie visie en doelen.

Lees ook de overige delen van deze serie (de serie zal regelmatig aangevuld worden) en schrijf je in voor het gratis kennisdossier over burgerschapsonderwijs in de Wij-leren Academie:

• Deel 1: De bouwstenen van goed burgerschapsonderwijs
• Deel 2: Een visie op burgerschapsonderwijs in 5 stappen
• Deel 3: Zo ontwikkel je een sterke leerlijn voor burgerschapsonderwijs
• Gratis kennisdossier van de Wij-leren Academie over het burgerschapsonderwijs met infographics

Welke burgerschapsactiviteiten kunnen gekozen worden?

Er zijn veel manieren om burgerschapsonderwijs vorm te geven, maar niet elke activiteit is even geschikt voor elk leerdoel of elke doelgroep. Daarom is het belangrijk om te weten welke verschillende leeractiviteiten ingezet kunnen worden.

Burgerschap leer je niet alleen uit een boek. Je leert het door te doen, ervoor te praten en te ervaren.

Hieronder volgt een overzicht van hoofdcategorieën van leeractiviteiten die gekozen kunnen worden. 

• Klassikale instructie: hierbij geef je een directe uitleg over een burgerschapsonderwerp, vaak aan de hand van lesmateriaal of een programma. Je kunt dit afwisselen met interactieve werkvormen, zoals een onderwijsleergesprek, opdrachten, coöperatieve werkvormen of een film.
• Opdrachten en onderzoek doen: dit helpt leerlingen om kennis te verwerken en te verdiepen, bijvoorbeeld via schrijfopdrachten, presentaties of analyses van maatschappelijke vraagstukken. Ze werken het best als aanvulling op lesmateriaal, zodat leerlingen de opdracht goed kunnen plaatsen en de opgedane kennis beter kunnen onthouden.
• Groepsgesprekken: discussies, dialogen en uitwisselingen over politieke, maatschappelijke en alledaagse vraagstukken helpen leerlingen om meningen te vormen, andere opvattingen te verkennen en te oefenen met democratische vaardigheden. Juist gesprekken over gevoelige of maatschappelijke thema’s dragen bij aan inzicht, respect en het leren omgaan met verschil.
• Simulaties en leerlingenraden: hierbij oefenen leerlingen met besluitvorming door rollen van politieke figuren aan te nemen, voorstellen te schrijven, te discussiëren en te stemmen. Leerlingen ervaren hierdoor een realistische situatie uit het werkveld, waardoor ze een beter beeld krijgen van hoe het er in de werkelijkheid aan toe gaat.
• Educatieve games: spellen en games bieden leerlingen een speelse manier om burgerschapskennis en -vaardigheden te ontwikkelen, zelfs rond moeilijke onderwerpen als oorlog of armoede.
• Buitenschoolse activiteiten: bijvoorbeeld excursies, gastsprekers of een maatschappelijke stage. Deze activiteiten halen leerlingen de wereld in of brengen de samenleving de klas in, zodat burgerschap tastbaar en betekenisvol wordt. 
• Maatschappelijke projecten: leerlingen onderzoeken een maatschappelijk probleem en bedenken hoe dit aangepakt of verbeterd kan worden en voeren dit soms uit, wat hun betrokkenheid en participatie vergroot. 

Figuur 1. Overzicht van leeractiviteiten voor burgerschapsonderwijs.

Wil je deze infographic in hoge resolutie downloaden of wil je meer te weten komen over burgerschapsonderwijs? Schrijf je dan in voor het gratis kennisdossier over burgerschapsonderwijs in de Wij-leren Academie. Benieuwd naar een overzicht met voorbeelden van deze categorieën en concreet leermateriaal? Volg dan de cursus Het vormgeven van burgerschapsonderwijs - Leeractiviteiten en toetsing in de Wij-leren Academie.

Inventariseer: Wat doe je als school al aan burgerschapsactiviteiten?

Nu duidelijk is welke leeractiviteiten ingezet kunnen worden, is het tijd om te inventariseren wat jullie als school al doen aan burgerschapsactiviteiten en welk leermateriaal beschikbaar is. De leerdoelen staan hierbij centraal: aan welke doelen wordt al gewerkt en waar zitten nog hiaten? Pak daarom het overzicht van de leerlijnen erbij. 

Maak voorafgaand aan de inventarisatie de volgende 3 keuzes: 

1. Met wie ga je inventariseren: met het hele team, per vaksectie of bouwteam? 
2. Hoe ga je inventariseren: aan de hand van een werkvorm en/of gesprekken? Gesprekken zijn persoonlijker en geven leraren meer ruimte om hun mening te uiten, maar kosten meer tijd en vertragen vaak het besluitvormingsproces. Bovendien moet de opgehaalde informatie vaak nog worden samengevoegd, terwijl dit bij een werkvorm direct gebeurt.
3. Welke leerdoelen ga je inventariseren: het kan te veel en te overweldigend zijn om alle leerdoelen in 1 keer te inventariseren. Begin daarom klein met bijvoorbeeld het inventariseren van de belangrijkste leerdoelen en breid dit steeds verder uit.

Begin klein, maar begin bewust.

Hoe inventariseer je?

Voer vervolgens de gesprekken en/of doe de werkvorm. Doe dat bijvoorbeeld aan de hand van de volgende werkvorm:

1. Schrijf elk geformuleerd leerdoel van (een onderdeel van) een pijler van de leerlijn op een afzonderlijk A4 en verspreid deze door de ruimte. 
2. Hang onder elk A4 een groot (flapover) vel en maak daarop een schema van de leerjaren/niveaus/bouwen per leerperiode.
3. Geef alle leraren vervolgens een stift en laat ze rond de flappen lopen. Hoe werken zij aan dit doel? In welke projecten, activiteiten, aanpakken of lessen? 
4. Geef hier een half uur voor.

Analyseer vervolgens de resultaten vanuit de gesprekken en/of de werkvorm aan de hand van onder andere de volgende vragen:

• Waar zitten gaten?
• Is er voldoende afwisseling in werkvormen? Per leerjaar/leerperiode/niveau?
• Welke leerdoelen moeten anders onderwezen gaan worden? Oftewel: bij welke leerdoelen moeten er andere leeractiviteiten gekozen worden?
• Welke materialen moeten aangepast of weggelaten worden?

Maak bij het analyseren een overzicht waarin per leerjaar bij elk leerdoel van de pijler beschreven staat hoe jullie werken aan het doel. Markeer met verschillende kleuren: 

• Welke activiteiten weggelaten moeten worden
• Waar activiteiten toegevoegd moeten worden
• Welke activiteiten verplaatst moeten worden en 
• Welke activiteiten aangepast moeten worden.

Goede keuzes ontstaan niet uit haast, maar uit het samen verkennen van wat werkt.

Leeractiviteiten kiezen voor hiaten en aanpassingen

De allerlaatste stap in het invullen van de leerlijn met leeractiviteiten is het kiezen van leeractiviteiten voor de hiaten en aanpassingen. Gebruik hierbij het overzicht dat ontstaan is vanuit de analyse. Maak als team gezamenlijke richtlijnen voor het kiezen van activiteiten, zodat er didactische samenhang ontstaat in het curriculum. Kies leeractiviteiten en materialen die passen bij de schoolvisie en de leerdoelen. Laat leraren en vaksecties zo veel mogelijk zelf de activiteiten kiezen, zodat zij autonomie en eigenaarschap ervaren.

Afstemming geeft kracht: samenhang maakt losse lessen tot een leerweg.

Maak keuzes over grote activiteiten, zoals projecten of excursies, wel met het schoolteam of vaksectievertegenwoordigers. Plan deze ruim van tevoren, zodat ze goed in de jaarplanning passen en er voldoende voorbereidingstijd is. 

Zoals aan het begin van dit artikel bleek, zijn er veel verschillende activiteiten die ingezet kunnen worden om een leerdoel te behalen. Niet alles kan je uitvoeren, daarvoor heb je simpelweg de tijd (en het geld) vaak niet. Kies daarom de activiteiten die haalbaar zijn. Zorg ook voor afwisseling in de activiteiten en neem bij het kiezen randvoorwaarden, zoals de beschikbare tijd, geld en ruimte, in jullie overweging mee. 

Tot slot

Het kiezen van passende leeractiviteiten is een belangrijke stap in het vormgeven van een samenhangende leerlijn voor burgerschapsonderwijs. Door bewust te kiezen voor activiteiten die aansluiten bij de leerdoelen en de visie van de school, ontstaat er een krachtig en betekenisvol leertraject voor leerlingen.  

Maar er ontbreekt nog een cruciaal onderdeel: toetsing. Hoe weet je of leerlingen de beoogde leerdoelen ook daadwerkelijk bereiken? En hoe toets je burgerschapsontwikkeling op een manier die recht doet aan de inhoud en aanpak van jullie onderwijs? In het volgende artikel gaan we daarom in op de rol van toetsing: hoe breng je de ontwikkeling van leerlingen in beeld en hoe zorg je dat toetsing aansluit bij de doelen van het burgerschapsonderwijs?

Bronnen

• Eidhof, B., Kruijssen, J., & collega’s van Bureau Common Ground. (2024). Handboek burgerschapsonderwijs: Voor het voortgezet onderwijs (3e ed.). Den Haag: ProDemos.
• School & Veiligheid. (2025, februari). QuickScan Burgerschap – Toolbox 2025. Geraadpleegd op 23 april 2025, van https://www.schoolenveiligheid.nl/wp-content/uploads/2025/02/C3_QuickScan-Burgerschap-Toolbox-2025_DEF.pdf